Әбу Хамид әл-Ғазали

Әбу Мұхаммад әл-Ғазали Әбу Хамид Мұхаммад бин Мұхаммад ат-Туси әл-Ғазали (1058 — 1111) — аса ірі діндар, философ және факихші (мұсылмандық құқық білімпазы). Тус қаласында (Хорасанда) туған, Нишапурда әл-Джувейнидің ( имам әл-Харамайн) шәкірті болған. Ұстазы қайтыс болған соң, 1085 жылдан бастап салжұқ уәзірі Низам әл-Мүлктің жанында болады. Ол мұны 1091 ж. Бағдатта өзі негізін қалаған Низамия медресесіне фикхтан дәріс беретін ұстаз етіп тағайындайды. 1095 ж. исмаилиттер Низам әл-Мүлкті өлтіргеннен кейін Әбу Мұхаммад әл-Ғазали қажылық сапарды сылтау етіп, Бағдатты тастап кетеді де, 11 жыл бойы Шамда (Дамаск), Туста т.б. бірқатар қ-ларда болады. 1106 ж. Низам әл-Мүлктің ұлы Фахр әл-Мүлктің (салжұқ сұлтаны Санжардың тұсындағы уәзір) шақыруымен Нишапурдағы Низамийа медресесінде сабақ бере бастайды. Қайтыс болардан аз ғана бұрын туған жері Тусқа қайтып оралады.

Ғазали 200 ден астам кітап жазып қалдырды. Негізгі еңбектері:^[1]

1. "Философтар ниеті" (Манасид әл-фаласафия)

2. "Философтардың өздерін терістеуі" (Тахафут әл-фаласафия). Осы еңбектен кейін Ғазалидың «Хорасан имам» титулына «Ирак Имам» атағы қосылды.

3. "Бақыт алхимиясы",

4. "Жұмыс өлшемі" (Мизан әл-амал),

5. "Інжілді бұрмалаушыларға нақтылы жауап" (Әл-Каул әл-джамил фиррадин аля мен тайар әл-Инжел)

6. Төрт томдық "Дін ғылымдарының қайта өрлеуі" (Ихийа улум ад-дин).

Әл-Ғазалидың эпистемология (таным) мәселесі. Эпистемология мәселесін Ғазали дүниетаным ұстанымы мен Құран мен пайғамбар (с.а.с.) сүннетінің терминтері арқылы қарастырды. Осыған қарамастан, әл-Ғазали еңбектері өзінің дәуіріндегі және ислам әлеміне енген грек философиясы мен логиканың аристотельдік концепцияларымен байланысты философиялық және теологиялық (діни) көрініс тапқан.^[2]

Демек, Әл-Ғазали эпистемологиясының қайнар көзі болып Құран мен суннеттің қатарында үшінші өз дәуіріндегі философиялық дәстүр саналады.

Ғазалидың ойынша нақты білімнің бірінші шарты күмәндану болып табылады. Тек күмәнданудың арқасында адам танылып қойған заттарды қайта танып біліп, соңында ол туралы нақты білімге жеткізеді. Әл-Ғазали: «Қандай да бір айғақтың ақиқаттылығына адам толықтай сенімді болмай оны үнемі күмән торуылдап жүреді – сенімділік сезімі пайда болғанға дейін».

Әл-Ғазали адамның бес сезім мүшесі туралы мәліметке де күмән келтіреді: «Көз жұлдыздарға қарайды, және оларды ұсақ тиындар секілді кішкентай қылып қабылдайды. Дегенмен, жұлдыздар көлемі жағынан жерден де асып түсетіндігін геометриялық дәлелдер көрсетеді. Мұндай білім алу тәсілі сезім мүшелері арқылы алынған мәліметтермен байланысты және оларға сүйенеді. Бірақ ақыл-парасаттың көмегімен алынған білім, сезімдік жолмен қол жеткізген мәліметті мүлде теріске шығарады».^[2]

Әл-Ғазали үшін ақиқатты білім болып, риясыз және ақыл-парасат материясына бағынбайтын, Алланың жарығымен тепе-тең келетін. Әл-Ғазалидың ойынша, сопылар, білімді философиялық талдау жолымен емес, «сезіну және жанның ерекше күйге түсуінің» арқасында алады.

Әл-Ғазалидың ойынша, нақты дұрыс білім алуда тәжірибе де, ақыл-парасат та жеткіліксіз. Ол үшін басқа мүше – жүрек керек. Жүректің көмегімен адам ақыл-парасаты арқылы жете алмаған заттарды «көреді», оны «көре» білу керек. Білім, заттардың ақиқаттылығы секілді, адам Құдайдың жүрекке жіберген сыйылығының көмегімен оны көре алады «Ильхам» - «Рухтанушылық».

Әл-Ғазали нақты білімге қол жеткізу үшін келесі тәсілдерді қолданды:^[2]

1. Адам өзін тани білу қажет.

