Ашхабад
| Қала | |||||||||
| Ашхабад | |||||||||
| түрікм. Aşgabat | |||||||||
| |||||||||
| |||||||||
| Әкімшілігі | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ел | |||||||||
| Статусы |
Астана | ||||||||
| Ішкі бөлінісі |
4 этрап | ||||||||
| Хәкімі |
Дурдылыев Шаһмұхаммет[1] | ||||||||
| Тарихы мен географиясы | |||||||||
| Координаттары |
37°57′ с. е. 58°23′ ш. б. / 37.950° с. е. 58.383° ш. б. (G) (O) (Я)Координаттар: 37°57′ с. е. 58°23′ ш. б. / 37.950° с. е. 58.383° ш. б. (G) (O) (Я) | ||||||||
| Құрылған уақыты |
1881 | ||||||||
| Бұрынғы атаулары | |||||||||
| Қала статусы |
1881 | ||||||||
| Жер аумағы | |||||||||
| Орталығының биiктігі |
273 м | ||||||||
| Климаты |
Континенттік | ||||||||
| Уақыт белдеуі | |||||||||
| Тұрғындары | |||||||||
| Тұрғыны |
1 млн[4] адам (2018) | ||||||||
| Ұлттық құрамы |
түрікмендер (77%), | ||||||||
| Конфессиялар |
Мұсылмандар, православтар, буддистер, яһудилер, католиктер | ||||||||
| Этнохороним |
ашхабадтық, ашхабадтықтар | ||||||||
| Ресми тілі | |||||||||
| Сандық идентификаторлары | |||||||||
| Телефон коды |
+(993 12) | ||||||||
| Пошта индекстері |
744000 — 744040[5] | ||||||||
| Автомобиль коды |
AG | ||||||||
|
ashgabat.gov.tm (түрікм.) | |||||||||
Ашхабад шекарасы
| |||||||||
 Ортаққордағы санаты: Ашхабад | |||||||||
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.svg)
Ашхабад (түрікм. Aşgabat) — Түрікменстандағы қала, 1924 жылдың қазанынан бастап елдің елордасы. Көпеттау тауының етегінде орналасқан, халық саны — 941 221 адам.
"Ақ мәрмәрлы елорда" — түрікмендер өз елордаларын осылай дәріптейді. Копетдақ тауының етегіндегі Ахал алқабы мен Қарақұм шөлінің шетінде, теңіз деңгейінен 214-240 м биіктікте орналасқан.
Атауы
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Ашхабад деген атау арабтың "ъәшқ" (араб.: عشق — махаббат) және парсының "абад" (парсы: آباد — мекен) деген сөздерінен шықты.
Тарихы
[өңдеу | қайнарын өңдеу]
Ашхабад ежелгі дәуірлерде қаланың орнында шағын елді мекен болған. Ұлы Жібек жолының бойында тұрғандықтан ертеден маңызды қоныс болып саналған. Қаланы М.Д.Скобелев басқарған Ахалтеке жорығы кезінде орыс отарлаушылары басып алып (1881 жылы 18 қаңтар), әскери бекініске айналдырды. 1885 жылы Түрікменстан аймағында құрылған Ресейдің әкімшілік бөлігі — Каспий облысының орталығы болды. 1885 жылы Ғашықабат—Каспий және 1899 жылы Ғашықабат—Ташкент темір жол желісі салынуы нәтижесінде Ғашықабат Орта Азиядағы ірі сауда орталықтарының біріне айналды. 1919 жылы 9 шілдеде Түркістан АКСР-інің орталығы болды. 1919-1927 жылдары қала ақ гвардияшылармен шайқаста қаза тапқан Түркістан АКСР-інің Еңбек комиссары П.Г.Полторацкийдің есімімен "Полторацк" деп аталды. 1927 жылы тарихи-ұлттық атауы қайта берілді.
1920-1980 жылдары қала Түрікменстандағы ең ірі өнеркәсіп орталығына айналып, өндіріс орындар шығаратын өнімдері 1913 жылғы көрсеткіштермен салыстырғанда 100-ге жуық пайызға артты. Металл өңдеу және машина жасау, электротехникалық, құрылыс материалдарын шығару, шыны жасау, мата тоқу, тамақ өнеркәсібі орындары, электростанциялары салынды. Әсіресе, қаладағы кілем тоқу кәсіпорындарының бұйымдары дүние жүзіне белгілі. 1969 жылы Байрамәли—Ғашықабат—Безмеин газ құбыры іске қосылды. Ғашықабат бірнеше рет зілзаланы бастан кешті (1893, 1895, 1929). 1948 жылы 6 қазанда болған зілзаладан түгелдей қираған қала қайта салынды. 1950-1960 жылдары заманауи сәулет өнерін шығыстық әсем әдіспен ұштастырған Үкімет үйі, көпшілік кітапхана бой көтерді. Ғашықабат — Республиканың мәдени және ғылыми орталықтарының бірі. Мұнда жалпы және арнаулы орта білім беретін мектептер, жоғары оқу орындар, Ғылым Академиясының ғылыми-зерттеу мекемелері бар. Мақтымұлы атындағы опера және балет театры, драма, қуыршақ театрлары, мұражайлар, газет-журнал редакциялары жұмыс істейді[6][7].
