Ашхабад

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Қала
Ашхабад
түрікм. Aşgabat
Ashgabat1.jpg
Ел Түрікменстан
Статусы Елорда
Координатасы 37°57′ с. е. 58°23′ ш. б. / 37.950° с. е. 58.383° ш. б. / 37.950; 58.383 (G) (O) (Я)Координаттар: 37°57′ с. е. 58°23′ ш. б. / 37.950° с. е. 58.383° ш. б. / 37.950; 58.383 (G) (O) (Я)
Ішкі бөлінісі 5 этрап
Хәкімі Дурдылыев Шаһмұхаммет[1]
Құрылған уақыты 1881 жыл
Бұрынғы атауы 1881-1919 — Ғашықабат
1919-1927 — Полторацк
Қала статусы 1881 жыл
Жер аумағы 830 км²
Климаты Континенттік
Ресми тілі Түрікмен тілі
Тұрғыны 947 221[2] адам (2010)
Ұлттық құрамы Түрікмендер (70%), орыстар, өзбектер, армяндар
Конфессионалдық құрамы Мұсылмандар, православтар, буддистер, яһудилер, католиктер
Этнохороним Ғашықабаттықтар, ғашықабаттық
Уақыт белдеуі UTC+5
Телефон коды +(993 12)
Пошта индекстері 744000 — 744040
Автомобиль коды AG
Ресми сайты http://ashgabat.gov.tm/  (орыс.)
Ашхабад (Түрікменстан)
Red pog.png

Ашхабад (түрікм. Aşgabat) — Түрікменстандағы қала, 1924 жылдың қазанынан бастап елдің елордасы. Копетдақ тауының етегінде орналасқан, халық саны — 941 221 адам.

"Ақ мәрмәрлы елорда" — түрікмендер өз елордаларын осылай дәріптейді. Копетдақ тауының етегіндегі Ахал алқабы мен Қарақұм шөлінің шетінде, теңіз деңгейінен 214-240 м биіктікте орналасқан.

Атауы[өңдеу]

Ашхабад деген атау арабтың "ъәшқ" (араб.: عشق‎ — махаббат) және парсының "абад" (парсыша: آباد‎ — мекен) деген сөздерінен шықты.

Тарихы[өңдеу]

Ашхабад вокзалы, 1901 жыл

Ашхабад ежелгі дәуірлерде қаланың орнында шағын елді мекен болған. Ұлы Жібек жолының бойында тұрғандықтан ертеден маңызды қоныс болып саналған. Қаланы М.Д.Скобелев басқарған Ахалтеке жорығы кезінде орыс отарлаушылары басып алып (1881 жылы 18 қаңтар), әскери бекініске айналдырды. 1885 жылы Түрікменстан аймағында құрылған Ресейдің әкімшілік бөлігі — Каспий облысының орталығы болды. 1885 жылы Ғашықабат—Каспий және 1899 жылы Ғашықабат—Ташкент темір жол желісі салынуы нәтижесінде Ғашықабат Орта Азиядағы ірі сауда орталықтарының біріне айналды. 1919 жылы 9 шілдеде Түркістан АКСР-інің орталығы болды. 1919-1927 жылдары қала ақ гвардияшылармен шайқаста қаза тапқан Түркістан АКСР-інің Еңбек комиссары П.Г.Полторацкийдің есімімен "Полторацк" деп аталды. 1927 жылы тарихи-ұлттық атауы қайта берілді.

1920-1980 жылдары қала Түрікменстандағы ең ірі өнеркәсіп орталығына айналып, өндіріс орындар шығаратын өнімдері 1913 жылғы көрсеткіштермен салыстырғанда 100-ге жуық пайызға артты. Металл өңдеу және машина жасау, электротехникалық, құрылыс материалдарын шығару, шыны жасау, мата тоқу, тамақ өнеркәсібі орындары, электростанциялары салынды. Әсіресе, қаладағы кілем тоқу кәсіпорындарының бұйымдары дүние жүзіне белгілі. 1969 жылы Байрамәли—Ғашықабат—Безмеин газ құбыры іске қосылды. Ғашықабат бірнеше рет зілзаланы бастан кешті (1893, 1895, 1929). 1948 жылы 6 қазанда болған зілзаладан түгелдей қираған қала қайта салынды. 1950-1960 жылдары заманауи сәулет өнерін шығыстық әсем әдіспен ұштастырған Үкімет үйі, көпшілік кітапхана бой көтерді. Ғашықабат — Республиканың мәдени және ғылыми орталықтарының бірі. Мұнда жалпы және арнаулы орта білім беретін мектептер, жоғары оқу орындар, Ғылым Академиясының ғылыми-зерттеу мекемелері бар. Мақтымұлы атындағы опера және балет театры, драма, қуыршақ театрлары, мұражайлар, газет-журнал редакциялары жұмыс істейді[3][4].

Климаты[өңдеу]

  • Жылдық орташа мөлшер температурасы — +16,7C°.
  • Жел жылдық орташа мөлшер жылдамдығы — 1,6 м/с.
  • Ауа жылдық орташа мөлшер дымқылдығы — 56%.

Бауырлас қалалары[өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. «Түрікменстан: алтын ғасыр»
  2. Ашхабад қаласының халық саны.
  3. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
  4. Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5