Мазмұнға өту

Илья Ильич Мечников

Сілтеме қосу
Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Илья Ильич Мечников
Туған күні

3(15).5.1845

Туған жері

Ивановка, Купянск ауданы, Харьков губерниясы, Ресей империясы

Қайтыс болған күні

2(15).6.1916

Қайтыс болған жері

Париж, Франция

Ғылыми аясы

иммунология, микробиология, геронтология, патология, эмбриология

Жұмыс орны

Новороссийск университеті,
Үлгі:Императорлық университет,
Пастер институты

Ғылыми дәрежесі

Үлгі:Университет докторы

Альма-матер

Үлгі:Харьков Императорлық университеті

Ғылыми жетекші

Л. С. Ценковский
Луи Пастер

Атақты шәкірттері

Д. К. Заболотный,
Н. Ф. Гамалея,
В. А. Хавкин,
Я. Ю. Бардах,
Л. А. Тарасевич,
И. Г. Шиллер

Несімен белгілі

қабынудың салыстырмалы патологиясының, иммунитеттің фагоцитоздық теориясының негізін қалаушы, ғылыми геронтологияның негізін қалаушы, эволюциялық эмбриологияның негізін қалаушылардың бірі

Марапаттары


Копли медалі (1906)
Нобель сыйлығы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы (1908) (П. Эрлихпен бірлесіп)
Альберт медалі (Корольдік өнер қоғамы) (1916)

Илья Ильич Мехников (3 [15] мамыр 1845, Ивановка, Купян уезді, Харьков губерниясы — 2 [15] маусым 1916, Париж) — орыс және француз биологы (микробиолог, цитолог, эмбриолог, иммунолог, физиолог және патологоанатом). Санкт-Петербург Ғылым академиясының құрметті мүшесі (1902). Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты (1908)[1].

Эволюциялық эмбриологияның негізін қалаушылардың бірі, фагоцитоз бен жасушаішілік ас қорытудың негізін қалаушы, қабынудың салыстырмалы патологиясын, иммунитеттің фагоцитоздық теориясын және фагоцителла теориясын жасаушы. Ол қартаюдың алғашқы тұжырымдамаларының бірін ұсынды және дамытты, ұзақ және салауатты өмірге қол жеткізу үшін пробиотикалық диетаны әзірледі және «геронтология» терминін енгізді[2][3]. Илья Мечников «туа біткен иммунитет теориясының атасы» деп аталады (ағылш. father of innate immunity)[4][5] және «геронтологияның атасы»[6] (дегенмен, соңғысымен, ғылымда жиі кездесетіндей, жағдай екіұшты, кейде «геронтологияның атасы» анықтамасы қартаюды зерттеуді кейінірек дамытқан басқа ғалымдарға да қолданылады).

Өмірді ұзартуды жақтаушылар оның туған күнін 15 мамырда «Мечников күні» ретінде атап өтеді (ағылш. Metchnikoff Day) және әртүрлі іс-шараларды ұйымдастыру үшін ескерткіш күн ретінде қолданылады[7][8][9][10].

Өмірбаяны

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Отбасы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Илья Ильич Мечников 1845 жылы 3 (15) мамырда қазіргі Украинаның Харьков облысы, Купян ауданында, бұрыңғы Харьков губерниясының Купян ауданындағы Ивановкада әкесінің қожалығында дүниеге келген[11]. Ол гвардия офицері және жер иесі Илья Иванович Мечниковтың (1810—1878) және Эмилия Львовна Мечникованың (қыз кезіндегі тегі Невахович, 1814—1879)[12] бесінші және ең кіші баласы болды. Ата-аналарын Илья Ивановичтің қызметтес досы — Эмилия Львовнаның ағасы таныстырды. «Корнет Илья Иванович Мечников пен титулдық кеңесшінің қызы Эмилия Львовна Невахович» 1832 жылы 17 сәуірде Санкт-Петербургте үйленді[13].

Илья Мечников, Харьков университетінің студенті. 1860 жылдардың басындағы фотосурет.

