Қазақ әліпбиі

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Қазақ әліпбиіқазақша жазу әліпбиі, бұл үшін келесі жүйелер пайдаланылады:

  Қазақ кирил әліпбиі  
Аа Әә Бб Вв Гг Ғғ Дд
Ее Ёё Жж Зз Ии Йй Кк
Ққ Лл Мм Нн Ңң Оо Өө
Пп Рр Сс Тт Уу Ұұ Үү
Фф Хх Һһ Цц Чч Шш Щщ
Ъ Ыы Іі Ь Ээ Юю Яя

Тарихы[өңдеу]

Жазу тарихында қазақ тілінің әліпби жүйесі бірнеше тарихи кезеңдерді басынан өткізіп, ұлттық әліпби деңгейіне жеткен. Бірнеше ғасыр бойы қазақ халқы араб графикасына негізделген әліпби жүйесін пайдаланып келгені мәлім. 1929-40 жылдар аралығында латын графикасына негізделген әліпбиді жазу жүйесіне енгізіп, 1940 жылдан бері қарай кирил графикасы әліпбиін қолданып келеді.

Ресми әліпбилер[өңдеу]

Кирил жазуы негізінде[өңдеу]

Қазақ кирил әліпбиі — көбінесе Қазақстан мен Моңғолияда пайданаланылатын әліпби. Бұл Сәрсен Аманжолов ұсынған әліпби 1940 қабылданған, 42 әріп енген: 33 орыс әліпбиінің әрпі және 9 өзіндік қазақша әріп Ә, Ғ, Қ, Ң, Ө, Ұ (1947 ж. дейін бұрын осы әріп орнына Ӯӯ пайдаланылған), Ү, Һ, І. Ертеде қазақ әріптері орыс әліпбиі әріптерінің сонында қойылған, сосын дыбысы жақын орыс әріптерінің артына жылжытылған.

Келесі әріптер: В, Ё (1957), ф, Х, Һ, Ц, Ч, Щ, Ъ, Ь, Э, қазақтың төл сөздерінде пайдаланылмайды. Бұл әріптер: Ё, Ц, Ч, Щ, Ъ, Ь, Э, тек кеңестік дәуірінде орыс тілінен, немесе орыс тілі арқылы енген сөздерде орыс емле нұсқауларымен пайдаланылған (1990 жж. бері ресми және жеке жария ақпараттарда, әдеби шығармаларда пайдалануы азая түсуде, сиректеніп кетті). Х әрпі қазақ фонетикасында Қ түрінде айтылады. Һ әрпі тек сиреген араб-парсы кіріс сөздерінде кездеседі, және де Х немесе Қ сияқты айтылады. Е сөздің нағыз басында [ʲe] дифтонгоиды боп сөйленеді. Э әрпі әрдайым Е боп айтылады. О сөздің нағыз басында [ʷo] дифтонгоиды болып айтыла алады. У әрпі буын жасамайтын дыбысты белгілейді, және де ҰУ, ҮУ, ЫУ, ІУ псевдодифтонгтерді алмастыру үшін пайдаланылады.

Келесі әріптер алдыңғы және артқы ретті дыбысты жұпты белгілейді (әдетте жіңішке мен жуан деп аталады):

Араб-парсы кірме сөздерінде ӘА қарама-қарсы қоюы көрінеді.

Қазақ екпіні әрдайым тек соңғы буынға түсетіндіктен жазуда белгіленбейді.

Белгішелеу[өңдеу]

iPhone смартфонына қондырылған қосымша пернетақтасы

Жақында өткен заманда қазақ мәтінін теру көбінесе қиыншылыққа ұшырайтын еді. Оның себебі, амал жүйелерінде мен мәтінтергіштерде Юникод арқауы жоқтықтан, қалыпты түрде қазақша 8 бит белгішелеу парақ болмағаннан және қалыпты компьютер қаріптері жетіспеушліктен де. Осыған орай қазақ кирил әліпбиін компьютерлерде белгішелеу үшін 20-дан аса әртүрлі нұсқалары[1] ұсынылған.

