Атырау облысы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Disambig gray.svg Басқа мағыналар үшін Атырау (айрық) деген бетті қараңыз.

Атырау облысы
Елтаңба
Елтаңба
Ел:

Қазақстан Қазақстан

Статусы:

Облыс

Кіреді:

Батыс Қазақстан

Енеді:

2 қала, 7 аудан, 11 кент, 183 ауылдық елді мекен

Әкімшілік орталығы:

Атырау

Ірі қаласы:

Атырау

Құрылған уақыты:

15 қаңтар 1938 жыл[1]

Әкімі:

Ізмұхамбетов Бақтықожа Салахатдинұлы

Ресми тілі:

қазақ тілі

Тұрғыны (2014):

567 938 адам [2] (3,3 %, 14 орын)

Тығыздығы:

4,8 адам/км²

Ұлттық құрамы:

қазақтар — 91,5%, орыстар — 6,3%, татарлар — 0,4%, корейлер 0,3%, украиндар — 0,3%, немістер — 0,1%, беларустар — 0,1% және басқалар — 1,0%

Жер аумағы:

118,6 мың км² (4,4 %, 13 орын)

Атырау облысы картада

Атырау облысы, карта

Уақыт белдеуі:

UTC+5

Телефон коды:

+7 712х xx-xx-xx

Пошта индекстері:

06xxxx

Автомобиль коды:

06

Ресми сайты
Commons-logo.svg Атырау облысы Ортаққорда

Атырау облысы — Батыс Қазақстанда орналасқан облыс. 1938 ж. Гурьев облысы деген атымен құрылған. 1992 жылы қазіргі атауына ие болды. Солтүстігінде Батыс Қазақстан облысымен, шығысында Ақтөбе облысымен, оңтүстік-шығысында Маңғыстау облысымен және батысында Ресейдің Астрахан облысымен шектеседі. Сондай-ақ оңтүстік шекарасы Каспий теңізіне келіп тіреледі.

Облыс орталығы - Атырау қаласы.

Жағырапиясы[өңдеу]

Жер бедері[өңдеу]

Облыс территориясының түрі үшбұрышты және теңіз деңгейінен 10 метр шамасында жоғары. Облыстың төменгі бөлігі тұманды жер мен өзенге біртіндеп ауысады, ал шығыс-солтүстік бөлігі біртіндеп көтеріліп, Ақтөбе облысымен шектесіп жатқан қыратты ауданға ауысады. Облыс аймағы Каспий ойпатының солтүстік-шығыс бөлігін, Жем қыраты мен Үстірттің батыс шетін, Каспий теңізінің солтүстік бөлігін алып жатыр. Жері солтүстігінен оңтүстікке қарай аласара түсетін Ойыл, Сағыз, Жем өзендері салаларымен тілімденген. Бұл аймақты Жем қыраты мен Үстірттің батыс сілімдері Доңызтау (214 м), оның бөліктері Желтау (221м), Тамды (175) жоталары алып жатыр. Қайнар мен Жем өзендері араларында Иманқара (199м) Қойқара қыраттары, Қарамұрат жоны, Алабие, Аққұдық, Қабылан жоталары орналасқан. Олар ақшыл ізбес тастан тұрады. Жайық өзенінің сол жақ жағалауында Индер тауы орналасқан. Таудың биіктігі 52 м., ұзындығы 25-30 км, ені 10 км-ге жуық. Каспий маңы ойпатының оңтүстік және оңтүстік батыс бөліктерінде құмды шағылдар көп тараған. Еділ өзенінің сол жағалауы мен Каспий теңізінің жағалықтарын Нарын құмы мен Мыңтөбе құмы, Қосдәулет, Ботай құмдары, Ойыл мен Сағыз аралығын Тайсойған, Бүйрек құмдары, облыстың шығысын Каспий маңы Қарақұмы алып жатыр. Бұл құмдардың ең үлкені –Нарын құмы. Атырау аумағында кең тараған жер бедерінің бір түрі сорлар. Олардың тереңдіктері 5-10 м-ге жетеді Ресей шекарасының батыс бөлігінен Еділ өзені ағып өтеді. Каспий теңізіне құйып жатқан Еділ мен Жайық өзендерінің ара қашықтығының барлық дерлік бөлігін Атырау облысы алып жатыр. Географиялық тұрғыдан облыстың солтүстік –батыс жағы Еуропада, ал бүкіл шығыс жағы Азияда, негізінен шөлейттік аймақта жатыр.

