Арқалық қаласы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Қала
Арқалық
Таңбасы
Таңбасы
Ел Қазақстан
Облысы Қостанай облысы
Координатасы Координаттар: 50°14′00″ с. е. 66°54′00″ ш. б. / 50.233333° с. е. 66.9° ш. б. (G) (O) (Я)50°14′00″ с. е. 66°54′00″ ш. б. / 50.233333° с. е. 66.9° ш. б. (G) (O) (Я)
Әкімі Берік Әбдіғалиұлы[1]
Құрылған уақыты 1956
Қала статусы 1965
Ресми тілі қазақ тілі
Тұрғыны 27 835[2] адам (2010)
Уақыт белдеуі UTC+6
Телефон коды +7 71430
Пошта индексі 110300
Автомобиль коды 10
Ресми сайты сілтеме  (қаз.)
Арқалық қаласы (Қазақстан)
Locator Dot2.gif

Арқалық қаласы — Орталық Қазақстандағы қала. Ол бұрынырақ Торғай облысының орталығы болған. Қазіргі кезде ол Қостанай облысы Арқалық ауданының орталығы. Қаланың негізі 1956 жылы салынды, қала статусына 1965 жылы ие болды. Арқалық қаласынан облыс орталығы Қостанай қаласына дейінгі қашықтық — 480 км, Астана қаласына дейінгі қашықтық — 670 км.

Тұрғындарының саны 2006 жылы 42 мың адамға жетті (соның ішінде — қаланың өзініде тұратын 26 мың адам, қалалық аймаққа кіретін 14 ауыл және 3 ауылдықтардың төңірегіндегі 16 мың адам).

Қала облыс орталығымен теміржол арқылы байланысқан (Державинск - Арқалық темір жолының Есіл бұтағының ақырғы станциясы). Қостанай қаласынан Арқалық қаласына апаратын автожол асфальтталған, бірақ қазіргі кезде жолдың күйі мәз емес, күрделі жөндеуді қажет етеді. Жезқазған бағытындағы автожол — өтуі қиын жер астылық Арқалық қаласы, дымқыл ауа райына күшті әбден су болады және тұрады жүк таситын көліктің артынан тіпті.

Тарих[өңдеу]

Арқалық геологтерді 1956 қалай поселкеге және құрылысшылар негізделген. Ол өз тууімен (алюминиды өндіріске арналған шикізат) бокситтердің шоғырларының соғыстан кейін жылдарында ашуға бүл жерде міндетті. 17 мамыр 1956 СОКП және жеке жолға орналастырған ССРОның министрлардың кеңесінің ОКы бірлескен қаулымен қабылданды: «Бокситтердің Амангелді туған жерлерін базасында Торғай боксит кеніштері пайдалануға құрыстырып енгізу». Арқалық қаласы 1960 бүкіл одақтық екпінді комсомол құрылыспен жариялап, жинағы ССРОдан жастар мұнда ағып кете бастады. 1965 Арқалыққа қаланың мәртебесін алды, 1971 Торғай облысының қайта жасалынғаны орталық болды.

Қала 1980 өз құлпыра гүлдеуіне жетті: радиобөлшектердің, ет комбинаты, сүт зауыт, элеватор, керамика фабрикасы, тігін фабрикасы, зауыттары бұл жерде жұмыс істеді. Авиамотор зауытының құрылысы, (ТБРУ) Торғай боксит руда басқармасы басталған ССРОға 20% боксит кеніне дейін тапты. Бірақ, оның экономикасы Қазақстанның басқа өлкелері, өйткені өнеркәсіптік өндірістің жетістіктері, мешеуленнің Торғай облысының экономикасы неткенмендер аграрлық бағыт 90%ке болды. Облыс республикалық бюджетте дотациялары үнемі талап етті, сондықтан 1988 ол маусымда жойылып, оның аумағы Қостанай және Ақмола облыстарының арасындағы бөлген. Мысалы, областық орталық болуға басылған қалалардан областық радиостанцияның инфрақұрылымының бөлігі апарып, перспективалы өнеркәсіптік объекттердің қатары қатырылды. Арқалықтың 1989 белсенді тұрғындарына Торғай облысы 1990 жылдың тамызындағы республиканың басқаруына арқасында үндеуіне қайта құрастырылған Торғай облысының қалпына келтіруі бойынша оргкомитет құрастырылып,Арқалық жаңадан облыстық орталық болған болды. [3]

Географиялық орналасқан жері[өңдеу]

Арқалық қаласы 1956 жылы құрылған, Қостанай облысының оңтүстік жағында орналасқан. Қала Қостанай облысының Амангелді ауданымен, Ақмола облысының Жарқайың ауданымен, Қарағанды облысының Ұлытау ауданымен шектеседі.

Жер бедері. Қала аумағы негізінен Қазақ жазық бедерімен сипатталады. Жергілікті жер шығысында Терісаққкан, батысында Ашутасты өзенінің арасындағы жазықта, Торғай үстірті манында орналасқан. Қаланың шығыс бөлігінде (403м) ең биік, Ақжар өзенінің жазығы бойынша негізгі абсолюттік (305м) төменгі белгілері байқалады. Ауданың абсолюттік белгісі 330-380м болып табылады.