Кезінде Қазақстанда DOS үшін ҚР МҚ 920-91 мемлекеттік қалпы қабылданған болатын. Бұл қалып CP866 8 бит кирил (славян) белгішелеу парақтың негізінде жетілдірілген. Енді бірталай көп кідіріп Windows жүйесіне арнап ҚР МҚ 1048—2002 қалпы бекітілген. Осы қалыптың қолдануы өте шектеулі болды, себебі ол Юникод басқа ескірген 8 бит белгішелеуді ығыстырып шығаруы қызған кезі болды. Сонымен, тек кейбір мемлекетттік және өкіметке жақын ұйымдар, соның ішінде «ҚазАқпарат» ақпарат агенттігі де, соңғы кезге дейін қолданған. Ағымда барлық жерде де UTF-8 белгішелеу қолданылады.

Пернетақта жаймасы[өңдеу]

Қазақ пернетақта жаймасы (Ё әрпі әдетте орыс жаймасына көшіп теріледі)

Қазақ пернетақта жаймасы орыс теруіш жаймасы негізінде дамытылған және де РСТ ҚКСР 903-90 қалпында бекітілген. Осы жайма Юникодпен қуатталған: Windows (NT тұқымдасындағы 2000, XP, Server 2003, Vista одан жоғары нұсқалары да) және Linux амал жүйелерімен жеткізіледі.

Қазақтың өзіндік әріптері пернетақтаның жоғарғы тізбегіндегі сан аясы орнында орналасады. Ал, сан және басқа нышандар (/, *, , +) енгізу үшін көмекші сан пернетақтасы пайдаланылады. Осы себебінен қалыпты жаймада әріп емес нышандарға, және Ё әрпіне де, тиісті орны табылмаған.

Араб жазуы негізінде[өңдеу]

Араб әліпбиінде — 29 әріп және бір белгіше бар (ٴ) — «жоғарғы һәмзә», бүкіл сөздегі жіңішке дауысты дыбысты белгілеу үшін, сөздің басына қосылады (тек жіңішке дауыстыларымен әрдайым үйлесетін Г және К әріптерінен тыс). Жазу әдісі парсы мәнерінде негізделінген. Жазу бағыты оңнан солға.

Қарахан әулеті мезгілінен (10 ғ.) бастап Қазақстан жерінде түркі тіліндегі мәтіндерді жазып алу үшін пайдаланылған.

Көп мезгілде абжад түрінде боп қалды, яғни тек дауыссыз дыбыстарды белгілеуімен. 1924 жылы қазақ фонетикасындағы дауысты дыбыстарын дұрыс белгілеу үшін қайта құрастырылған. Жобаны дамытқан Ахмет Байтұрсынов «төте жазу» деп атаған (тағы да «Жаңа емле» деп де аталған). 1929 жылы латын жазуы негізіндегі «Жаңәліп» әліпбиімен ауыстырылған.

Оны қазір де Шығыс Түркістан қазақтары (сонымен бірге, кейбір ұлттық ерекше өзгешеліктерімен қырғыздар мен ұйғырлар да) қолданады. Тағы да араб жазуын пайдаланатын Ауғанстан, Иран Пәкістан және Таяу Шығыс елдерінде қазақ шетжұрты қолданады.

Төте жазу үлгіттері[өңдеу]

Байтұрсыновтың «төте жазуы»

Төменгі кестеде қазақ төте жазуының әліпбиі берілген. Әр әріптің дара жазылу нұсқасы, сөздің басында, ортасында[2] және аяғында жазылу нұсқалары берілген. Әріптердің үстінде сыртқы сілтеме[3] түрінде сәйкесті юникод кодтары[4] берілген.