Климаты
[өңдеу | қайнарын өңдеу]- Жылдық орташа мөлшер температурасы — +16,7C°.
- Жел жылдық орташа мөлшер жылдамдығы — 1,6 м/с.
- Ауа жылдық орташа мөлшер дымқылдығы — 56%.
Көрікті жерлері
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Ашхабад — бай және алуан түрлі сәулет өнеріне ие қала, оны көбінесе «Ақ қала» деп атайды, себебі оның ғимараттарының көпшілігі ақ мәрмәрмен қапталған. Ашхабадтың негізгі көрікті жерлеріне төрт мұнарасы мен үлкен алтын күмбезі бар Ертугрул Газы мешіті, Александр Невский православие шіркеуі, аркас, Президент сарайы, Мемлекеттік кітапхана мен Парламент ғимараттары кіреді. Жексенбілік базар — өзіндік әшекейлері бар типтік шығыс базары, Түрікменстан бейнелеу өнері мұражайы, кілем мұражайы және Ашхабад циркі баруға тұрарлық.
Ашхабад аймағы археологиялық орындарымен ерекше қызықты. Қаланың жанында, батысында, Митридат I патша негізін қалаған қуатты Парфия империясының астанасы Нисаның ежелгі қирандылары орналасқан. Бұлар ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген. Мұнда келушілер екі ежелгі бекіністің қирандыларын, патша резиденциясындағы сақталған кабинетті, сарай залдарын, патша қазынасын және Арсакид әулетінің ғибадатханалары мен мазарларын аралай алады. Шығыста, ортағасырлық қаланың қирандыларының арасында ежелгі Аннау бекінісі мен ежелгі мешіт орналасқан. Түркіменстанның бай табиғи әртүрлілігінің ішінде елдің әртүрлі аймақтарында он төрт жабайы табиғат қорығы мен сегіз қорық орналасқан, оларда үш мыңнан астам өсімдік түрі, елуден астам балық түрі, екі жүз сексен жануарлар түрі және үш миллион гектардан астам орман алқабы мекендейді.[8]
Қалалық көлік жүйесі
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Ашхабадта жалпы ұзындығы шамамен 2230 шақырымды құрайтын 90-нан астам қалалық автобус бағыты және 20 қала маңындағы автобус бағыты бар. Қалада екі автобекет бар: біреуі Текин базарының жанында және Ашхабад халықаралық жолаушылар автовокзалының жанында.
Троллейбустар алғаш рет Ашхабад көшелерінде 1964 жылы 19 қазанда пайда болды. 2011 жылғы жағдай бойынша қалада жеті бағыт жұмыс істеді, троллейбус паркінде 47 троллейбус болды.
Ашхабадтың Олимпиадалық ауылында монорельсті жол салынды. Желінің ұзындығы 5,1 км, сегіз станция және үш вагоны бар.
Сапармұрат Түркіменбашы әуежайы Ашхабад орталығынан он шақырым жерде орналасқан. Ол негізінен түркімен әуе компаниясының Turkmenistan Airlines және Turkish Airlines (Түркия), S7 Airlines (Ресей), Lufthansa (Германия), Belavia (Беларусь) және басқа да шетелдік компаниялардың халықаралық рейстеріне қызмет көрсетеді.
Ашхабадта теміржол вокзалы бар. Одан жолаушылар мен экспресс пойыздар Түркіменбашы, Дашогуз, Түркіменабад, Серхетабат және Әмударияға барады.
Театрлары
[өңдеу | қайнарын өңдеу]- Сапармұрат Түркіменбашы атындағы Бас драма театры;
- Молланепес атындағы студенттер театры;
- Махтымқұл атындағы ұлттық музыкалық-драма театры;
- Алп Арслан атындағы Түркімен ұлттық жастар театры;
- Түркімен мемлекеттік қуыршақ театры;
- А.С.Пушкин атындағы мемлекеттік орыс драма театры;
- Түркімен мемлекеттік циркі.
Бауырлас қалалары
[өңдеу | қайнарын өңдеу]
Дереккөздер
[өңдеу | қайнарын өңдеу]- ↑ «Түрікменстан: алтын ғасыр» Мұрағатталған 5 маусымның 2013 жылы.
- ↑ Столица, устремлённая в будущее. Мұрағатталған 6 тамыздың 2018 жылы. // turkmenistan.gov.tm (09 қараша 2013 жылы) (орыс.)
- ↑ В Ашхабаде переименованы два городских этрапа.. Басты дереккөзінен мұрағатталған 10 қараша 2013. // news.asgabat.net (31 мамыр 2013 жыл) (орыс.)
- ↑ Президент Туркменистана провёл видеоселекторное рабочее совещание Мұрағатталған 27 наурыздың 2019 жылы. (орыс.)
- ↑ Почтовые индексы (POÇTA INDEKSLERI). "Türkmenpoçta" Poçta aragatnaşygy döwlet kompaniýasynyň aragatnaşyk bölümleriniň.. Басты дереккөзінен мұрағатталған 13 қыркүйек 2013. // turkmenpost.gov.tm
- ↑ «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
- ↑ Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5
- ↑ Азия. Түрікменстан. Тексерілді, 27 қараша 2025.
| ||||||
|
Бұл — география бойынша мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз. Бұл ескертуді дәлдеп ауыстыру қажет. |