Сонымен қатар Атырау аумағында тақырлар кездеседі. Ең үлкен тақыр Намаз тақыры деп аталады. Ол облыстың солтүстік шығысында ораласқан.[дереккөзі келтірілмеген] Климаты айрықша континенттік және құрғақ. Жазы құрғақ, ыстық, ұзаққа созылады; қысы суық, қар аз жауады. Облыс аумағындағы ірі өзендер: Жайық (жалпы ұзыны 2428 км), Жем (712 км), Сағыз (511 км), Ойыл (800 км). Облыстағы ірі көл — Индер (110,5 ш.м.).

Қалалары[өңдеу]

Аудандар[өңдеу]

Облыста 2 қала, 7 аудан, 11 кент, 183 ауылдық елді мекендер орналасқан.

Атырау облысындағы аудандар
Аудандар Аумағы
(мың km²)
Тұрғын жұрты
(мың адам)
Орталығы Орталық
тұрғын жұрты
Қызылқоға 24,9 31,6 [2] Миялы
Құрманғазы 20,9 57,8 [2] Ганюшкин
Исатай 14,7 26,3 [2] Аққыстау
Махамбет 9,6 32,0 [2] Махамбет
Мақат 4,9 29,7 [2] Мақат
Жылыой 29,4 76,6 [2] Құлсары
Индер 10,9 31,9 [2] Индербор

Тарихы[өңдеу]

Халқы[өңдеу]

Central Asia Ethnic en.svg

2014 жылдың 1 қаңтарында [2] облыс халқының саны 567,9 мың адам болды. Халықтың орташа орналасу тығыздығы облыс бойынша (1 шаршы км аумаққа) 4,8 адам құрайды. Облыстың халқы қалада, өндіріс орталықтарында және Жайық өзенінің екі жағалауында тығыз орналасқан. Облыс орталығы — Атырау қаласы Жайық өзенінің бойына орналасқан, оның негізі 1640 жылы қаланды. 2014 жылғы 1 қаңтарда [2] тұрғылықты адам саны 221,3 мың немесе жалпы облыс бойынша 38,9% адам құрады. Атырау қаласынан Астанаға дейін қашықтық 1810 км.

Қала тұрғындарының саны 276,8 мың (48,7%) адам, ауылдықтар 291,1 мың (51,3%) адам. Атырау облысы халқының құрамы көп ұлтты. Қазір облыста 50 ден астам ұлттың өкілдері тұрады. Облыстың ұлттық құрамы 2010 жылғы 1 желтоқсанға төмендегіше: қазақтар — 91,5%, орыстар — 6,3%, татарлар — 0,4%, корейлер 0,3%, украиндар — 0,3%, немістер — 0,1%, беларустар — 0,1% және басқалар — 1,0% құрады.. Қазақтар облыстың қалалары мен барлық аудандарында да басым болып келеді. Атырау қаласы тұрғындарының 78,3% қазақтар, ал 31 мың халқы бар Қызылқоға ауданында түгелдей қазақтар тұрады.

Өнеркәсібі[өңдеу]

Жалпы республикалық өндіріс көлеміне шаққанда, облыстың үлес салмағы мұнайдан -58,8%, табиғи газдан -10,6%, балық аулау мен басқа да теңіз өнімдерін өндіруден -65,5%, электр қуатын өндіру бойынша -3,4%. Теңіз кен орны мен Каспий қайраңындағы мұнай қоры Қазақстан бойынша анықталған қорлар мен ресурстардың 80%-н құрайды.