Жалпы
Unicode
Сөздегі орны бойынша жазылу түрлері Атауы Кирил
жазу сәйкесі
дара аяғында ортада басында
0627
ا
FE8D
FE8E
әліп а, ә¹
0628
ب
FE8F
FE90
FE92
FE91
ба б
067E
پ
FB56
FB57
FB59
FB58
па п
062A
ت
FE95
FE96
FE98
FE97
та т
062C
ج
FE9D
FE9E
FEA0
FE9F
жійм ж
062D
ح
FEA1
FEA2
FEA4
FEA3
ха х
062F
د
FEA9
FEAA
дәл д
0631
ر
FEAD
FEAE
ре р
0632
ز
FEAF
FEB0
зайн з
0633
س
FEB1
FEB2
FEB4
FEB3
сыйн с
0634
ش
FEB5
FEB6
FEB8
FEB7
шыйн
(сыйн үш ноқат)
ш
0639
ع
FEC9
FECA
FECC
FECB
айн ғ
0641
ف
FED1
FED2
FED4
FED3
фа ф
0642
ق
FED5
FED6
FED8
FED7
қаф қ
0643
ك
FED9
FEDA
FEDC
FEDB
кәф к
06AF
گ
FB92
FB93
FB95
FB94
гәф г
0644
ل
FEDD
FEDE
FEE0
FEDF
ләм л
0645
م
FEE1
FEE2
FEE4
FEE3
мійм м
0646
ن
FEE5
FEE6
FEE8
FEE7
нұн н
06AD
ڭ
FBD3
FBD4
FBD6
кәф үш ноқат ң
06D5
ە
FEE9
FEEA
һә е
0648
و
FEED
FEEE
уау о, ө¹
06C7
ۇ
FBD7
FBD8
уау дамма ұ, ү¹
06CB
ۋ
FBDE
FBDF
уау үш ноқат у
06C6
ۆ
FBD9
FBDA
уау құсбелгі в
0649
ى
FEEF
FEF0
FBE9
FBE8
я ы, і¹
064A
ي
FEF1
FEF2
FEF4
FEF3
я екі ноқат й
0674
ٴ
дәйекше (һәмзе) жіңішкелік белгісі
¹Дәйекшемен

Бейресми қосымша әріптер. Өте сирек кездеседі.

Жалпы
Unicode
Сөздегі орны бойынша жазылу түрлері Атауы Кирил
жазу сәйкесі
дара аяғында ортада басында
0686
چ
FB7A
FB7B
FB7D
FB7C
ха үш ноқат ч
06BE
ھ
FBAA
FBAB
FBAD
FBAC
һә екі көз һ

Тарихи әліпбилер[өңдеу]

Қазақтан бұрынғы замандағы әліпбилер[өңдеу]

Есікті жазбасы[өңдеу]

Есікті жазбасы түрі бірнеше археология мұрасымен таныстырады, соның ішінде ең ежелгісі — Есікті қорғанынан табылған күміс легендегі жазба (5 ғ. (б.з.б) шамасы). Сол қорған әйгілі Алтын адамның жаназа орны болыпты. Жазуы Орхон және Енесай бойындағы көнетүркі жазуына ұқсас. Кейбір зерттеушілер леген жазуын Солттүстік Үндістандағы кһарошти жазу түрі деп шығарады. Жазба мұқамы әлде де анықталмаған.

Орхон жазуы[өңдеу]

Теңрі сөзі. Көнетүркі жазуы

Көнетүркі әліпбиі — тағы Орхон-Енесай жазуы деп те, руникалық жазу деп те аталады. Оның себебі — германдық халықтары өзінің ертедегі пайдаланған руна жазуына ұқсас болғандығынан (бірнеше руналарда бірдей дыбыстық және кескіндік тығыз ұқсастығы бар).

Көнетүркі жазуы қалыпы Қазақстан жерінде тұрған, сосын қазақ этносына сіңірілген, көшпелі түркі тайпаларымен (510 ғғ.) қолданған. Моңғол шапқыншылық заманында (12 ғ.) көнетүркі жазуы Ислам қысымы астында әбден араб жазуымен ысырылған.

