Павлодар облысы

Павлодар облысы

Таңбасы
Облыс орталығы	Павлодар
Әкімі	Ерлан Арын
Әкімшілік аумақтары  — Аудандар  — Қалалар  — Кенттер  — Ауыл аймақтар Ұйымдастырылғаны	10 Павлодар, Екібастұз, Ақсу. UTC+6 {{{Established}}}
Территориясы  — Барлығы	127,5 км² ()
Жұрт саны  — Барлығы ()  — Тығыздығы	(744860) () 6/км²
Белгілері  — Пошта белгісі  — Телефон коды	+7 7182
Ресми торабы

Павлодар облысы – Қазақстан Республикасының солт. шығысындағы әкімш.-аумақтық бөлік. Ертіс өз-нің орт. алабында орналасқан. Қазан революциясына дейін және одан кейінгі 10 жыл бойы Семей облысының Павлодар уезі болып аталды. 1932 – 1938 ж. Шығыс Қазақстан облысындағы аудан, 1938 жылдың 15-қаңтарында жеке облыс болды. Жер аумағы 127,5 мың км2. Халқы 745,2 мың адам (2004). Облыста 10 аудан, 3 қала, 7 кент, 165 ауылдық округ, 494 ауылдық елді мекен бар.

Павлодар облысының аудандары

1. Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)
2. Баянауыл ауданы
3. Железі ауданы
4. Ертіс ауданы
5. Қашыр ауданы
6. Лебяжі ауданы
7. Май ауданы
8. Павлодар ауданы
9. Успен ауданы
10. Щербақты ауданы

Табиғаты

Жер бедері

Павлодар облысының жер бедері екі бөлікке бөлінеді. Солтүстігінінің негізгі бөлігін Батыс Сібір ойпатының жалғасы – Ертіс жазығы, оңтүстік-шығыс бөлігін Cарыарқаның солтүстік-шығыс сілемі, солтүстік-шығысын Құлынды даласы алып жатыр. Жер беті мұнда теңіз деңгейінен 120 – 150 м биіктікте, Ертіс аңғарында 100 – 110 м шамасында. Сарыарқа бөлігі көбінесе ұсақ төбелермен алмасып отыратын жазықтардан тұрады. Мұнда Баянаула (1026 м), Қызылтау (облыстың ең биік жері – Әулие тауы, 1055 м), Желтау (959 м) және Семізбұлақ таулары орналасқан.

Геологиясы және кен орындары

Геологиялық тұрғыдан облыс аумағы Батыс Сібір плитасының палеозойға дейінгі магмалық және метаморфтық, ал оңтүстік-батысының негізі – Қазақ қалқанында орналасқан Сарыарқа өңірі қазіргі тау жасалу кезеңінің тау жыныстарынан тұрады. Мезозой мен кайнозой шөгінділерінің қалыңдығы 2500 – 3000 м. Негізгі мезозой-кайнозой тысына триас шөгінділері жатса, одан жоғары жатқан континентті шөгінділер орта және жоғарғы триас және төменгі юраға жатады. Мұнда күңгірт қызыл және жасыл-сұр түсті аргилиттер мен алевролиттер жиі кездеседі. Қоңыр көмірдің қалыңдығы 900 – 1500 метрге жетеді. Бор кезеңінде облыс аумағы төмен шөгіп, оған теңіз трансгрессиясы жақындады. Теңіз жағалауларын глауконитті құмтасты шөгінділер жапты. Қазақ қалқаны кейбір жерлерде грабен-мульдамен көтеріліп, кең аумақты алып жатқан герцен фундаменті түрінде кездеседі. Оның жазық келген бетін неоген және төрттік жүйенің шөгінділері жапқан.

Павлодар облысының жер қойнауы кен байлықтарына бай. Облыстың негізгі байлығы – дүние жүзіне белгілі Екібастұз қоңыр көмірі. Ол құрамында бірнеше кендері бар Екібастұз және Майкөбен көмір алаптарынан тұрады. Полиметалл кендері Майқайың кендері тобында тараған. Олардың құрамында алтын, күміс, қорғасын, мыс, мырыш және күкірт колчеданы бар. Облыстың оңтүстігіндегі Баянауыл ауданында Бозшакөл мыс кен орны орналасқан (қ. Бозшакөл мыс кені). Сонымен қатар облыс аумағында темірдің, никельдің, хромиттің, т.б. металдардың кендері шоғырланған. Темірдің ірі кен орны Шідерті өзенінің төменгі ағысындағы Қызылқақ көлі маңында. Кеннің құрамы Қостанай облысындағы Лисаков пен Әйет темір кендерінің құрамына ұқсас. Өнеркәсіптік маңызы бар ас тұзының қоры Үлкен Қалқаман, Коряков, Үлкен және Кіші Тобылжан көлдерінде, ал Әжболат, Асқар, Құлыпты көлдерінде глаубер тұзы, Маралды көлінде магний тұзы шоғырланған.

