Түрікменабат

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Навигацияға өту Іздеуге өту
Қала
Түрікменабат
түрікм. Türkmenabat
Центр Туркменабада.jpg
Елтаңбасы
Елтаңбасы
Әкімшілігі
Ел

 Түрікменстан

Уәлаят

Лебап

Ішкі бөлінісі

2 атырап

Хәкім

Қуаныш Базаров

Тарихы мен географиясы
Координаттары

39°06′00″ с. е. 63°34′00″ ш. б. / 39.10000° с. е. 63.56667° ш. б. / 39.10000; 63.56667 (G) (O) (Я)Координаттар: 39°06′00″ с. е. 63°34′00″ ш. б. / 39.10000° с. е. 63.56667° ш. б. / 39.10000; 63.56667 (G) (O) (Я)

Құрылған уақыты

1511 жылы

Бұрынғы атаулары

Жаңа Шаржүй
1924 дейін — Шаржүй
1927 дейін — Ленинск
1940 дейін — Шаржүй
1992 дейін — Шаржау
1999 дейін — Шәржев

Қала статусы

1918 жылы

Орталығының биiктігі

187 ± 1 м

Климаты

күрт құбылмалы

Тұрғындары
Тұрғыны

408 906 адам (2009)

Ұлттық құрамы

түрікмендер, өзбектер, орыстар, татарлар, яһудилер

Ресми тілі

түрікмен

Сандық идентификаторлары
Телефон коды

+993 422

Пошта индексі

746100

Автомобиль коды

LB

Қарта

Түрікменабат (түрікм. Türkmenabat) — Түрікменстандағы қала, Лебап уәлаятының (облысының) әкімшілік орталығы (бұрынғы Шаржау облысы).

Атауы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Қаланың қазіргі атауы — Түрікменабат. Қаланың көне атауы – Әміл. XV ғасырдың аяғынан 1924 жылға дейін, сонымен қатар 1927 жылдан 1940 жылға дейін қала Шаржүй (парсы: چهارجوی‎ — «төрт арна») деп аталды. 1924 жылдан бастап қала Ленинск (Ленинск-Түрікмен) деп аталды, 1927 жылы 4 ақпанда Жаңа Шаржүй, кейін 1940 жылдан Шаржау деп аталды. 1992-1999 жылдары қала Шәржев (түрікм. Çärjew, Чәрҗев) деп аталды.

Географиясы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Түрікменабат — көлемі жағынан Түрікменстандағы екінші үлкен қала. Әмудария өзенінің сол жағалауында, Ашхабаттан солтүстік-шығысқа қарай 470 км жерде (жолмен 585 км) орналасқан.

Түйіндік теміржол бекеті.

Тарихы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Ежелгі тарихы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Әміл қаласы біздің заманымыздың I—IV ғасырларында пайда болды. XV ғасырдың соңы – XVI ғасырдың басында қала Шаржүй деп аталды. Қаланың тарихы ғасырлар қойнауынан бастау алады. Қаланың I-мыңжылдықтың басынан бастап өткен тарихы III-ғасырда Қытайдан Орта Азия арқылы Жерорта теңізіне дейін созылған «Ұлы Жібек жолына» борыштар. Осы атақты жолдағы маңызды нүктелердің бірі, қауіпсіз баспана Әміл қаласы болды — бұл Түрікменабаттың алғашқы атауы. Кейіннен Окс өзеніне ауыстырылды. Ол Әмудария деген атпен белгілі болды, яғни Әму өзені.

Әмілдің мәні оның орналасқан жеріне байланысты анықталды. Бұл жерде бірбеткей әрі жалпақ Әмудария арқылы өткел ұйымдастырылды. Сауда жолдары осында тоғысты және осы жерден «Жібек жолынан» басқа Иранға, Үндістанға және Шығыс Еуропаға бағыттады. Саудамен қатар қолөнер де дамыды.