Жебірей жазуы[өңдеу]

Қазар (хазар) қағандары бүкіл ел діні есебінде яһуди дінінің қараим масхабын қабылдаған. Жебірей дінімен қолдасып жебірей жазуы да бірге келді. Сол қазарлар тайпаларының ішінде Украина және Солтүстік Қауқаз жер атауларында көп ізі қалған беріш тайпасы болған. Қазір беріш Кіші жүздің руы. Қарайлар (кейде масхаб атауымен шатастырып қараим деп те атайды), 2-ші Бүкіл Әлем соғысынан бұрын Қырымда тұрған, 1920 жж. дейін дәстүрлі жебірей жазуын қолданған. Қарайлар өздерін түркі халқымыз деп таниды, қазарлардың тікелей ұрпақтарымыз деп санайды.

Тағы да қырымшақтар деген — қыпшақ тілінде (бұрын өздері шағатай тілі деп те атаған) жебірейлер тобы белгілі. 194145 жж. соғыс кезінде фашистік Алмания қырымшақтар жұртын түгелге жуық қырған.

Юнан-қыпшақ жазуы[өңдеу]

Юнан (грек) жазуын Қырымда тұрған ұрымдар (қыпшақ тілінде сөйлейтін юнандар) 1917 ж. дейін пайдаланған.

Әрмен-қыпшақ жазуы[өңдеу]

XIIXIII ғасырлар аралығында Әрмен патшалығына көшіп барған қыпшақтар қыпшақ тілінде ауқымды діни, заңгерлік және тағы басқа әдебиетті шығарды. Ол қыпшақ тілінің көне қазақ тілінен айырмашылығы — әрмен-қыпшақ тілінде әрмен-християн ұғымдары көп қолданылады. Бұл мәтіндер әрмен әліпбиімен жазылды. Олардың бүкіл дүние жүзіне тарап кеткен ұрпақтары 19 ғасырдың соңына дейін шаруашылық жазбалары, жеке хаттар, т.б. секілді күнделікті жазбаларын әрмен-қыпшақ жазуымен жүргізіп келді.

Латын қыпшақ жазуы[өңдеу]

Қырымдағы католик миссионерлері қазақ тілінің ертеректегі түрі — қыпшақ тілінде Інжілдер және басқа да діни әдебиет шығарумен айналысты. Соның ең көрнекті мысалы — 13-ші ғасырдың соңында құрастырылған лат. «Codex Cumanicus», латынша-парсыша-құманша сөздік. Онда италиян және оңтүстік герман тілдерінде түсініктеме сөздер де бар.

Басқа жазу жүйелері[өңдеу]

Негізінен ислам дінінің үстемдік құрған кезеңге дейінгі уақытта ұйғыр, соғды, манихей, сурияни, тибет және брахми жазуларымен де жазылған түркі тайпаларының эпиграфикалық жазулары белгілі.

Қазақ әліпбилері[өңдеу]

Шоқындырушылардың жазуы[өңдеу]

Алғашқы қазақ кирил әліпбиін 19-шы ғасырда Ыбырай Алтынсарин жасап шығарған. Кирил әліпбиінің негізінде православ миссионерлері діни әдебиет[1] және «орыс-түзем» мектептеріне арнап қазақ «миссионер» әліпбиі жасалды. Онда түрлі қосарланып жазылатын және диакритикалық таңбалар қолданылды. «Миссионерлік әліпби» 1917 жылға дейін шектеулі дәрежеде қолданылып келді.