Климаты

Павлодар облысының климаты тым континенттік және құрғақ. Қыста ашық және аязды ауа райын түзейтін Сібір антициклоны әсер етсе, жазда құрғақ және ыстық ауа, қуаншылық пен қарадауыл әкелетін Тұран ауа массасының әсері күшті. Қаңтар айының орташа температурасы 17 – 19,4ӘC, кей жылдары ол 48ӘС-қа дейін төмендейді. Шілденің орташа температурасы солтүстіктен оңтүстікке қарай 19 ӘС-тан 22,2ӘС-қа дейін жоғарылайды, кей күндері 41ӘС-қа дейін барады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшесі солтүстіктен оңтүстікке қарай 292 мм-ден 194 мм-ге дейін кемиді. Баянаула тауларында 340 мм. Жылдың суық мезгілінде жел көбінесе оңтүстік-батыс бағытта, жылы мезгілде солтүстік-батыс бағытта соғады. Олардың орташа жылдамдығы 4,0 – 4,5 м/с. Көктем мен күзде жылдамд. 15 м/с-қа дейін баратын қатты дауылды желдер де соғып тұрады. Павлодар облысында көктем қысқа, жаз айлары ыстық, құрғақ және желді келеді. Күзі қысқа, салқын және жаңбырлы. Алғашқы үсік тамыз айының соңғы онкүндігінде болады. Қыркүйектің соңғы онкүндігі мен қазанның басында алғашқы қар түседі.

Ертіс өзені

Гидрологиясы

Ертіс өзені облыс жерін шығыстан солтүстік-батысқа қарай ұзына бойы қиып өтеді. Өзеннің облыс бөлігіндегі ұзындығы 420 км және оған бір де бір сала қосылмайды. Оң жағалауы биік жарқабақты, сол жағалауы жайпақ. Қараша айының орта кезінде өзен суы қатып, наурыз айында мұздың қалыңдығы 115 см-ге дейін жетеді. Облыс жеріндегі ұзындығы 147 км болатын Ертіс – Қарағанды каналы Екібастұз қ. мен Ақсу кентін сумен қамтамасыз етеді. Облыстың батыс жағымен кішігірім Өлеңті және Шідерті өзендері ағып өтеді. Облыста көлдер көп (1210 көл). тауларында көлдер тектоникалық ойыстарда (Жасыбай, Торайғыр, Сабындыкөл), Ертіс бойындағы көлдер жайылмадағы қазаншұңқырлар мен ескі арналарда, ал жазықта әр түрлі көлемді қазаншұңқырларда орналасқан.
Ірі көлдері: Сілетітеңіз (ауд. 965 км2), Жалаулы (398 км2), Қызылқақ (180 км2), Үлкен Әжболат (110 км2), Маралды (80 км2). Тұщы көлдер көбінесе Ертіс жағасы мен облыстың солтүстік бөлігінде тараған. Одан оңтістікке қарай тұзды көлдер саны арта береді. Жер асты суларының құрамы әр түрлі. Сарыарқа жағындағы тау жарықшақтарында жер асты сулары жер бетіне әр түрлі бұлақтар арқылы шығады. Жалпы, облыс аумағында тәулігіне 3816,5 мың м3 болатын пайдалануға жарайтын жер асты суының 11 кен орны барланған. Қазіргі кезде тәулігіне 118,5 мың м3 су беретін 6 су көзі пайдаланылады. Жер асты суының негізгі горизонты Ертіс артезиан алабында орналасқан. Мұнда судың минералдығы 4,4 – 5,5 г/дм3. Құрамы бромды, йод-бромды келген. Олардың жалпы минералдығы 8,0 г/дм3.3

Топырағы мен өсімдік жамылғысы

Павлодар облысының жері түгелдей дерлік қызғылт қоңыр топырақ белдемінде орналасқан. Ертістің шығыс жағының жер қыртысы негізінен құм, құмдауыт және саздақ топырақтан, ал сол жағалық аңғары плейстоцен кезеңінің сортаңданған бозғылт топырағы мен ауыр саздақ топырақтан түзілген. Сарыарқа шоқыларында көбінесе тастақты-қиыршықтасты қоңыр топырақ, ал шоқыаралық жазықтарда сортаң, саздақ топырақтар дамыған. Облыстың өсімдік жамылғысы қызғылт қоңыр топырақ белдеміне тән селеулі-бетегелі астық тұқымдас өсімдіктерден тұрады. Облыстың қиыр солтүстігін қайың мен теректен тұратын ормандар алып жатыр. Олар 44,0 мың га жерді қамтиды. Оңтүстікке қарай даланың сұр, қызғылт қоңыр топырағында бетегелі-жусанды дала қалыптасқан. Оңтүстік-шығысындағы құмды өңірде қарағай ормандары, Ертіс өзенінің жайылмасында шалғындар мен тоғайлар тараған.

