Қазақстан Республикасының Вице-президенті
| Қазақстан Республикасының Вице-президенті | |
 | |
| Тағайындайды | |
|---|---|
| Лауазым пайда болды | |
| Алғашқысы | |
| Соңғысы | |
| Лауазым ыдыратылды |
1996 жыл (кейін қайта енгізілді) |
| Бұл мақала келесі топтама бөлігі: |
| Қазақстан Республикасының саяси жүйесі |
|---|
|
|
|
 Қазақстан порталы |
Қазақстан Республикасының Вице-президенті — 1991—1996 жылдары болған және 2026 жылы қайта енгізілген Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік лауазым. Мұндай лауазымды атқарған бірінші және әзірге жалғыз адам Ерік Асанбаев болды, ол бұл қызметті 1991 жылғы 16 қазаннан бастап 1996 жылғы 22 ақпанда президент Нұрсұлтан Назарбаев қызметінен босатқанша атқарды.
Тарихы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қазақ КСР Президентінің орынбасары
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қазақ КСР Президентінің орынбасары лауазымы «Қазақ КСР Президенті қызметін тағайындау және Қазақ КСР Конституциясына (Негізгі Заңы) өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» 1990 жылғы 24 сәуірдегі Қазақ КСР Заңына сәйкес Президент лауазымының енгізілуімен бір мезгілде енгізілді.[1] Оған сәйкес:
- Қазақ КСР Президентінің орынбасары Қазақ КСР Президентінің өкілеттігі бойынша оның жекелеген функцияларын орындайды және ол болмаған немесе Президент өз міндеттерін жүзеге асыра алмаған жағдайда Президентті алмастырады.
- Егер Қазақ КСР Президенті қандай да бір себептермен өз міндеттерін атқара алмаса, Қазақ КСР жаңа президенті сайланғанға дейін оның өкілеттігі Қазақ КСР Президентінің орынбасарына, ал егер бұл мүмкін болмаса - Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасына өтеді.
- Қазақ КСР Президентінің орынбасарын Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі алғаш рет алты жыл мерзімге сайлайды.
Бұл лауазымға Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарған Сергей Александрович Терещенко сайланды. Ол 1990 жылдың 24 сәуірі мен 13 мамыры аралығында қызмет атқарды. 13 мамырдан бастап Сергей Терещенко ҚКП Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшысы болып тағайындалды, ал Президенттің орынбасары лауазымы бос болды. Ресми түрде Қазақ КСР Президентінің орынбасары қызметі Қазақстанның 1993 жылғы Конституциясының қабылдануымен жойылды.
Вице-Президент лауазымының пайда болуы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1990 жылғы 20 қарашада Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі «Қазақ КСР мемлекеттік билік пен басқару құрылымын жетілдіру және Қазақ КСР-нің Конституциясына (Негізгі Заңына) өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң қабылдады,[2] оған сәйкес Қазақ КСР-нің вице-президенті лауазымы енгізілді.
1991 жылғы 1 желтоқсанда Қазақ КСР Президентінің жалпыхалықтық сайлауында осыған дейін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы қызметін атқарған Ерік Мағзұмұлы Асанбаев Қазақ КСР вице-президенті лауазымына сайланды.[3]
10 желтоқсанда бұл қызмет Қазақстан Республикасының вице-президенті болып атала бастады. 6 күннен кейін республиканың КСРО-дан тәуелсіздігі жарияланды.
1992 жылғы 2 шілдедегі Қазақ КСР Конституциясына енгізілген өзгерістерге сәйкес[4] Қазақстан Республикасының Президенті мен Қазақстан Республикасының Вице-Президентін Қазақстан Республикасының азаматтары жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы бес жыл мерзімге сайлайды. Қазақстан Республикасының Вице-президенті лауазымына кандидатураны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ұсынады. Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентін сайлау тәртібі «Қазақ КСР Президентін сайлау туралы» Қазақ КСР заңымен айқындалады.
1993 жылғы Конституция бойынша мәртебесі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1993 жылы 28 қаңтарда тәуелсіз мемлекеттің жаңа негіздерін бекіткен жаңа Конституция қабылданды.[5] Ол вице-президент лауазымының кейбір ережелерін реттеді.