Топырағы. Арқалық қаласы құрғақ дала аймағында орналасқан. Қаланың солтүстік (көп) бөлігі сарғылт шағын аймағына жатады, аймақтың оңтүстігі –теңбілденген сортаң ашық сарғылт топырақтан тұрады. Қаланың жалпы жерінің аумағы 1558,7 мың га құрайды. Ауылшаруашылығы жер-суының аумағы 1516,9 мың га, оның ішінде 355,1 мың га, немесе 23,4% - егістік, 1148,8 мың га (75,7%) – жайылым жерін алып жатыр. Арқалық қаласының жері өзінің табиғи ерекшелігіне қарай негізінде ауылшарушылық жерінен (97%) тұрады, орман ауданы мен көгалдандыру алаңдары қаланың жер қоры құрылымында небары 0,36%, су асты және саз батпақ 0,53%, әр түрлі қажеттіліктерге 2,11% құрайды.

Өсімдігі. Қаланың солтүстік бөлігінде көбінесе қызыл селеу және әр түрлі шөпті қара топырақ, оңтүстік бөлігінде топырағы ашық қоңыр бетегелі-селеу және жусан шөпті болып келеді.[4]

Табиғи ауа-райы жағдайы[өңдеу]

Ауа райы шұғыл континенттік. Қысы салқын, жазы ыстық. Жылдық жауын-шашын мөлшері 270 мм, қаңтарда орташа температура 17 С градус, шілдеде 21-24 С градус. Вегетациялық кезеңі 170-180 тәулікке, жер бедерін қардың жабуы 139 күнге созылады.[5]

Аймақта экономиканың мамандануы[өңдеу]

Өнеркәсіп жалпы қалалық қорларын қалыптастыру кезінде басымды сала болып табылады. Қалада тау-кен қазушы, өңдеуші өнеркәсіп кәсіпорындары жұмыс жасап жатыр, тау-кен өңдеу өнеркәсіптері және электр энергиясын, газ және су өндіру мен тарату жөніндегі кәсіпорындар қызмет етеді. Қазіргі заманғы көп салалы өнеркәсіп заманауи ірі, орта, шағын кәсіпорындардан тұрады. 45 кәсіпорын өнеркәсіп өнімдерін өндірумен айналысады, соның ішінде қызмет негізгі түрі «өнеркәсіп»-пен 10 кәсіпорын. Шағын Арқалық қаласының өзіндік ерекшелігі негізгі саның бар болуы, қала құрылысының және өмір салтының артықтылығы болып табылады. Жетекші қала құрушы ірі кәсіпорын – «Қазақстан Алюминийі» АҚ филиалы Торғай боксит кеніш басқармасы кәсіпорны. 2011 жылдың 1 қаңтары жағдайы бойынша кәсіпорын жұмысшыларының саны 1073 адамды құрады. Кәсіпорын бокситтерді және отқа төзімді сазбалшықтарды өндірумен айналысады. Павлодар алюминий зауытына - бокситтер, Ресейге - отқа төзімді сазбалшықтар шикізаттары жеткізіліп жатыр. Ауыл шаруашылығы – қаланың материалдық өндірісінің екінші жетекші саласы болып табылады. Ауылшарушылық тауарларын өндіруімен 30 ЖШС, 334 шаруа қожалығы, және 5 мемлекеттік кәсіпорны айналысады. Арқалық қаласы бойынша 2010 жылы орташа еңбекақы мөлшері 2009 жылға қарағанда (40221 теңге) 10,6% өсіп, 44488 теңгені құрады.[6]

Оқулықтар қала мекемесі[өңдеу]

  • Арқалық мемлекеттік педагогикалық институты. Ы.Алтынсарин атындағы
  • Торғай гуманитарлық колледжі
  • Торғай агро-техникалық колледжі
  • Арқалық медицина колледжі
  • "Қазтутынуодаған" Арқалық экономика және құқық колледжі
  • Гимназия Ы. Алтынсарин атындағы
  • Орталық мектеп №1 Ш. Уәлиханов атындағы
  • Орталық мектеп №2
  • Орталық мектеп №3 Б.Майлин атындағы
  • Орталық мектеп №4 В.И.Ленин атындағы
  • Орталық мектеп №5 М.Әуезова атындағы
  • Орталық мектеп №6 А.Құнанбайұлы атындағы
  • Орталық мектеп №8
  • Орталық мектеп №10

2000 жылға орта мектептер №7,9,11 жабық болатын.

Сыртқы сілтемелер[өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Арқалық қаласы әкімінің интернет-ресурсы
  2. ҚР елді мекендерінің тұрғындар саны
  3. Қазақ энциклопедиясы I том
  4. Арқалық қаласы әкімнің интернет-ресурсы
  5. http://arkalyk-kostanay.kz/kaz/tabigat_kaz
  6. http://arkalyk-kostanay.kz/kaz/economic_maman