Мерв

Мәру (түрікм. Merw; парсы: مرو‎) — Орта Азия Түрікменстандағы Мургаб өзені жағасында орналасқан Байрамалы қаласы маңындағы ежелгі қала. Мәру көне қаласы Самарқанд пен Бағдат арасындағы жібек жолы түйініне орналасқан. 1999 жылы ЮНЕСКО оны әлемдік мәдени мұралар тізіміне енгізді.

Мургаб (ежелгі парсыша Мургаш, гр. Маргиана; Ἀντιόχεια τῆς Μαργιανῆς) өзені аймағындағы тарихи облыста “Мәру” деп аталған.

Қысқаша тарихы

Мәру б.з.б. 1-мыңжылдықтың ортасында пайда болып, б.з.б. 3–2 ғасырлар және б.з. 11–12 ғасырларында гүлдену дәрежесіне жеткен.

Б.з.б. 329–328 жылдары грек-македон әскерлері Маргиананы жаулап алып, онда Александрия қаласын (Ἀλεξάνδρεια) және 6 қамал-бекініс салды.

Б.з.б. 292 жылы Селевк І өз ұлы Антиохты Маргиананың билеушісі етіп тағайындады. Ол Мәру оазисін 250 км-ге дейін жететін қорғаныс дуалдарымен қоршап, Маргиана Александриясын көркейтті. Гяурқаланың ауданы 3,5 км²-ге, Эргқала қорғаныс мұнарасының ауданы 0,2 км²-ге жетті. Қала сыртында ірі құл иеленушілердің сарайлары, қауым мүшелерінің, қолөнершілердің үйлері, ғибадатханалар орналасты Мәрудің айналасы ұзындығы 27 км дуалдармен қоршалды.

Мәру 224 жылы Сасани әулеті билеушілерінің қол астына өтті.

7 ғасырдың ортасынан арабтарға бағынды.

9–10 ғасырларда Мәру сауда мен қолөнердің ірі орталығына айналды. Мешіттер, керуен сарайлары, медреселер мен кітапханалар салынды.

10 ғасырда Мәрулік ақын Масуд көне халықтық аңыздардың негізінде «Патшалар кітабын» («Шах-Наме») жазды. Араб жазушысы Истахри өзінің «Мемлекеттік жолдарының кітабында» (951) бұл қаланың тазалығы, әдемілігі, сауда-саттық, қолөнері мен бау-бақшалары жөнінен Хорасанның басқа қалаларының бәрінен де ерекше екендігін жазған.

Серахстан шыққан шебер Мұхаммед ибн Атсыздың басшылығымен салынған Санжар сұлтанның кесене-монументі (12 ғасыр) ежелгі Мәрудегі сәулет өнерінің тамаша ескерткіші болып табылады. Кесене Мәрудің сұлтан сарайы мен мешіт орналасқан орталығындағы кешен құрамына енді.

11–12 ғасырларда Мәруде төрт бұрышты жобамен салынған Шахрия Арк пен Мұхаммед ибн Зейд кесенесі (1112/13), құмырашылар ауданы, керуен сарайлары мен әкімшілік ғимараттары бой түзеді.

Мәру 12 ғасырдың соңы мен 13 ғасырдың басында Хорезмшах мемлекетінің басты орталығына айналды. 1222 жылы Мәруді моңғолдардың Тулуй бастаған әскері қиратты.

1409 жылы Әмір Темірдің баласы Шахрух Мәруді қайта гүлдендіруге тырысты. Ішінара жандану процесі жүргенімен Мәру өзінің әуелгі деңгейіне жете алмады.

1510–24 және 1601–1747 жылдары Мерв парсылардың Сефеви әулетінің қол астында болды.

19 ғасырда біржола күйреп, орталығы шығысқа қарай 30 км қашықтықтағы Мары қаласына ауысты.^[1]