Археологтар қала шетіндегі Әміл елді мекенінен біздің заманымыздың I—IX ғасырларына жататын Кушан құл иеленуші мемлекетінің мыс теңгелерін тапты. Әміл осы мемлекеттің құрамында болды, ол құлағаннан кейін тәуелсіздікке жетті.

Кейіннен қала Араб халифатының құрамына кірді. Араб тарихшылары Әмілдің маңызды мәдени орталық болғанын айтады. «Әмілден көптеген ғалымдар шыққан...» деген деректер бар.

Әміл бекінісі

XI ғасырда селжүктер Орта Азияны толығымен жаулап алды. Осыдан кейін Әміл түрікмен патшасы Шағры бектің қол астына өтеді. XIII ғасырдың бірінші жартысында Шыңғыс хан әскерлеріне табанды қарсылық көрсеткені үшін Әмілді моңғол-татарлар толығымен қиратты. Бұл 1221 жылы болды.

Шығыстың атақты ақыны әрі қолбасшысы Бабыр 1511 жылы өзінің көп әскерімен ежелгі Әміл қирандыларының жанынан өтіп, өзен жағасына тоқтайды. Оның тұрағы жанында төрт арық болады. Ол өзінің әйгілі «Бабырнама» еңбегінде бұл жерді «Шаһаржүй», яғни «Төрт арна» деп атайды.

XIX ғасырдың басынан азамат соғысына дейін Бұхара әмірлігіне бағынып, Шаржүй бектігінің әкімшілік орталығы болды. Сол кездегі азаттық күрес түрікмен әдебиетінің ұлы классигі, ақын, патриот Сейітназар Сейдидің шығармашылығында көрініс тапты.

XIX ғасырдың екінші жартысында Орал казактары Шаржевке қоныстандырылды.

1877 жылы Төрткөлден Шаржевке «Самарқан» атты кеме келді, бұл өзен кеме қатынасы мекемесін құрудың бастамасы болды.

Ресей империясының құрамында[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Жергілікті Шаржау қаласы Ресей империясының құрамында болмаған, бірақ оған тәуелді Бұхара хандығының құрамында болған. Бірақ Ресей билігі Мервтен Самарқанға темір жол салуға шешім қабылдағанда, мұны тек Бұхара иеліктері арқылы жүзеге асыруға болатын еді. Оны Шаржүй шұратында Әмударияны кесіп өтетіндей етіп салу туралы шешім қабылданды. 1888 жылы ескі Шаржүйден бірнеше шақырым жерде Әмудария арқылы ағаш теміржол көпірі салынып, оның жанынан станция салынды. Олардың айналасында Жаңа Шаржүй деп аталатын жаңа қала дами бастады. Қазіргі қаланың өсіп-өркендеуі де содан басталды[1]..

КСРО құрамында[өңдеу | қайнарын өңдеу]

1918-1924 жылдары Түркістан КФР, 1924 жылдан бастап Түрікмен КСР құрамында болды. 1939-1963 жылдары және 1970 жылдан бастап Шаржау облысының әкімшілік орталығы болды.

Жібек комбинаты, жүн иіру-тоқу, мақталы, трикотаж, тігін, аяқ киім фабрикалары, қаракөл, мақта тазалау зауыттары; ет комбинаты, сүт, шарап ашытатын, мия зауыттары; суперфосфат, жөндеу зауыттары, жиһаз фабрикасы, құрылыс материалдары зауыты. Педагогикалық институт, тоқыма, өзен және ауыл шаруашылығы техникумдары, медициналық және музыка училищелері, тарихи-өлкетану мұражайы болды; Түрікмен жібек шаруашылығы тәжірибе станциясы, тәжірибе-мелиорациялық станция.

Тәуелсіз Түрікменстанның құрамында[өңдеу | қайнарын өңдеу]

2006 жылы қалада Сапармұрат Ниязовтың 500-ден астам портреті мен мүсіні болған[2]. Жылдар өте Ниязовтың портреттері жоғала бастады.

2017 жылы Түрікменабаттың орталығында Өзбекстанның тұңғыш президенті Ислам Кәрімовтың алғашқы ескерткіші салтанатты түрде ашылып, оның есімі қала көшелерінің біріне берілді[3].