Әкесі жағынан Илья Ильич Мечников ескі молдаван бояр отбасынан шыққан. Ал анасы, Варшавада туған Эмилия Львовна Невахович, әйгілі еврей публицисті және ағартушы Лев Николаевич Неваховичтің (1776—1831) қызы болған, ол орыс-еврей әдебиетінің негізін қалаушы деп саналады (оның Санкт-Петербургтегі 1803 жылғы «Иудея қызының айқайы» кітабы ерекше танымал)[14][15]. Эмилия Неваховичтің ағалары: Михаил Львович Невахович (1817—1850) — карикатурашы, Ресейдегі алғашқы юмор жинағы «Ералаш» (Санкт-Петербург, 1846—1849) баспагері; Александр Львович Невахович (?—1880) — драматург, 1837 жылдан 1856 жылға дейін Императорлық театрлардың репертуар бөлімінің меңгерушісі. Илья Иванович Мечников әйелінің екі ағасымен де дос болған.

И. И. Мечниковтың үлкен ағасы — Лев Ильич Мечников өмірінің көп бөлігін Швейцарияда өткізген және итальяндық Рисоргименто қозғалысының белсендісі болған анархистік ойшыл және әлеуметтанушы болған. Тағы бір үлкен ағасы Иван Ильич Мечников (13 маусым 1836 — 1881)[16], Тула аудандық сотының прокуроры, Киев сот палатасының төрағасы қызметін атқарды және Л.Н. Толстойдың «Иван Ильичтің өлімі» (1886)[17] әңгімесінің кейіпкерінің прототипіне айналды.

Кузнецов Н.Д. И.И.Мечниковтың портреті. 1886

Банкротқа ұшырағаннан кейін, Илья Иванович Мечников Санкт-Петербургтен кетіп, Ивановкадағы өз меншігіне қоныстануға мәжбүр болды, онда ұлы Николай 1843 жылы, ал Илья екі жылдан кейін дүниеге келді.

И.И.Мечников дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай, отбасы болашақ ғалым балалық шағын өткізген Панасовкадағы (сол Купянск уезді) әкесінің мүлкінің екінші жағындағы кеңірек үйге көшті. Николай Мечников губерниялық хатшы болды, ал Харьков университетінде 1868—1869 жылдардағы студенттік толқуларға қатысқаны үшін ол полицияның қатаң бақылауына алынды.

Мечниковтар отбасында төрт ұлдан басқа, үлкен қызы Екатерина (тұрмыстағы аты Яблонская; 1833 жылы 9 сәуірде туған, 1898 жылы қайтыс болған) да болды[18].

Илья Мечников екі рет үйленіп шығып, екі рет өмірмен қош айтыспақ болды. 1869 жылы ол Санкт-Петербургте Людмила Феодоровна Феодоровичке үйленді. Қалыңдық туберкулезден әлсірегендіктен, оны шіркеуге алып барды, онда үйлену тойы орындықта өтті. Мечников қалыңдығын емдеуге үміттенді, ал үйлену тойынан кейін жас жұбайлар оның денсаулығын жақсарту үшін Италияға сапар шекті. Бірақ төрт жылдан кейін Людмила Феодоровна Португалияның Мадейра қаласында туберкулезден қайтыс болды. Үмітсіздікке ұшыраған Мечников морфиннің көп мөлшерін ішті, бірақ құсты.

Екі жылдан кейін Мечников Одессада 16 жасар Ольга Николаевна Белокопытовамен кездесті, ол К. В. Граве пен Н. В. Гравенің жиені[19], оның отбасы жоғарыдағы пәтерде тұрды. Ол Одесса қыздар гимназиясында оқыды, ал Мечников оған зоологиядан сабақ бере бастады[20]. Мечников екінші рет 30 жасында 17 жасар студент Ольгаға [21][22] үйленді.

1880 жылы Белокопытова іш сүзегімен ауырды. Мечников өзіне қайталанатын қызба бактериясын енгізді. Бірақ ауыр науқасқа қарамастан, екеуі де ақырында сауығып, бірге ұзақ өмір сүрді.

Белсенділік

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

1856—1862 жылдары, екінші сыныптан бастап, ол 2-ші Харьков ерлер гимназиясында оқыды (алтын медальмен бітірді)[23]. Осы уақыт ішінде ол ағасы Николаймен бірге Рождественская көшесі, 1 мекенжайындағы К. И. Шульцтің жекеменшік мектеп-интернатында (1856—1858) және Благовещенская көшесі, 14 мекенжайындағы титулдық кеңесші Г. К. Гвоздиковтың үйінің екінші қабатында (1858—1864) тұрды[24][25]. Харьков университетін бітірді (1864).