2010 жылы өнеркәсiп өнiмiнің көлемi қолданыстағы бағамен 3 059,7 млрд.теңге құрады, өндiрiлген өнiмнiң нақты көлем индексi - 113,8  %.

Өнеркәсіп өндірісінің жалпы көлеміндегі үлес салмағы 90,9% құрайтын тау-кен өнеркәсiбiнде 2780,9 млрд.теңге сомасына өнiм өндiрiлген, нақты көлем индексі - 112,7%.

2010 жылдың ішінде облыс бойынша 30 млн тонна мұнай немесе 2009 жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда 113,1% және 13,6 млрд текше м. ілеспе мұнай газы немесе 118% өндiрілді.

Өңдеу өнеркәсiбiнде өнеркәсiп өнiмiнiң көлемi 250,6 млрд теңге сомасын құрады, бұл 2009 жылдың деңгейінен 34,8%-ға артық.

Жыл басынан бастап кезеңінде электр қуатын, газды және суды өндіру және бөлуде нақты көлем индексі 118,1%, оның ішінде жылу қуатын өндіру - 3602,8 мың Г/кал (105%), электр қуатын өндіру - 3391,5 млн кВт.сағ (105,8%) құрады.[3]

2010 жылғы қала және аудандар бойынша өнеркәсіп өнімдері:

    ЖАО     Шығарылатын өнім көлемі, млн.теңге Нақты көлем индексі, %
Барлығы, облыс бойынша 3059729 113,8
Атырау қаласы 99924 204,6
Жылыой ауданы 2747393 115,3
Индер ауданы 1326 118,7
Исатай ауданы 94682 104,1
Құрманғазы ауданы 5792 113,3
Қызылқоға ауданы 53918 98,8
Мақат ауданы 52414 102,2
Махамбет ауданы 4280ы 112,9

Облыс аумағында өнеркәсіп саласында: «Ембімұнайгаз» ӨФ, «Облтрансгаз» КМК-ны, «Қазмұнайгаз», «Прикаспийбурнефть Қазақстан», «Теңізшевройл», «АМӨЗ», «Атырауобллгаз» ЖШС-рі, «Атыраубалық», «Атырау ЖЭО», «Атыраужарық», «Атырау жылу желілері» АҚ-ры, «Атырау су арнасы» КМК-ны;

құрылыс саласы бойынша: «Энка Иншаат Ве Санайи Аноним Ширкети», «ПФД интернешнл» компаниясының АФ-ры, «Сенімді құрылыс» ЖШС-гі, «НГСК Қазқұрылыссервис» АҚ-ның филиалы, «Гате Иншаат Таахают Санайи Ве Тиджарет» АҚ-ның Екінші Қазақстандық филиалы,

сауда саласында: «Идеал», «Атаба», «Атырау Виват», «Гелиос» ЖШС-нің АФ-ы, «КМГ Жайық» ЖШС-нің АФ-ы, «Медицина» АҚ-ы;

байланыс саласында: «Қазтранском», «Қазтелеком», «Транстелеком», «Қазпошта», «Қазтелерадио» АҚ-ның АФ-ы;

транспорт саласы бойынша: «Авиакомпания ҚазЭйрУест», «Авиакомпания „Атырау Әуе Жолы“» АҚ-ры, «Бертлинг Казах Поджистикс», «Батыс Транспорт Сим» ЖШС-рі, «Атырау өзен порты» АҚ-ы жұмыс жасайды.