Тұрғындары[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Түрікменабат — Түрікменстандағы Ашхабадтан кейінгі халқы ең көп қала. Туудың басымдылығы өлім-жітімге және Өзбекстаннан көшіп-қонуға байланысты халық саны қарқынды өсуде.

Қаланың негізгі халқы түрікмендер мен өзбектер, сонымен қатар, аз ғана қазақтар, қарақалпақтар, татарлар, орыстар және басқа ұлт өкілдері де тұрады.

Жылы 1939 1977 1989 1999 2005 2010
Халқы,
мың тұрғын
70[4] 236[4] 160,8[5] 404[6] 490 571

Климаты[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Климаты күрт құбылмалы, өте құрғақ, тәуліктік және жылдық температураның айтарлықтай ауытқуымен. Қысы ылғалды, суық, қар жауады, жазы аптап ыстық. Ең суық ай — қаңтар. Жауын-шашын — жылына 70-тен 120 мм-ге дейін жетеді. Қаладан 70 км жерде Репетек қорығы орналасқан, ол Түрікменстанның ең ыстық нүктесі: +51,2°С температура 1983 жылы тіркелген. Құмдағы күндегі ең жоғары температура +80°С тіркелді.

Көрікті жерлері[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Түрікменабаттан оңтүстік-батысқа қарай 70 км жерде, Оңтүстік-Шығыс Қарақұм шөлінде Орталық Азиядағы ең ыстық жер болып табылатын Репетек қорығы орналасқан.

Әміл-Шаржүй қалашығы – Х-ХІ ғасырларға жататын Әміл билеушісі бекінісінің қирандысы. Ол Түрікменабатқа кіре беріске өте жақын орналасқан - небәрі 10 шақырым. X ғасырда елді мекен суы бар кең ормен қоршалған саз балшықтан істелген ауқымды шаршы бекініс болды.

Астана баба кесенесі. Ол сонымен қатар Керкі қалалық мұражайының құрамына кіреді, XI ғасырда салынған мешіт пен моладан тұрады.

Даяқатын (Байқатын) керуен сарайы. Әмілден Хорезмге апаратын жол бойында орналасқан керуен сарай XI—XII ғасырлардағы бірегей сәулет ескерткіші. Бүгінде бізге тек шикі кірпіштен салынған керуен сарайдың қирандылары ғана жеткен. Рабат бір кездері дөңгелек мұнаралармен нығайтылған болатын.

Күгітаң – табиғаты өркениеттің қолы тимеген, жануарлар мен өсімдіктердің ең сирек түрлеріне толы таулы аймақ. Мұнда ай пейзажын, бірегей карст үңгірлерін, сондай-ақ әлемдегі ең көп тарихқа дейінгі динозавр табан іздері бар Динозавр үстіртін бір жерден көруге болады.

Түрікменстанның оңтүстік-шығысындағы Қауырдақ тауының солтүстік-шығыс беткейінде ең көне панголиндердің жүзден астам тасқа айналған ізі табылған динозаврлар үстірті табылды. 750-800 метр биіктікте орналасқан жартасты үстіртте жолдар тамаша сақталған.

Өнерде[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Шаржүй қауындары Анна Ахматованың «Шаржүй қауынының тілімімен ай жатқанда» (орыс. Когда лежит луна ломтём чарджуйской дыни) деген өлеңінде айтылады.

Олег Басилашвилидің кейіпкері «Екі адамға арналған станция» фильмінде Шаржүй қауындарын саудалады.

Шаржүй қауындарын туыстарына сыйлық ретінде Александр Панкратов-Черныйдың «Нофелет қайда?» фильміндегі кейіпкері әкелді.

«Қауын» фильмінің кейіпкері (1982, «Қазақфильм») Шаржау қауынын сатып алды.