Германияда ол омыртқасыздардың жаңа кластарын ашты. Н. И. Пироговтың арқасында ол Германияда Р. Лейкарт пен К. Зибольдтың басшылығымен маманданды және Италияда омыртқасыздардың эмбриологиясын зерттеді, онда ол А. О. Ковалевскиймен кездесті. Планарийлерді зерттей отырып, ол 1865 жылы жасушаішілік ас қорыту құбылысын ашты. Эмбриологиялық әдістерді қолдана отырып, ол омыртқалылар мен омыртқасыздардың ортақ шығу тегін көрсетті.

1867 жылдан бастап — зоология кафедрасында приват-доцент, ал 1872 жылдан 1882 жылға дейін — Новороссийск университетінің физика-математика факультетінің жаратылыстану ғылымдары кафедрасында профессор және зоология және салыстырмалы анатомия кафедрасының меңгерушісі болды[11]. 1867 жылы ол Санкт-Петербург университетінде «Sepiola даму тарихы» атты магистрлік диссертациясын, содан кейін «Nebalia даму тарихы» атты докторлық диссертациясын қорғады; 1868 жылдан бастап Санкт-Петербург университетінде приват-доцент болды[26][27].

Оны И.М. Сеченов Әскери медициналық академияның профессоры лауазымына ұсынды, бірақ дауыс беру нәтижесінде ол қарсылық білдіріп, қызметінен кеткен И.М. Сеченовпен, А.О. Ковалевскиймен және Н.А. Умовпен бірге Одессадағы Новороссийск университетінде жұмыс істеді. Ол Херсон көшесі, 36 (қазіргі Пастер көшесі) мекенжайында тұрды[28].

1873 жылы оның әйелі Людмила Васильевна Федорович туберкулезден қайтыс болды. Мечников өмірін туберкулезбен күресуге арнауды шешті. 1875 жылы ол өзінің көмекшісі болған Ольга Николаевна Белокопытоваға (1858—1944) үйленді. Ол жасушаішілік ас қорытудың маңызды функциясын — фагоцитарлық (жасушалық) иммунитетті ашты. 1879 жылы ол өсімдіктерді зиянкестерден қорғаудың биологиялық әдісін ұсынды[29].

Илья Ильич пен Ольга Мечниковтар. Шамамен 1908 жыл.
Одесса, Лев Толстой көшесі, 4
Одессадағы Лев Толстой көшесі, №4 ғимаратта И. И. Мечниковке арналған ескерткіш тақта

Патша үкіметі мен оңшыл профессорлардың жүргізген реакциялық білім беру саясатына наразылық ретінде қызметінен кеткен ол Одессада жеке зертхана ұйымдастырды, содан кейін (1886 жылы Н.Ф. Гамалеямен бірге) жұқпалы аурулармен күресуге арналған әлемдегі екінші және бірінші орыс бактериологиялық станциясы болды (ғимарат сақталған — Лев Толстой көшесі, 4).

1887 жылы ол Ресейден кетіп, Парижге көшті, онда оған Луи Пастер құрған институтта зертхана берілді. 1890 жылдардың басында Мечников Париждің сыртындағы саяжайында әйеліне арнап көркемсурет студиясын салды, себебі ол кескіндеме және мүсінмен айналысты.

1905 жылдан бастап Мечников осы институттың директорының орынбасары болды. 1908 жылы иммунология саласындағы жұмысы үшін медицина бойынша Нобель сыйлығын алды.

Өмірінің соңына дейін Парижде тұрған Мечников Ресеймен байланысын үзген жоқ. 1909 жылы ол Ресейге келіп, Лев Толстоймен кездесті. 1911 жылы ол Пастер институтынан Ресейдегі оба індетіне экспедицияны басқарды, тек оба ғана емес, сонымен қатар туберкулезге де қатысты маңызды бақылаулар жасады[30]. Ол К. А. Тимирязевпен үнемі хат алмасып тұрды, оны соғысқа қарсы «Летопис» журналында жұмыс істеуге шақырды, сондай-ақ И. М. Сеченов, И. П. Павлов, Н. А. Умов, Д. И. Менделеев және басқалармен хат алмасып тұрды.