Латындық Жаңәліп[өңдеу]

Сурет:Sotsijaldy qazaqstan.jpg
«Sotsijaldƅ Qazaƣƅstan» (Социалды Қазақстан) газетінің 1937 жылғы сандарының бірі. (Қазақ КСР Конституциясына арналған төтенше саны)

КСРО ОАК жанындағы Жаңа әліпби бойынша комитет тарапынан латын тіліне негізделген «Ортақ түркі әліпбиі» (Яналиф немесе қаз. Жаңәліп) ұсынылды. Қазақ тілінің талаптарына сай кейбір өзгерістер енгізілген бұл әліпби ресми түрде 1929 жылдан 1940 жылға дейін қолданылып келді, сосын кирил әліпбиімен алмастырылды.

Пинйін латыны[өңдеу]

1960-шы жылдары Қытайда орын алған «мәдени төңкеріс» кезінде аз санды ұлттардың, соның ішінде қазақтардың жазуын қытай иероглифтік жазуына өткізуге талпыныстар жасалды. Бұл әрекеттер сәтсіз аяқталған соң арнайы бұйрықпен Шынжаң Ұйғыр автономиялы ауданының үш облысын мекендейтін қазақтарға арнап пинйін негізіндегі жазу енгізілді. Ал пинйін жазуы 1950-ші жылдары Қытайдың Орталық үкіметінің қаулысы бойынша қалыптастырылған болатын. 1980-ші жылдардың соңында төте жазу қайта қабылданды.

Әліпбиді реформалаудың жобалары[өңдеу]

1990-шы жылдардың басынан жазу реформасының бірнеше түрлері ұсынылды:

  1. Қазақ тілінің дыбыс жүйесінде жоқ әріптерді қазақ әліпбиінен аластау (Ё, Һ, Ц, Ч, Щ, Ъ, Ь, Э әріптерін), қазақ және орыс емле ережелерін қатар қолданудан бас тартып, тек морфо-фонемикалық ережені ғана ұстану, /w/ дыбысы үшін Ў әрпін енгізу, байырғы қазақ сөздерінде және қазақ тілінің дыбыстық ережелерімен айтылатын араб-парсы сөздеріндегі У әрпін ҮЎ, ҰЎ, ЫЎ ІЎ түрінде жазу (қарақалпақ емлесіндегі сияқты), И әрпінің орнына ІИ, ЫИ қолдану;
  2. Жоғарыда айтылған жаңа емле ережелерін қолдана отырып, латын әліпбиіне өту, не 30-шы жылдардағы латын әліпбиін толығымен немесе кейбір жақтарын қайта қабылдау (ресми татар әліпбиіндегі сияқты), не түрік әліпбиіне негізделген латын әліпбиіне өту (қырым-татар, гагауз және ғаламторда қолданылатын татар әліпбиіндегідей); не ағылшын әліпбиін қабылдауы (өзбектер жасаған сияқты);
  3. Байтұрсыновтың төте жазуына қайту;
  4. Орхон-Енесай жазбасына өту.

Реформа туралы пікірталастардың бәрі түптеп келгенде екі таңдауға келіп тірелді: не кирил әліпбиін қалдыру керек, не түрік әліпбиінің негізіндегі латын әліпбиіне көшу керек (академик А. Хайдаридің нұсқасына). Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың латын әліпбиіне көшудің тиімділігі туралы мәлімдемесінен кейін де әліпби туралы пікірталастар толастаған жоқ. Латын әліпбине өтуге қарсы пікір білдіретіндердің арасында әдебиетшілер басым. Болашақта әдеби шығармаларды жаңа әліпбиде қайта басып шығару туралы шешім қабылданғанда кейбір шығармалар тізімге енбей қала ма, жаңа буынға керегі болмай қала ма деп қауіптенеді.