Экономикасы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Өнеркәсіп[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Түрікменабатта автомобиль жөндеу зауыты, мақта тазалау зауыты, былғары зауыты, үй құрылысы комбинаты, құрылыс материалдары комбинаты, химия зауыты бар. Қалада жүн жуу, жіп иіру-тоқу, тігін, кілем, кондитер және жиһаз фабрикалары, сыра қайнату және сүт фабрикалары жұмыс істейді.

Түрікменабат – елдегі газ өнеркәсібінің негізгі орталығы.

2010 жылы Түрікменабаттың үлесіне Түрікменстанның өнеркәсіптік өндірісінің 20,7%-ы, қаржылық инвестициялардың 11,6%-ы тиесілі болды. Атап айтқанда, республикадағы газдың 30 %, минералды тыңайтқыштардың 19,5 %, жібек матаның 98 %, сары майдың 36,3 %, еттің 31,9 %, электр энергиясының 2,3 %, сүттің 24,5 %, жүннің 15,5 % өндірілді.

Кілем тоқушылық[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Қолдан және машинамен жасалған кілемдер шығару қала тұрғындары үшін мақтаныш.

Теке, салыр, йомуд, ерсар кілемдері бір-бірінен ою-өрнектері мен түсі бойынша ерекшеленеді. Мерв шұраты, қазіргі Мары уәлаяты – теке тайпасының кілем өнерінің дәстүрлері сақталған, әлемге әйгілі Теке кілемдерінің отаны[7].

Білім беру және мәдениет[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Түрікменабатта 41 жалпы білім беретін мектеп, 13 лицей, 3 педагогикалық және 2 медициналық училище, өнер мектебі, химия және ауылшаруашылық техникумдары, Сейітназар Сейди атындағы Түрікмен мемлекеттік педагогикалық институты бар. Қалада 4 мұражай, 2 демалыс саябағы, 12 кітапхана, оның екеуі Орталық Азиядағы ең ірісі болып келеді.

Көлік[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Түрікменабат әуежайы

Қалада сағатына 650 жолаушыға арналған жаңа автовокзал бар. Бұл автовокзал Ашхабад, Керкі, Сейді, Саят қалаларына пойыздар жүретін теміржол вокзалына айналды.

Қалада Түрікменабат әуежайы орналасқан. Әуебекет ғимараты 200 адамға есептелген. Онда: жергілікті әуе жолдарының төрт кассасы, халықаралық әуе жолдарының екі кассасы, анықтама үстелі, халықаралық байланыс орынжайы, дүңгіршек, кафе-мейрамхана орналасқан. 2018 жылы сегіз бұрышты жұлдыз пішініндегі ғимарат ретінде Гиннестің рекордтар кітабына енген жаңа халықаралық әуежай ашылды.

Спорт[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Түрікменабатта спорт жақсы дамыған. Қалада: төрт стадион, он алты спорт мектебі, төрт спорт кешені бар. «Лебап» футбол клубы Түрікменстанның жоғары лигасында өнер көрсетеді.

Хәкімдері[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  • Ғайбулла Камалов
  • Поманов Әшірнияз Аманмәммедұлы
  • Базаров Қуаныш Хемреқұлыұлы (2015 жылдың 10 тамызынан бастап)

Туыстас қалалары[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  1. Логофет Д. Н. Ұмытылған елде. Орта Азия бойынша жолжазба очерктері. — М., 1912.
  2. Түркіменабадтықтар түрікмендердің Ұлы әкесінің ескерткішінен айырылды. // Lenta.ru (28 мамыр 2007). Басты дереккөзінен мұрағатталған 24 тамыз 2010.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 14 тамыз 2010.
  3. Құрбанқұлы Бердімұхамедов пен Шапқат Мырзаев президенттер Ислам Кәрімовтың ескерткішін ашты.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 8 тамыз 2020.
  4. a b ҮКЭ бойынша
  5. 1989 жылғы халық санағы.(қолжетпейтін сілтеме)
  6. Microsoft Encarta 2006
  7. Вокруг Света | Журнал | Птицы летят к озеру….(қолжетпейтін сілтеме)