Ол 1916 жылы 15 шілдеде 71 жасында Парижде бірнеше миокард инфарктісінен кейін қайтыс болды. Илья Мечников оның денесін медициналық зерттеулерге мұра етті, содан кейін кремация жасалып, Пастер институтының аумағында жерленді, бұл іс жүргізілді. Кремация сол кездегі Франциядағы жалғыз крематорийде, Пер-Лашез зиратында өтті, ал оның күлі салынған урна институт кітапханасына қойылды.

Күйеуі қайтыс болғаннан кейін, оның әйелі Ольга күйеуі туралы естеліктер кітабын жазып, оның барлық мұрағатын сақтап қалды.

Ғылыми қызмет

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
И. И. Мечников Париж зертханасында. Надардың 1900 жылдар шамасындағы фотосуреті

Мечниковтың ғылыми еңбектері биология мен медицинаның бірқатар салаларын қамтиды. 1879 жылы ол жәндіктер микоздарының қоздырғыштарын ашты. 1866 — 1886 жылдары дейін Мечников (Александр Ковалевскиймен бірге) осы саланың негізін қалаушылардың бірі бола отырып, салыстырмалы және эволюциялық эмбриология мәселелерін дамытты. Ол көп жасушалы жануарлардың шығу тегі туралы түпнұсқа теорияны ұсынды (қараңыз: Фагоцителла теориясы). 1882 жылы фагоцитоз құбылысын ашқаннан кейін (ол бұл туралы 1883 жылы Одессадағы орыс табиғат зерттеушілері мен дәрігерлерінің 7-ші съезінде баяндады), ол оны зерттеу негізінде қабынудың салыстырмалы патологиясын (1892), кейінірек иммунитеттің фагоцитарлық теориясын ("Жұқпалы аурулардағы иммунитет" — 1901; Нобель сыйлығы — 1908, П. Эрлихпен бірлесіп) жасады. Мечниковтың бактериология бойынша көптеген еңбектері тырысқақ, іш сүзегі, туберкулез және басқа да жұқпалы аурулардың эпидемиологиясына арналған. Мечников Э. Румен бірге маймылдарда мерезді эксперименталды түрде алғаш рет қоздырған (1903).

Мечников өзі ашқан фагоцитоздың иммундық функциясының құбылыстарын қорытындылай келе, фагоциттердің атрофия, метаморфоз, қалпына келтіру, регенерация, қабыну және инфекция сияқты процестердегі рөлін бірден көрсетті. Илья Ильич Мечников толық иммунитетке тек барлық фагоцитоздық реакциялар толық жұмыс істеген жағдайда ғана кепілдік беруге болатынын айтты. Егер фагоцитоздың бір фазасы да бұзылса, аурудың дамуы мүмкін. Бұл, шын мәнінде, иммун тапшылығынан, яғни жасушалық қорғаныс механизмдерінің бірінің «жоғалуынан» туындайтын аурулардың алғашқы ғылыми түсіндірмесі болды. Қазіргі иммунологтар бұл қорытындыға тек ХХ ғасырдың соңында, АИТВ вирусынан туындаған иммун тапшылығы құбылысымен бетпе-бет келгенде ғана жетті[31].

Лев Толстой мен Илья Мечников. Ясная Поляна. 1909.

Фагоцитоздың ашылуын Мечников иммунитеттің биологиялық (фагоцитоздық) теориясының негізі ретінде пайдаланды, ол иммунитет процестеріндегі макроорганизмнің жетекші рөлін, сондай-ақ қабынудың биологиялық теориясының, атрофия теориясының, кейінірек өзінің қартаюдың биологиялық теориясының негізін қарастырады.

Мечниковтың еңбектерінде қартаю мәселесі маңызды орын алды[32][33]. Ол адамдарда қартаю мен өлім мезгілінен бұрын, яғни организмнің микробтық және басқа да токсиндермен өзін-өзі улануы нәтижесінде болады деп сенді. Осыған байланысты Мечников ішек флорасына ерекше мән берді. Осы идеяларға сүйене отырып, Мечников өзін-өзі уланумен күресу үшін бірқатар алдын алу және гигиеналық шараларды ұсынды (тағамды зарарсыздандыру, ет тұтынуды шектеу және т.б.).

