Бейбітшілік үшін әріптестік бағдарламасы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Навигацияға өту Іздеуге өту
Бейбітшілік үшін серіктестікке арналған 1994 жылғы Молдова пошта маркасы
     Бейбітшілік үшін серіктестік мүшелері

     НАТО-ға қосылған бұрынғы мүшелер

Бейбiтшiлiк үшiн әрiптеcтiк бағдарламасы (ағылш. Partnership for Peace)Кеңес Одағының ыдырауынан және Варшава келісімі ұйымы өз жұмысын тоқтатқаннан кейін әлемдік саясатта НАТО-ның рөлі өзгере бастады. АҚШ өзінің Еуропадағы әскери қатысуын жартысына дейін қысқартты. Бірқатар Шығыс Еуропа елдері НАТО- ға кіруге қүлшыныс танытты. Оған жауап ретінде 1994 жылы НАТО "Бейбітшілік үшін әріптестік" бағдарламасын қабылдады, оның шеңберінде ұйым Еуропа мен Азиядағы 27 елмен әріптестік қарым-қатынас орнатып, әскери жаттығулар жүргізеді. "Бейбітшілік үшін әріптестік" бағдарламасының шартына сәйкес, егер әріптес елдерге шабуыл жасалып, қауіп тәне қалған жағдайда әскери әрекеттерге НАТО-ның қатысуы міндетті емес.

1994 жылы 27 мамырда Қазақстан 19-шы мемлекет болып осы бағдарламаға қосылуға ниет білдіріп, қол қойды. Бағдарлама аясында Қазақстан НАТО-мен әскери-техникалық саладағы әріптестіктерді жетілдіріп, қорғаныс құрылымындағы, демократия жағдайындағы қарулы күштердің қызметін жетілдіруді, әскери стратегияны дамытуды және әсіресе, НАТО-ның колледждерінде әскери білім алу мен әскери мамандардың біліктілігін арттыруды кәздейді.[1]

Қырғи қабақ соғыс аяқталғаннан және Кеңес Одағы ыдырағаннан кейінгі Шығыс Еуропадағы қауіпсіздік мәселелеріне және Солтүстік Атлантикалық ынтымақтастық кеңесінің (NACC) сәтсіздігіне байланысты бағдарлама 1994 жылы 10-11 қаңтарда Бельгияның Брюссель қаласында өткен саммит кезінде басталды.[2] Бұл процесте бейтарап елдер әскери бейтараптықты сақтау мәселесін қайта қарауға мәжбүр болған жағдайға тап болды; сондықтан Австрия, Финляндия және Швеция сияқты елдер 1997 жылы Бейбітшілік үшін серіктестіктің далалық іс-шараларына қосылды.[3]

Мүшелік[өңдеу | қайнарын өңдеу]

     НАТО-ның еуропалық мүшелері (1994)     бұрын БӘБ мүшелері болған НАТО-ның қазіргі мүшелері

     Бейбітшілік үшін серіктестік мүшелері     БӘБ мүшелігіне ұмтылатын мемлекеттер

1995 жылы 26 сәуірде Мальта БӘБ мүшесі болды; ол өзінің бейтараптығын сақтау үшін 1996 жылы 27 қазанда шықты.[4] 2008 жылы 20 наурызда Мальта БӘБ мүшелігін қайта бастау туралы шешім қабылдады; оны НАТО 2008 жылы 3 сәуірде Бухарест саммитінде қабылдады.[5] 2006 жылы 29 қарашада Ригада өткен НАТО Саммиті кезінде Босния мен Герцеговина, Черногория және Сербия Премьер-министрге қосылуға шақырылды, олар 2006 жылдың 14 желтоқсанында жасады.[6][7][8][9][10]

Ағымдағы мүшелер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Мемлекет БӘБ мүшесі [9] Анықтама
 Армения 5 қазан, 1994 ҰҚШҰ мүшесі
 Аустрия 10 ақпан, 1995 ЕО мүшесі
 Әзербайжан 4 мамыр, 1994 ГУАМ мүшесі
 Беларусь 11 қаңтар, 1995 ҰҚШҰ мүшесі
 Босния және Герцеговина 14 желтоқсан, 2006
 Грузия 23 наурыз, 1994 ГУАМ мүшесі
 Ирландия 1 желтоқсан, 1999 ЕО мүшесі
 Қазақстан 27 мамыр, 1994 ҰҚШҰ мүшесі
 Қырғызстан 1 маусым, 1994 ҰҚШҰ мүшесі
 Мальта 26 сәуір, 1995 ЕО мүшесі
 Молдова 16 наурыз, 1994 ГУАМ мүшесі
 Ресей 22 маусым, 1994 ҰҚШҰ мүшесі
 Сербия 14 желтоқсан, 2006 ҰҚШҰ бақылаушысы
 Швеция 9 мамыр, 1994 ЕО мүшесі