- 81-бапқа сәйкес Қазақстан Республикасының вице-президенті Республика Президентімен бірге сайланды және оның тапсырмасы бойынша Президенттің жекелеген функцияларын орындайды және Президент өз міндеттерін орындамаған немесе жүзеге асыра алмаған жағдайда оны алмастырды. Вице-президенттің республиканың өкілді органының депутаты болуға, басқа мемлекеттік органдарда және қоғамдық бірлестіктерде қызмет атқаруға, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға құқығы жоқ. Оған иммунитетке кепілдік берілді.[6]
- 82-бапқа сәйкес республиканың вице-президенті, оның пікірінше, өз өкілеттіктерін одан әрі жүзеге асыру мүмкін болмаған жағдайда отставкаға кетуге құқылы болды.[6]
- 83-бапқа сәйкес, Республика Президенті отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президенттің өкілеттігі вице-президентке өтеді. Вице-президент Президенттiң мiндеттерiн өзiне ала алмаса, олар Жоғарғы Кеңес Президиумының Төрағасына берiледi. Мұндай жағдайларда президент сайлауы екі айдың ішінде өтуі керек. Ал вице-президент отставкаға кеткен немесе ол қайтыс болған жағдайда Президент Жоғарғы Кеңеспен келісе отырып, вице-президентті тағайындайды.
- 114-бапқа сәйкес, вице-президент болып Қазақстан Республикасының аумағында кемінде он жыл тұрақты тұратын және мемлекеттік тілді меңгерген Қазақстан Республикасының азаматы сайлана алады.
Өтпелі ережелерде 1993 жылғы Конституция күшіне енген кезде қолданыста болған Қазақ КСР заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Президенті мен Вице-Президентінің өкілеттіктері келесі Президент сайлауына дейін сақталады деп ерекше атап өтілді.[6]
Жаңа Конституция 1995 жылы қабылданғандықтан, 1993 жылғы Конституция бойынша вице-президент сайлауы өткізілген жоқ.[7].
Лауазымды тарату
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]1995 жылы 30 тамызда жаңа Конституцияны қабылдау туралы референдум өтті, онда Вице-президент лауазымы тек өтпелі ережелерде аталған. 94-бапта Конституция күшіне енген сәтте қолданылып жүрген Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес сайланған Қазақстан Республикасының Вице-президенті өзі сайланған мерзім өткенге дейін өз өкілеттігін сақтап қалатыны көрсетілген.[8]
1995 жылы 24 қарашада «Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына қол қойылды,[9] онда вице-президент туралы ескертулер жоқ жаңа ереже бекітілді.
1996 жылғы 22 ақпанда Ерік Асанбаевтың Қазақстанның Германиядағы елшісі болып тағайындалуымен Вице-президент қызметі толығымен жойылды.
Вице-президент лауазымын қайта енгізу
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]2026 жылғы 20 қаңтар күні Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Ұлттық құрылтайдың V отырысында Вице-президент лауазымын қайта енгізуді ұсынды. Жаңа лауазым иесін мемлекет басшысы Құрылтай келісімімен тағайындайды.[10]
Президенттің сөзінше, Вице-президенттің өкілеттіктер аясын Мемлекет басшысы өзі айқындайды. Вице-президент Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық форумдарда және шет мемлекеттердің делегацияларымен жүргізілетін келіссөздерде Қазақстанның мүддесін білдіреді, Құрылтайда Президенттің мүддесін қорғайды, отандық және шетелдік қоғамдық-саяси, ғылыми және мәдени-ағартушылық ұйымдармен өзара іс-қимыл жасайды, сондай-ақ Президенттің өзге де тапсырмаларын орындайды. Ол Вице-президенттің қызметтік функционалына қатысты негізгі ережелер Конституция мәтінінде де көрініс табуы тиіс екенін айтты.