Жануарлар дүниесі

Облыстың кең даласында қоян, сарышұнақ, суыр, қосаяқ, аламан, т.б. мекендейді. Бесқарағай мен Баянаула қарағайлы ормандарында тиіндер жиі кездеседі. Жыртқыш аңдардан қасқыр, түлкі, қарсақ, күзен, құндыз сияқты жануарлар тараған. Оңтүстік-шығысындағы қарағай ормандарында еуропалық құндыз, Ертістің жағалаулық ормандары мен қайың шоқтарында елік, Баянаула тауларында арқар кездеседі. Облыста ақ және сары шымшық, бозторғай, жыртқыш құстардан дала бүркіті, кезқұйрық, күйкентай, қырғи, жапалақ, қарағайлы орманда құр, шіл, саңырау құр, тоқылдақ мекендейді. Жазда өзендер мен көлдерден аққу, қаз, үйрек, қасқалдақ, шағала, көл жағаларында қызғыш, тауқұдырет, жылқышы, т.б. құстарды кездестіруге болады. Ертіс өзенінде ақбалық, бекіре, нәлім, шортан, алабұға, шабақ көптеп кездеседі.

Каз

Түлкі

Халқы

2007 жылдың басына облысымызда 744860 адам, 99 ұлт өкілдері тұрады. Павлодар обласындағы халықтың көпшілігі қазақтар - 328,4 мың адам (43%).
Басқа ұлт өкілдерінен: орыс - 293,9 мың (40,2%), украин (7,1%), татар (2,0%), неміс (3,7%), белорустар – 0,9%, молдавандар - 0,4%, ингуштер – 0,25%, шешендер – 0,25%, әзірбайжандар – 0,25%, башқырлар – 0,2% және өзге ұлт өкілдері – 1,75% т.б. ұлт өкілдері тұрады.
Халықтың орташа тығыздығы 1 км 2-ге 6,0 адамнан келеді. Қала халқы 66,2%-ды құрайды (2004).
Қалалары: Павлодар, Екібастұз, Ақсу.