Кирил және латын негізіндегі әліпбилердің салыстырылуы[өңдеу]

әліпбилердің салыстырмалы кестесі[өңдеу]

Кирил Христиан дін
таратушылық
Жәңәліп Қытайдағы
латын
IPA
транскрипциясы
Аa Аa Aa Аa /a/
Әә Аa Əə Əə /æ/
Бб Бб Bb /b/
Вв Уу Vv Vv /v/
Гг Гг Gg Gg /ɡ/
Ғғ Гг Ƣƣ Ƣƣ /ɣ/
Дд Дд Dd Dd /d/
Ее Ее Ее Êê /e/, /je/
Ёё Йо йо /jo/, /jø/
Жж Жж Çç Jj /ʒ/
Зз Зз Zz Zz /z/
Ии Ии Yy /ɯj/, /ɪj/
Йй Йй Jj Yy /j/
Кк Кк Kk Kk /k/
Ққ Кк Qq Ⱪⱪ /q/
Лл Лл Ll /l/
Мм Мм Mm Mm /m/
Нн Нн Nn Nn /n/
Ңң Ҥҥ Ŋŋ Ng ng /ŋ/
Оо Оо Оо Oo /o/, /o/
Өө Ӧӧ Ɵɵ Ɵɵ /ø/
Пп Пп Pp Pp /p/
Рр Рр Rr Rr /r/
Сс Сс Ss Ss /s/
Тт Тт Tt Tt /t/
Уу Уу Vv Ww /w, /ɤw/, /yw/, /ɯw/, /ɪw/
Ұұ Уу Uu Uu /ɤ/
Үү Ӱӱ Yy Üü /y/
Фф Ff Ff /f/
Хх Хх Hh Hh /x/
Һһ Хх Ⱨⱨ /h/
Цц Тс тс /ts/
Чч Тш тш Qq /tʃ/
Шш Шш Cc Xx /ʃ/
Щщ Шш шш /ʃʃ/
Ъъ
Ыы Ыы Ƅƅ Ee /ɯ/
Іі Ии Ii Ii /ɪ/
Ьь
Ээ Ее /e/
Юю Йу йу /jɤ/, /jy/
Яя Йа йа /ja, /jæ/

Мысалы[өңдеу]

Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы [5]

Кирил Араб Латын
Барлық адамдар тумысынан азат және қадір-қасиеті мен кұқықтары тең болып дүниеге келеді. Адамдарға ақыл-парасат, ар-ождан берілген, сондықтан олар бір-бірімен туыстық, бауырмалдық қарым-қатынас жасаулары тиіс. بارلىق ادامدار تۋمىسىنان ازات جانە قادىر-قاسيەتى مەن كۇقىقتارى تەڭ بولىپ دۇنيەگە كەلەدى. ادامدارعا اقىل-پاراسات، ار-وجدان بەرىلگەن، سوندىقتان ولار ءبىر-بىرىمەن تۋىستىق، باۋىرمالدىق قارىم-قاتىناس جاساۋلارى ءتيىس. Barlıq adamdar twmısınan azat jäne qadir-qasïyeti men kuqıqtarı teñ bolıp dünïyege keledi. Adamdarğa aqıl-parasat, ar-ojdan berilgen, sondıqtan olar bir-birimen twıstıq, bawırmaldıq qarım-qatınas jasawları tïis.

Түсініктемелер[өңдеу]

  1. Қазақ тілінің кодтамалармен көрген бейнетіміз, себебі — стандартты бұзған оңбайды
  2. Кейбір әріптердің араб жазуының ерекшеліктері салдарынан сөз басындағы не ортасындағы нұсқалары болмауы мүмкін.
  3. Сілтемелер fileformat.info торабының тиісті бетіне нұсқайды. Бұл жерде әріпке қатысты анықтама ақпаратпен таныса аласыз
  4. Бұл код арқылы MS Word секілді кейбір мәтін редакторларында тиісті әріпті теруіңізге болады, ол үшін кодты жазып, «Alt» және «X» пернелерін қоса басыңыз
  5. Всеобщая декларация прав человека на казахском

Тағы қараңыз[өңдеу]

Сыртқы сілтемелер[өңдеу]

http://lugat.kz/ «Лұғат» қазақ тілінің сөздіктер кешені