Мечников болгар лактобацилласын немесе Lactobacillus bulgaricus-ты адам ағзасының қартаюымен және өзін-өзі улануымен күресудің негізгі құралы деп санады. Ол әлемде болгар студенті Стамен Григоровтың ашылуының маңыздылығын бағалаған алғашқы адам болды. 1905 жылы Мечников Пастер институтының директоры ретінде жас болгарды Парижге сол кездегі жетекші микробиологтарға өзінің ашылуы туралы дәріс оқуға шақырды.

1907 жылы болгар таяқшасы мен болгар йогуртының функционалдық қасиеттері бойынша әлемдегі алғашқы медициналық зерттеудің нәтижелері жарияланды:

Мечников Григоровтың зерттеуінің дұрыстығын тексеру үшін оны жеке өзі қайталады. 1908 жылы, Француз ғылым академиясының мерейтойында, оның «Қышқыл сүт туралы бірнеше сөз» атты мақаласы жарық көрді. Қартаю мәселелерін зерттеп, 36 ел бойынша мәлімет жинап, Мечников «жүз жастан асқандардың» ең көп саны Болгарияда екенін анықтады — 1000 человек. 4. Ол мұны болгар йогуртымен (Болгарияда кисело мляко — «қышқыл сүт» деп аталады) байланыстырды. Мечников өз жазбаларында болгар йогуртының денсаулыққа пайдасын көпшілікке насихаттай бастады. Ол өзі өмірінің соңына дейін тек ашытылған сүт өнімдерін ғана емес, сонымен қатар Bacillus bulgaricus таза дақылдарын да үнемі тұтынды.

Мечников ерте қартаюмен күресудің түпкі мақсаты ортобиоз деп санады — «тыныш, табиғи өліммен аяқталатын толық және бақытты өмір цикліне» қол жеткізу. Мечниковтың ортобиоз туралы ілімдеріне сүйене отырып, қазіргі заманғы ғылымда «ортобиотиканың» пәнаралық саласы пайда болды.

Мечников микробиологтардың, иммунологтардың және патологоанатомдардың алғашқы орыс мектебін құрды; жұқпалы аурулармен күресудің әртүрлі әдістерін әзірлейтін ғылыми-зерттеу институттарын құруға белсенді қатысты; Ресейдегі бірқатар бактериологиялық және иммунологиялық институттар Мечниковтың есімімен аталады.

Дарвинизм мәселелеріне арналған алғашқы еңбектерінде («Түрлердің шығу тегі туралы эссе», 1876 және т.б.) Мечников эволюцияның кейбір мәселелерін қазіргі заманғы түсінуді болжайтын бірқатар идеяларды білдірді[34].

Философиялық көзқарастар

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Мечников өзінің бірқатар еңбектерінде адам өмірінің мәні мәселесін қоса алғанда, жалпы теориялық және философиялық мәселелерді қарастырды. Ол адамзат прогрессіндегі орталық рөлді ғылымға жатқызды. Мечников болашақта ғылым адамның ішінде «табиғи өлім инстинктін» оята алса, оны өлім қорқынышынан құтқарады деп сенді, ол ғалымның айтуынша, «адам табиғатының тереңінде жасырын күйде ұя салады» (Адам табиғатын зерттеу: Оптимистік философия туралы эссе, 1903). Ең бастысы, ғылым адамның қартаюын өзгертеді, медициналық прогрестің арқасында осы кезеңдегі өмір сапасын айтарлықтай жақсартады; ғылымның түпкі мақсаты «өмірді онымен тойған сәтке дейін және өмір сүру қажеттілігін сезінгенге дейін ұзарту» болады (Рационалды дүниетанымды іздеудің қырық жылы, екінші басылымның алғысөзі, 1914).