Павлодар трактор зауыты

Өнеркәсібі

Облыс экономикасы Қазан революциясына дейін жергілікті шикізатты өңдеуге негізделген шағын 242 диірмен (оның ішінде 4 су, 47 ат күшімен істейтін және 191 жел диірмені) мен тоң май, сабын және кірпіш зауыттарынан, Қалқаман мен Тобылжан көлдеріндегі тұз өндіру кәсіпшілігінен тұрды (1908). Облыс қойнауының кен байлықтарына мол екенін білген шетелдік кәсіпкерлер 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында тау-кен өнеркәсібіне инвестиция берді. Орыс кәсіпкері Попов 1839 ж. Благодатно-Стефанов зауытын салды. Онда қорғасын, күміс және мыс балқытылды. Павлодар көпесі Деров София, Надежда және Царицын-Александровский кеніштерінде мыс өндірді. 1893 ж. Деров Екібастұз тас көмір кенін иеленіп, 9 шахта ашты. 1913 ж. оны ағылшын концессионері Л.Уркварт иеленіп, “Қырғыз тау-кен өнеркәсібі акцион. қоғамы” деп атады. Ондағы 24 кокс пеші жылына 7 мың тонн кокс беріп тұрды. Көмірмен бірге қорғасын және мыс өндіру дами түсті. 1916 ж. бұл жерде 25 мың тонн мырыш, 13 мың т. қорғасын, 1 мың т. мыс, 210 т күміс және 18 т алтын өндірілді. 1917 ж. Павлодар уезінде бумен істейтін 40 диірмен болды. Ол жылына 3,5 млн. пұт ұн өндіретін. Одан басқа уезд аумағында су көлігінің механикалық шеберханасы, Мочалиннің механика зауыты, электрикалық станция, темекі фабрикасы, сабын қайнататын, тері илейтін зауыттар жұмыс істеген. 1938 ж. П. о. құрылып, оның құрамына Павлодар, Каганович, Цюрупин, Ертіс, Куйбышев, Өрлітөбе, М.Горький, Бесқарағай, Лозов аудандары және Қарағанды облысынан бөлініп шыққан Баянауыл ауданы кірді. Облыс жаңа құрылған кезде шағын кәсіпорындардың ең ірілері – полиметалл кентастарын өндіретін “Майқайыңалтын” комбинат, “Павлодар-тұз” тресі және Екібастұз кірпіш зауыты болды. А. ш. құрайтын 95,6% шаруа қожалықтарының 465-і шаруашылық болған. 1940 ж. облыс аумағында жүргізілген геологиялық барлау нәтижесінде Екібастұз көмір алабының жалпы қоры (1 млрд. т-дан астам) анықталды. Облыс орталығы – Павлодарда хром, балық зауыттары, нан комбинат, т.б. салынды. 2-дүниежүз. соғыс кезінде КСРО-ның батыс аймағынан көшіріліп келген зауыт, фабрика, т.б. кәсіпорындар облыс экономикасының жедел дамуына ықпалын тигізді. 1942 ж. облыста 41 цех және 4 өнеркәсіп орны пайда болды. 1954 ж. тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты 1 млн. га-дан астам жер жыртылды. Жаңадан 32 астық өсіретін кеңшар, 8 МТС пайда болды. Амал шамамен бірге облыстың өнеркәсібі де жедел дамыды. Екібастұз көмірін және Майкөбеннің қоңыр көмірін өндіру ұлғая түсті. Павлодар, Екібастұз және Өрлітөбе ағаш өңдеу кәсіпорындары жұмыс істей бастады. 1950 – 70 ж. облыс индустриясының өркендеу кезеңі болды. 1960 ж. Ертіс жағалауында МАЭС (ГРЭС), темір қорытпалары, құрылыс материалдары зауыттары, т.б. ірі кәсіпорындар салына бастады. 1965 ж. машина жасау зауыты және ЖЭС-2 іске қосылды. Бұрынғы машина жасау зауыты 1966 ж. трактор зауыты болып қайта құрылды. Нәтижесінде 60-жылдардың ортасынан бастап облыста Павлодар – Екібастұз энергетик. өнеркәсіп торабы өсіп қалыптасты. 1971 ж. Ертіс – Қарағанды каналы іске қосылды. Канал суы 100 мың га-дан астам жерді суғарды және суландырды. 1974 ж. картон-рубероид зауыты жұмыс істей бастады. 80-жылдары 100-ге жуық кәсіпорындар мен цехтар іске қосылды. Өнеркәсіп өнімінің көлемі 28,8%-ға өсті. 1990 – 94 ж. осыған дейін болған өндірістік және оны мат.-тех. қамтамасыз ету жүйесінің “бұзылуы” салдарынан өнеркәсіп өнімдерінің барлық саласы өз өнімдерін азайтты. 90-жылдардың ортасында мемлекетсіздендіру және жекешелендіру процесі басталды. Нәтижесінде 2001 жылдың басында жекеменшік формадағы кәсіпорындар жалпы кәсіпорындардың 78,9%-н, мемлекетке қарасты кәсіпорындар 20,8%-ды, шетелдік кәсіпорындар 0,3%-ды иеленді. 2002 – 03 ж. облыстың әлеумет-экономикалық негізгі көрсеткіштері жақсарды. Сыртқы сауда балансының сальдосы 2001 жылға қарағанда 30,2%-ға өсіп, 143,9 млн. АҚШ долларын құрады. Мұндай өсу негізінен металлургия кәсіпорындардағы қуат көздерін қайта құру және техника қайта жабдықтау нәтижесінде іске асырылды. Облыстың өнеркәсіптік өнім құрылымында кен өндіру өнеркәсібінің үлесі 18,3%-ды құраса, өңдеу өнеркәсібі саласында 52,1%, электр энергиясы, газ және су ш-ның үлес салмағы 29,6% болды (2003).

Ауыл шаруашылығы

Павлодар облысы астық өндіруге, ет-сүт бағытындағы ірі қара, ет-жүн бағытындағы қой, жылқы, шошқа, құс өсіруге маманданған. 2002 ж. барлық а. ш-на пайдаланылған жердің аум. 2,67 млн. га болды. Ауыл шаруашылығымен 3050 фермер айналысады. Олар 2002 ж. 2673 мың т. астық, 745,7 мың т. ет өндірді. 2002 ж. облыста 242,9 мың бас ірі қара, 185,7 мың бас қой мен ешкі, 48,3 мың бас шошқа, 48,1 мың бас жылқы, 624,1 мың бас үй құсы болды.