НАТО-ға кіру туралы хаттамаға қол қойылды

 Швейцария 11 желтоқсан, 1996
 Тәжікстан 20 ақпан, 2002 ҰҚШҰ мүшесі
 Түрікменстан 10 мамыр, 1994
 Украина 8 ақпан, 1994 ГУАМ мүшесі
 Өзбекстан 13 шілде, 1994

Аустрия[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Австрияның БӘБ-ге қатысуы 1996 жылы күшейтілді. Олардың БӘБ туралы көзқарастары "Біріккен Ұлттар Ұйымының және/немесе НАТО және/немесе ЕҚЫҰ-ның басшылығымен және/немесе жауапкершілігімен"операцияларға үлес қосу қабілеті мен дайындығын сақтауға бағытталған. Австриялық PfP-ге үлес қосудың маңызды бағыты-төтенше жағдайларды жеке жоспарлау. 1997 жылы осы саладағы барлық БӘБ қызметінің 30% Австрияда жүзеге асырылды. Сол жылы Австрия НАТО / PfP бағдарламасы аясында 227 іс-шараға қатысты, оның ішінде 713 адам қатысқан 14 бітімгершілік операция.[3]

Швеция[өңдеу | қайнарын өңдеу]

1994 жылы Швецияның Сыртқы істер министрі елдің саясатын енді бейтарап деп жіктеуге болмайды деп мәлімдеді, өйткені бұрынғы Кеңес Одағының ыдырауы және Варшава келісімінің аяқталуы бейтарап деп жіктеуге болатын екі Альянсты алып тастады. 1996 жылы шведтердің 61% - ы Болашақ еуропалық қорғаныс ынтымақтастығына қатысуды жөн көрді, ал 55% - ы Швеция НАТО-мен қарым-қатынасын нығайту керек деп есептеді. Швеция үшін БӘБ "дамып келе жатқан еуропалық қауіпсіздік тәртібінің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады."1997 жылы Швеция 15 түрлі PDP далалық жаттығуларына қатысты, олардың үшеуі PfP жоспарлау және талдау процесінде 35 түрлі өзара әрекеттесу мақсаттарын жүргізді және бекітті.[3]

Бастаушы мүшелер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Кипр[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Кипр - Еуропалық Одаққа мүше жалғыз мемлекет, ол НАТО-ға мүше де, PfP бағдарламасына қатысушы да емес. Кипр Парламенті 2011 жылдың ақпанында БӘБ мүшелігінің пайдасына қарар қабылдады, бірақ президент Димитрис Кристофиас бұл оның Кипр дауын тоқтату және Аралды демилитаризациялау туралы келіссөздер жүргізуге кедергі болатынын айтты. Түркия, НАТО-ның толық мүшесі, дау шешілгенге дейін Кипрдің НАТО-ға кіру әрекетіне вето қоюы мүмкін. Президент Никос Анастасиадис Кипрдің БӘБ мүшелігін көпшілік алдында қолдады, дегенмен оның сыртқы істер министрі және мұрагері Никос Кристодулидис бұл идеяны қабылдамады, Еуропалық Одақ шеңберінде елдің сыртқы саясаты мен қорғанысын сақтауды жөн көрді.[11]

Косово[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Косово БӘБ мүшелігін Үкіметтің тактикалық және стратегиялық мақсаты ретінде сипаттады. Косово 2012 жылдың шілдесінде БӘБ бағдарламасына қосылуға өтініш берді. Алайда НАТО-ға мүше төрт мемлекет, Греция, Румыния, Испания және Словакия Косовоның тәуелсіздігін мойындамайды және олардың бағдарламаға қатысуына тосқауыл қоямын деп қорқытты. Қосылуға құқылы болу үшін Косово Қарулы Күштерін құру қажет.[12]

Бұрынғы мүшелер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Он бес бұрынғы БӘБ мүше мемлекеттері (атап айтқанда Албания, Болгария, Хорватия, Чехия, Эстония, Финляндия, Венгрия, Латвия, Литва, Черногория, Солтүстік Македония, Польша, Румыния, Словакия және Словения) кейіннен НАТО-ға қосылды.