Марапаттар мен атақтары

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  • Санкт-Петербург Ғылым академиясының құрметті мүшесі (1902).
  • Санкт-Петербург университетінде магистрлік (1867) және докторлық (1868) диссертацияларын қорғады.
  • Одессадағы Новороссийск университетінің профессоры (1870—1882).
  • Мәскеу университетінің құрметті мүшесі (1889)[35].
  • Көпшіліктің құрметті мүшесі шетелдік ғылым академиялары, ғылыми қоғамдар мен институттар.
  • К. Баер сыйлығы (1867)
  • Копли медалі (1906)
  • Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты (1908)
  • Альберт медалі (Корольдік өнер қоғамы) (1916)

Дереккөздер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  1. ↑ The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1908. NobelPrize.org. Басты дереккөзінен мұрағатталған 23 мамыр 2020. Тексерілді, 5 мамыр 2021.
  2. ↑ Grignolio, Andrea (2012-06-15). "History of Research into Ageing/Senescence". eLS. doi:10.1002/9780470015902.a0023955. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9780470015902.a0023955. Retrieved 2021-05-27.
  3. ↑ Stambler, Ilia (2014-06-17). "The Unexpected Outcomes of Anti-Aging, Rejuvenation, and Life Extension Studies: An Origin of Modern Therapies". Rejuvenation Research 17 (3): 297—305. doi:10.1089/rej.2013.1527. ISSN 1549-1684. PMID 24524368. https://www.researchgate.net/publication/260193384_The_Unexpected_Outcomes_of_Anti-Aging_Rejuvenation_and_Life_Extension_Studies_An_Origin_of_Modern_Therapies. Retrieved 2021-05-27.
  4. ↑ Gordon, Siamon (2008). "Elie Metchnikoff: father of natural immunity". European Journal of Immunology 38 (12): 3257–3264. doi:10.1002/eji.200838855. PMID 19039772. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19039772. Retrieved 2021-05-27.
  5. ↑ Gordon, Siamon (2016). "Elie Metchnikoff, the Man and the Myth". Journal of Innate Immunity 8 (3): 223–227. doi:10.1159/000443331. PMID 26836137. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26836137. Retrieved 2021-05-27.
  6. ↑ Vikhanski, L. (2016-11-01). "Elie Metchnikoff Rediscovered: Comeback of a Founding Father of Gerontology". The Gerontologist 56 (Suppl_3): 181. doi:10.1093/geront/gnw162.708. https://academic.oup.com/gerontologist/article/56/Suppl_3/181/2577531. Retrieved 2021-05-27.
  7. ↑ Metchnikoff Day, an Opportunity to Promote the Study of Aging and Longevity (ағыл.). Fight Aging!. (15 сәуір 2015). Басты дереккөзінен мұрағатталған 12 мамыр 2021. Тексерілді, 6 маусым 2024.
  8. ↑ Stambler, Ilia (2019), Gu, ed., Longevity Activism, Cham: Springer International Publishing, pp. 1–7, doi:10.1007/978-3-319-69892-2_395-1, http://link.springer.com/10.1007/978-3-319-69892-2_395-1, retrieved 2021-05-13
  9. ↑ 15 мая 2015 – 170-летие Ильи Ильича Мечникова – основателя геронтологии. Геронтологическое общество при РАН. (8 мамыр 2015). Басты дереккөзінен мұрағатталған 12 мамыр 2021. Тексерілді, 13 мамыр 2021.
  10. ↑ Mechnikov day - keep calm and be forever young (укр.). Інститут Фізіології ім. О. О. Богомольця. (15 мамыр 2015). Басты дереккөзінен мұрағатталған 10 наурыз 2016.
  11. 1 2 МЕЧНИКОВ ІЛЛЯ ІЛЛІЧ. resource.history.org.ua. Тексерілді, 18 қаңтар 2025.
  12. ↑ И. И. Мечников: детство и юность. Басты дереккөзінен мұрағатталған 6 наурыз 2017. Тексерілді, 20 қараша 2014.
  13. ↑ Справочник метрических записей архивов Санкт-Петербурга. Басты дереккөзінен мұрағатталған 26 қазан 2023. Тексерілді, 26 қазан 2023.