Ауыл шаруашылығы[өңдеу]

Атырау облысының агроөнеркәсіптік кешені өңірдегі экономиканың маңызды секторларының бірі болып есептеледі, ауылдық жерлерде облыс халқының жалпы санының 42,7% өмір сүреді. Облыстың ауыл шаруашылығы жерлерінің көлемі 9,8 млн.гектарды құрайды. Облыстың ауыл шаруашылығы мал өсіруге, әсіресе қой және ірі қара, жылқы, түйе өсіруге маманданған. Мемлекет иелігінен алу және жекешелендіру жөніндегі ұлттық бағдарламаға сәйкес ауыл шаруашылығында түбегейлі экономикалық реформа жүзеге асырылды. Климат жағдайы мен топырағының құнарсыздығына байланысты облыста егін шаруашылығы өркендемеген. Жайық өзенінің төменгі ағысымен Еділдің тарамдарында Махамбет, Құрманғазы, Индер ауданының шаруашылықтары картоп, көкөніс және бау-бақша өсірумен айналысады. Облыс ауыл шаруашылығында негізгі сала мал шаруашылығы болып есептеледі. Мал шаруашылығымен облыста Исатай, Құрманғазы, Индер және Қызылқоға аудандары айналысады. Ауыл шаруашылығының жалпы өнім көлемі - 19528,1 млн теңгені, нақты көлем индексін 99,7% құрады. Ет өндіру - 47,0 мың тоннаны немесе 102,1%, сүт өндіру - 54,2 мың тоннаны (100,5%), жұмыртқа өндіру - 1,84 млн дананы (100,2%) құрады. 2010 жылдың қаңтар-желтоқсан айларында ірі қара мал - 182,3 мың басты немесе 102,8%, қой және ешкі - 619 мың басты (103,1%), түйе - 31,7 мың басты (102,5%), жылқы - 46 мың басты (103,9%) құрады. 2011 жылдың 1 қаңтарына ауыл шаруашылық құрылымдарының жалпы саны 2008 бірлік құрады, соның ішінде 79 өндірістік кооператив, 1929 шаруа қожалығы.[4]

Көлік және байланыс[өңдеу]

Атырау облысының көлік жүйесінің дамуына оның Орал және Еділ бойы экономикалық аудандармен көрші жатуы және Орта Азия республикалаларымен транзиттік-экономикалық қатынастарының жолындағы қолайлы географиялық орны үлкен әсерін тигізді. Қазіргі таңда Атырау облысында көліктің барлық түрлері де дамыған. Оның құрамында: темір жол, автомобиль, су жолы, әуе жолы және құбыр көліктері кіреді. 2010 жылы көліктің барлық түрлері арқылы жүк тасымалдау көлемі облыс бойынша 112,1 млн.тонна жүк немесе 2009 жылына қарағанда 108,9% құрады. Көліктің басқа түрлері бойынша тасымалдау: автомобиль көлігімен - 52,1 млн. тонна, құбыр арқылы - 59,9 млн. тонна құрады. Жолаушыларды тасымалдау - 93854,4 мың адамды, оның ішінде автомобиль көлігімен - 93849,7 мың адам және әуе көлігімен - 4,7 мың адам құрады. Жүк айналымы - 39329,6 млн ткм, жолаушы айналымы - 681,0 млн пкм.

Жолдар және олардың ұзындығы: теміржол жолдары - 879 км, қатты табанды автомобиль жолдары - 1277 км.[5]

Байланыс кәсіпорындары:

  • Облыстық телекоммуникация дирекциясы
  • Облыстық радиотеледидар арқылы тарату орталығы
  • "Қазпошта" АҚ Атырау филиалы
  • Altel ұялы телефон байланысы
  • Kcell ұялы телефон байланысы
  • Beeline ұялы телефон байланысы
  • Tele2 ұялы телефон байланысы
  • Dalacom ұялы телефон байланысы

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Атырау облысының географиясы
  2. a b c d e f g h i j [1],2014 жылғы 1 қаңтарға облыстар, қалалар және аудандар бойынша Қазақстан Республикасы халқының саны.
  3. өнеркәсіп саласы
  4. ауыл шаруашылығы саласы
  5. транспорт және байланыс саласы

Сыртқы сілтемелер[өңдеу]