2. Адам ақиқаттың белгілерін дұрыс қолдана алу керек.

3. Адамның күмән келтірмейтін бір ғана заты бар – ол өзінің тіршілік етуі. Бірақ осыдан кейін адамға ақпаратты алу үшін құрал ретінде қызмет көрсететін сезімнің, ақыл-парасат пен жүрек жұмысының мәнін танып білу қажет.

4. Адам алған білімі тек субъективті ғана болып қалмай, басқа адамдардың көзімен қарағанда нақты білімге ие болу керек.

Ғазали үшін ешқандай күмән тудырмайтын білім түріне діни білімдер жатады.

Ғазалидың ойынша, денеге бағынбайтын және «жүректің көзімен» көру деңгейіне көтеріле алған рух, тек метафизикалық әлеменен ғана емес, сонымен қатар физикалық заттардан да мәлімет ала алады.

Әл-Ғазалидың үшін білімді алу арқылы ретінде ғылымға әлі құпиясы ашылмаған құбылыс аян беретін түс әдісі де маңызды болды. Аян беретін түстер адамға ақиқатты мәліметтер береді, бірақ олар көбінесе, символдар түрінде белгілендіктен, адамдар оларды толығымен түсіне алмайды. ^[1]

Әбу Мұхаммад әл-Ғазали адамдарды танымдық қабілеттері бойынша “қалың бұқара” (әл-һамма, әл-һауамм) және “таңдаулылар” (әл-хасса) деп екі топқа бөлді. Діни дәстүрлер соңынан көзсіз еретін қарапайым қауым мен ислам қағидаларын қорғаумен ғана шектелетін мутакалимдерді ол алғашқы топқа жатқызды. 2-сіне — ең алдымен сенімді дәлелдер мен дәйектемелер көмегі арқылы ақиқатқа жетуге тырысатын философтарды ендірді. Сонымен қатар “таңдаулылар” қатарына тұрмыс-тіршілік мәнін логикалық қисындардан бұрын түйсік арқылы түсінетін сопылар да кіргізілді. Әбу Мұхаммад әл-Ғазали сопылықтың өзін-өзі жетілдіру бағытынан оның пайдалы жақтарын көрді, бірақ сопылар ұсынған құдаймен онтологиялық бірлікке жету бағдарын теріске шығарды. Өйткені ол “бірлікке жетуді” ең жоғары танымдық күш-қуат — зерде түйсігі арқылы құдіретті пайымдау нышаны ретінде ғана таныды. Әбу Мұхаммад әл-Ғазали бірқатар шығармаларында әлемнің мәңгілігі проблемалары, себептілік теориясы т.б. бойынша мұсылман философтарымен, Шығыс аристотелшілері өкілдерімен (Әбу Наср әл-Фараби, Әбу Әли ибн Сина т.б.) пікірталасты өрістетті. Философтар көзқарастарына түсініктер жазып, олардың іс жүзінде мұсылман әлеміне таралуына себепкер болды. Ол өзінің басты еңбегі “Ихйа улум әд-динде” (“Діндегі ғылым сәулесі”) діни-филос., этика қағидаларын саралап, онда суннит дәстүршілдігі қағидаларын сопылық түсініктермен үйлестірді (мысалы, шариғатта көрсетілген ғұрыптарды сопылық дәстүрлермен толықтырды). Адам еркі мен жазмыш туралы мәселеде Әбу Мұхаммад әл-Ғазали “таңдап алу” ұғымын (касбаны) дамытады, оған сәйкес адам Алланың ұсынған жақсы-жаман әрекеттерінен өзіне қажетін таңдап алуына ерікті екендігін, бірақ соған орай жауап та беретіндігін айтады. Әбу Мұхаммад әл-Ғазали мұсылмандық ақыл-ойдың дамуына, сондай-ақ орта ғасырлық еуропалық философияға зор ықпал жасады. Әбу Мұхаммад әл-Ғазалиды әдетте худжжат әл-ислам (ислам дәйекшісі) деп атайды.^[3]

Дереккөздер

1 2 Уксукбаева М.Т. Ортағасырлық Шығыстың араб-мұсылман фәлсафасы тарихы: оқу-әдістемелік құралы. – Қарағанды: Қарағанды университеті, 2023. – 104 б.
1 2 3 Алтаев Ж., Фролов А. Ислам философиясы: оқулық – А.: Қазақ университеті, 2019. – 554 б.
↑ Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1

Бұл — Ислам туралы мақаланың бастамасы.
Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.

[:0-1] 1 2 Уксукбаева М.Т. Ортағасырлық Шығыстың араб-мұсылман фәлсафасы тарихы: оқу-әдістемелік құралы. – Қарағанды: Қарағанды университеті, 2023. – 104 б.

[:1-2] 1 2 3 Алтаев Ж., Фролов А. Ислам философиясы: оқулық – А.: Қазақ университеті, 2019. – 554 б.

[3] Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1

[1]

[2]

[3]