  14. ↑ О Льве Неваховиче. Басты дереккөзінен мұрағатталған 28 қыркүйек 2007. Тексерілді, 5 сәуір 2007.
  15. ↑ Siamon Gordon «Elie Metchnikoff: Father of natural immunity» (ағыл.). Басты дереккөзінен мұрағатталған 19 қараша 2014. Тексерілді, 6 маусым 2024.
  16. ↑ Справочник метрических записей архивов Санкт-Петербурга (запись о рождении в Санкт-Петербурге старшего брата Ивана). Басты дереккөзінен мұрағатталған 26 қазан 2023. Тексерілді, 26 қазан 2023.
  17. ↑ Илья Ильич Мечников: биографические, научные и психиатрические аспекты. Басты дереккөзінен мұрағатталған 24 қыркүйек 2015. Тексерілді, 20 қараша 2014.
  18. ↑ Справочник метрических записей архивов Санкт-Петербурга (запись о рождении дочери Екатерины). Басты дереккөзінен мұрағатталған 26 қазан 2023. Тексерілді, 26 қазан 2023.
  19. ↑ Белокопытова В.Н. (орыс.). Симеиз. Путеводитель по старым дачам — simeiz.gardenacademia.com. Басты дереккөзінен мұрағатталған 9 желтоқсан 2022. Тексерілді, 30 наурыз 2025.
  20. ↑ Счастье и беды Ильи Мечникова. Басты дереккөзінен мұрағатталған 25 ақпан 2021. Тексерілді, 17 қараша 2020.
  21. ↑ Мечникова (урожд. Белокопытова) Ольга Николаевна. Басты дереккөзінен мұрағатталған 20 маусым 2015. Тексерілді, 20 маусым 2015.
  22. ↑ Второй брак (1875—1916) // И. И. Мечников. Басты дереккөзінен мұрағатталған 7 наурыз 2016. Тексерілді, 4 наурыз 2016.
  23. ↑ Н. Н. Коган «Мечников И. И. — харьковчанин, учёный, нобелевский лауреат». Басты дереккөзінен мұрағатталған 29 қараша 2014. Тексерілді, 20 қараша 2014.
  24. ↑ Л. Г. Телепнёва «Мечников И. И. — первый нобелевский лауреат Украины». Басты дереккөзінен мұрағатталған 29 қараша 2014. Тексерілді, 20 қараша 2014.
  25. ↑ Л. Г. Телепнёва «Слобожанщина в судьбе И. И. Мечникова». Басты дереккөзінен мұрағатталған 29 қараша 2014. Тексерілді, 20 қараша 2014.
  26. ↑ РОССИЙСКИЕ ЛАУРЕАТЫ НОБЕЛЕВСКОЙ ПРЕМИИ - Международный студенческий научный вестник (сетевое издание)(ru-RU). eduherald.ru. (2023). Тексерілді, 29 қаңтар 2025.
  27. ↑ Илья Ильич Мечников (орыс.). Microbius. (29 желтоқсан 2022). Тексерілді, 29 қаңтар 2025.
  28. ↑ Прогулка по улице Пастера в Одессе. Басты дереккөзінен мұрағатталған 12 қараша 2017. Тексерілді, 11 қараша 2017.
  29. ↑ И. И. Мечников. Биография.. Басты дереккөзінен мұрағатталған 12 желтоқсан 2013. Тексерілді, 10 желтоқсан 2013.
  30. ↑ Рубальский О. В., Мирошников В. М., Галимзянов Х. М., Рыбкин В. С. Экспедиция И. И. Мечникова в Астраханскую губернию в 1911 году // Успехи современного естествознания. № 4, 2006 c. 22-25.. Басты дереккөзінен мұрағатталған 13 желтоқсан 2013. Тексерілді, 11 желтоқсан 2013.
  31. ↑ Т. И. Ульянкина Российские нобелевские лауреаты: Илья Ильич Мечников (1854-1916). Архивы РАН. Басты дереккөзінен мұрағатталған 24 қазан 2018. Тексерілді, 3 наурыз 2019.
  32. ↑ Ольга Волкова Илья Мечников: Старость – болезнь, которую надо лечить. Фонд "Русский мир". (15 мамыр 2015). Басты дереккөзінен мұрағатталған 12 мамыр 2021. Тексерілді, 12 мамыр 2021.
  33. ↑ Elena Milova Commemorating the Work of Dr. Elie Metchnikoff (ағыл.). Lifespan.io. (12 мамыр 2017). Басты дереккөзінен мұрағатталған 12 мамыр 2021. Тексерілді, 12 мамыр 2021.
  34. ↑ {{{тақырыбы}}}. — ISSN 1682-8658.
  35. ↑ Летопись Московского университета. Басты дереккөзінен мұрағатталған 10 қараша 2016. Тексерілді, 10 қараша 2016.

Сілтемелер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
«https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Илья_Ильич_Мечников&oldid=3630583» бетінен алынған