Павладар темір жол вокзалының ескі орны

Көлігі

Облыс жерін солтүстігінде батыстан шығысқа қарай Орта Сібір мен орталық өңірінде Оңтүстік Сібір (Маралды – Тұз, Спутник – Ақсу, Коряковка – Сольветка) темір жол басып өтеді. м 2002 ж. Ақсу – Конечная т. ж. Шығыс Қазақстан облысындағы Шар қ-на дейін ұзартылды. Оңтүстік Сібір т. ж. бойында Павлодар, Екібастұз сияқты ірі темір жол станиялары өсіп қалыптасты. Темір жолдардың ұзындығы 800 км-ден астам. Өзен көлік қатынасы (420 км) Ертіс өз. бойынша іске асырылады. Автомобильдік жолының ұзындығы 5150 км.

Достық үйі

Білім, ғылым, мәдениет салалары

Павлодар уезінде және облыс құрылғанша (1938 жылға дейін) жалпы білім беретін 248 мектеп болған. Отызыншы жылдардың соңында олардың саны 346-ға жетті. 2003 жылдың басында облыста 603 мектеп (олардың ішінде 17 гимназия), 18 кәсіптік-техника мектеп, 10 лицей болды. 1999 ж. қазақ тілінде оқытатын “Жас дарын” мектебі ашылды. Облыстағы 31 колледж халық ш-ның әр саласына кәсіптік мамандар дайындайды. Жоғары білім беру 50-жылдардың ортасында іске асырыла бастады. 1960 ж. Павлодар қаласында индустриялық, 1962 ж. педагогикалық институттар ашылды. 1992 ж. индустриялық институт Қазақ мемлекеттік техникалық университеті болып өзгертілді. Бұрынғы педагогикалық институт С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекттік университеті болып аталды. 1992 ж. мемлекеттік емес жоғары оқу орындары пайда бола бастады. Екібастұз қ-ндағы бұрынғы индустриялық және педагогикалық институттардың факультеттері біріктіріліп, Қ.Сәтбаев атындағы инженер-техникалық институт болып құрылды. Облыста 2001 ж. 750 мәдени-ағарту мекемесі тіркелген. Оның ішінде 615 (оның 151 мемлекеттік кітапхана) кітапхана, 135 клубтық мекеме, 9 музей, 3 демалыс және мәдениет саябағы болды. Одан басқа 826 көркемөнерпаздар ұжымы жұмыс істеді.

Денсаулық сақтау

Облыстың денсаулық сақтау саласында 1938 ж. 34 аурухана, 40 амбулаториялық мекеме, 53 фельдш.-акушерлік пункт болған. Қазір облыста 9 ауд. аурухана, 8 емхана, 5 ауылдық телімдік аурухана, 84 отбасылық дәрігерлік амбулатория, 87 фельдш.-акушерлік пункт, 136 фельдш. және 51 дәрігерлік пункт жұмыс істейді. Одан басқа облыстық деңгейдегі аурухана, перинатальді орталық, клиникалық иммунология орталығы, туберкулез, тері-венерологиялық диспансер, балалардың реабилитация орталығы, 346 дәріхана, т.б. халыққа қызмет етеді. Облыс аумағында бірнеше санаторий-профилакторийлер, шипажайлар мен курорттар орналасқан. Облыста 16 стадион, 435 спорт залы, 14 жүзу бассейні, 2 шаңғы базасы, 65 хоккей алаңы, коньки тебуге арналған 245 мұз айдыны тіркелген (2003).

Cуреттер жинағы

• 

  Павлодардағы В. И. Ленин ескерткіші .

• 

  Соғыс және еңбек ерлігінің Даңқ мемориалы

• 

  Женіс саябағының Мәңгілік алаудың қасындағы Абырой ескерткіші

• 

  Павлодар облысының әкімшілік ғимараты

• 

  «Иртыш» қонақ үйі

• 

  «Ертостик» — ескерткіш

• 

  «Иртыш» кинотеатыры

• 

  Орталық поштамт ғимараты

Сыртқы сілтеме

• Павлодар облысы в Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)
• торабы
• Павлодар облысының әкімшілігі
• Павлодар кала бетше босағасы
• Павлодар облысының статистика департаменті
• Павлодар облысының экономика департаменті
• Павлодардың мұражайы pavlodar.kz торабынды
• Павлодар Картасы
• Павлодардағы күрес туралы спорт торабы