Бұрын БӘБ мүшелері болған НАТО мүшелері[9]
Мемлекет БӘБ қосылды НАТО-ның толық мүшесі болды
 Польша 2 ақпан 1994 12 наурыз 1999
 Мажарстан 8 ақпан 1994
 Чехия 10 наурыз 1994
 Румыния 26 қаңтар 1994 29 наурыз 2004
 Литва 27 қаңтар 1994
 Эстония 3 ақпан 1994
 Словакия 9 ақпан 1994
 Латвия 14 ақпан 1994
 Болгария
 Словения 30 наурыз 1994
 Албания 23 ақпан 1994 1 сәуір 2009
 Хорватия 25 мамыр 2000
 Черногория 14 желтоқсан 2006 5 маусым 2017
 Солтүстік Македония 15 қараша 1995 27 наурыз 2020
 Финляндия 9 мамыр 1994 4 сәуір 2023

Қаржыландыру мәселелері[өңдеу | қайнарын өңдеу]

"Бейбітшілік жолындағы серіктестік" бюджеті үнемі өзгеріп отыратын мүшелер құрамынан туындады. Мысалы, бағдарлама үшін белгіленген Wales Initiative (WITH) бағдарламасының орташа жылдық қаржыландыру көлемі 1996 жылдан 2005 жылға дейінгі қаржы жылдарында 43 миллион доллар деңгейінде белгіленді. Бағдарламаға қатысатын елдер санының азаюына байланысты жыл сайынғы қаржыландыру 2006-2010 қаржы жылдарында 29 миллион долларға дейін қысқарды. Тағы бір фактор НАТО ның жаңадан келген мүшелері арасында бағдарлама бойынша WIF қаржыландыруды бөлуді азайтуды қамтиды.[13]

Дереккөздер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  1. Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
  2. Sunley Johnathan Tasks for NATO II: improve the partnership for peace.
  3. a b c Ishizuka Katsumi Ireland and International Peacekeeping Operations 1960-2000. — Taylor and Francis. — ISBN 978-1-135-29526-4.
  4. Bohlen, Celestine. New Malta Chief Focuses on Neutrality, New York Times (November 12, 1996). «Within hours of taking office, Mr. Sant withdrew Malta's membership in Partnership for Peace, a NATO military cooperation program that is so loosely defined that its sign-up list now spans the spectrum from Russia to Switzerland. [...] Mr. Sant says none of those moves should be interpreted as anti-European or anti-American, but simply as the best way of insuring Malta's security.».
  5. North Atlantic Treaty Organization Malta re-engages in the Partnership for Peace Programme (April 3, 2008). — «At the Bucharest Summit, NATO Heads of State and Government welcomed Malta's return to the Partnership for Peace Programme. At Malta's request, the Allies have re-activated Malta's participation in the Partnership for Peace Programme (PfP).»
  6. Serbia inducted into NATO (December 14, 2006).
  7. North Atlantic Treaty Organisation Secretary General's Council Welcoming Remarks, Visit by Maltese Deputy Prime Minister and Minister of Foreign Affairs, Professor Guido de Marco, Wednesday, April 26, 1995 (April 26, 1995).
  8. Gambin, Karl Malta reactivates Partnership for Peace membership. DI-VE (April 3, 2008). — «The cabinet has agreed to reactivate its membership in the Partnership for Peace which was withdrawn in 1996, the government said on Thursday.»
  9. a b c Signatures of Partnership for Peace Framework Document. North Atlantic Treaty Organization (October 5, 2006).
  10. North Atlantic Treaty Organization Alliance offers partnership to Bosnia and Herzegovina, Montenegro and Serbia (November 29, 2006).
  11. Cyprus dismisses reports on NATO scenarios (June 5, 2018).
  12. Thaçi, Hashim Prioritetet e reja të Politikës së Jashtme të Kosovës. Ministry of Foreign Affairs of Kosovo.
  13. Christoff, Joseph A. (2009). "GAO Report on NATO Enlargement: Albania and Croatia". Connections: The Quarterly Journal 08 (2): 75–91. doi:10.11610/connections.08.2.06. ISSN 1812-1098.