Сонымен қатар Мемлекет басшысы бұл өзгерістер аясында қолданыстағы Парламенттің қызметін қамтамасыз ететін аппараттық құрылымдардың бір бөлігі мен Мемлекеттік кеңесші лауазымы қысқаратынын атап өтті.[11]
Қызметі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қазақстан Вице-Президентін депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен берілген Құрылтайдың келісімімен Республика Президенті тағайындайды, егер Құрылтай келісім беруден 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы. Вице-Президент болып 40 жасқа толған, қазақ тілін жетік меңгерген, Қазақстанда соңғы 15 жыл бойы тұратын, жоғары білімі бар Қазақстан азаматы тағайындалады.
Вице-Президенттің өз өкілеттігі кезеңінде депутат болып сайлануға, өзге де ақы төленетін лауазымды атқаруға, кәсіппен айналысуға, саяси партияда болуға құқығы жоқ.
Вице-Президент Республика Президентінің тапсырмасы бойынша Құрылтаймен, Үкіметпен және басқа да мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл жасау кезінде Президент атынан өкілдік етеді, сондай-ақ Президент айқындайтын өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады. Вице-Президенттің қызметін Президент Әкімшілігі қамтамасыз етеді.
Қазақстан вице-президенттері
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]| № | Суреті | Аты | Қызметін бастады | Қызметін аяқтады | Президенті | Ескертпелер |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | .jpg) |
Сергей Терещенко | 24 сәуір 1990 | 13 мамыр 1990 | .jpg) Нұрсұлтан Назарбаев (1990–2019) |
Қазақ КСР Президентінің орынбасары (Вице-Президент)[12][13] |
| 2 | .svg) |
Ерік Асанбаев | 16 қазан 1991 | 22 ақпан 1996 | Қазақ КСР Вице-Президенті.
1991 жылғы 10 желтоқсаннан бастап Қазақстан Республикасының Вице-Президенті[14][15] |
Әдебиет
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- The International Who's Who 2004. Europa Publications. Psychology Press, 2003. ISBN 1857432177
Тағы қараңыз
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 24 апреля 1990 г. «Об учреждении поста Президента Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР». Басты дереккөзінен мұрағатталған 14 шілде 2021.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 24 наурыз 2019.
- ↑ Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 20 ноябpя 1990 года № 334-XII «О совершенствовании структуры государственной власти и управления в Казахской ССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР». Басты дереккөзінен мұрағатталған 24 наурыз 2019.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 24 наурыз 2019.
- ↑ Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) Elections in Asia: A data handbook, Volume I, p 424 ISBN 0-19-924958-X
- ↑ Закон Республики Казахстан от 2 июля 1992 года N 1491-XII «О внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) Казахской ССР». Басты дереккөзінен мұрағатталған 29 мамыр 2015.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 24 наурыз 2019.
- ↑ Конституция Республики Казахстан 1993 года. Басты дереккөзінен мұрағатталған 24 наурыз 2019.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 24 наурыз 2019.
- 1 2 3 Текст Конституции Казахстана 1993 года на портале Правовой информации Әділет. Басты дереккөзінен мұрағатталған 24 наурыз 2019.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 24 наурыз 2019.
- ↑ Конституция Республики Казахстан 1993 и 1995 г.г.. Басты дереккөзінен мұрағатталған 24 наурыз 2019.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 24 наурыз 2019.
- ↑ Текст Конституции Казахстана 1995 года на портале Правовой информации Әділет. Басты дереккөзінен мұрағатталған 6 сәуір 2019.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 24 наурыз 2019.
- ↑ Указ Президента Республики Казахстан от 24 ноября 1995 г. № 2656 «Об утверждении Положения об Администрации Президента Республики Казахстан». Басты дереккөзінен мұрағатталған 11 шілде 2021.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 24 наурыз 2019.
- ↑ “Мемлекеттік кеңесші лауазымы қысқартылатын болады”: Тоқаев вице-президент лауазымын енгізуді ұсынды
- ↑ Қазақстанда вице-президент лауазымы енгізіледі
- ↑ Central Asia: Political and Economic Challenges in the Post-Soviet Era. Saqi. (1 September 2013).
- ↑ | ЦентрАзия.
- ↑ Europa Publications The International Who's Who 2004 — Psychology Press, 2003. — P. 70. — ISBN 978-1-85743-217-6.
- ↑ Top Officials in Central Asia. Central Intelligence Agency, Directorate of Intelligence. (6 June 1992).
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
