Донецк

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

Disambig gray.svg Басқа мағыналар үшін Донецк (айрық) деген бетті қараңыз.

Қала
Донецк
Донецьк
Donetsk montage (2015).png
Ту Елтаңбасы
Ту Елтаңбасы
Әкімшілігі
Ел

 Украина

Статусы

Облыстық орталық

Аймағы

Донецк

Ішкі бөлінісі

9 аудан

Тарихы мен географиясы
Координаттары

48°00′32″ с. е. 37°48′15″ ш. б. / 48.00889° с. е. 37.80417° ш. б. / 48.00889; 37.80417 (G) (O) (Я)Координаттар: 48°00′32″ с. е. 37°48′15″ ш. б. / 48.00889° с. е. 37.80417° ш. б. / 48.00889; 37.80417 (G) (O) (Я)

Құрылған уақыты

1869

Бұрынғы атаулары

Юзовка (1924 дейін), Сталино (1961)

Қала статусы

1917

Жер аумағы

385 км²

Тұрғындары
Тұрғыны

978 625 адам (2010)

Ұлттық құрамы

орыстар, украиндар, белорустер, гректер, татарлар, еврейлер, грузиндер, армяндар

Сандық идентификаторлары
Телефон коды

+62

Пошта индекстері

83000 — 83497

Автомобиль коды

AH, КН, 05

mer.dn.ua/

Донецк картада
Донецк
Донецк

Донецк (укр. Донецьк) — Донецк (украинша Донецьк; 1869-1924 жж. Юзовка, Сталин 1924-1929 жж., Сталино 1929-1961 жж.) - Украинаның шығысындағы Кальмиус өзенінің бойындағы индустриалды қала. Украина заңнамасына сәйкес, бұл Донецк облысындағы аймақтық бағыныстағы қала. 2014 жылдың сәуірінен бастап оны мойындалмаған Донецк Халық Республикасы басқарады және оны астана ретінде қарастырады.

Украинаның мәдени және экономикалық Донбас аумағының бейресми астанасы және ең ірі қаласы. Қасында орналасқан ірі Макеевка қаласы мен маңайдағы кіші аудандарымен бірге Донецк қаласы өңірдегі агломерацияны құрайды. Компаниялар мен жұмыс күшінің жоғары деңгейдегі шоғырлануы Донецкті Украинаның басты экономикалық, өндірістік және ғылыми орталығы етеді.

Қаланың негізін 1869 жылы өңірдегі темір балқыту зауыты мен көмір алаптарын қалаған Уэлстық Джон Юз салды. Қала аты алғашында бизнесменнің құрметіне Юзовка (украинша немесе орысша мәнерде) аталды. Кеңес заманы кезеңінде қала индустриалдық орталық ретінде дами түсті. 1924 жылы қала аты Сталино, кейін 1932 жылы Донецк облысының әкімшілік орталығына айналады. 1961 жылы қала Донецк деп өзгертілді, және қазіргі таңда Украинаның көмір шахталары мен металлургия орталығы.

Ресми мәліметтер бойынша тұрғындар саны 913 323 адамды құрайды (01.01.2019)[1]. 1 млн. 700 мыңға жуық халқы бар қалалық агломерацияны құрайды.

Қала өзінің қазіргі атауын аймақ атауынан алды - Донец бассейні, шын мәнінде Донецк жотасынан, сондықтан Донец өзенінің бойында орналасқандықтан осылай аталған[2].

Донбаста қарулы қақтығыс басталғанға дейін Донецк Украинаның ірі өнеркәсіптік-қаржылық орталығы, «тау-кен астанасы», экономикалық тұрғыдан дамыған аймақтың орталығы болған. Бұл жоғары өндірістік және ғылыми әлеует, жұмысшылар мен жоғары білікті мамандар, дамыған инфрақұрылым мен өндірістік база шоғырланған дамыған мегаполис болды. Қала экономикасы өндіріс көлемі 50 миллиард гривнадан асатын 200 өнеркәсіп кәсіпорны және 180 000 Донецк тұрғындарын жұмыспен қамтыған 20 000-нан астам шағын және орта бизнес кәсіпорындары болды.

Украинаға қарсы қарулы агрессия нәтижесінде қала Ресей қолдайтын бүлікшілердің бақылауына өтті. Украинаның Жоғарғы Кеңесі (Верховна Рада України) бұл аймақты уақытша басып алынған аумақ (оккупацияланған) деп таныды[3].

Елдің шығысындағы қарулы қақтығыстар кезінде украин билігі Донецк облыстық мемлекеттік әкімшілік институттарын алдымен Мариупольға[4][5][6], кейін 2014 жылдың қазан айында Краматорск қаласына[7] көшірді, ол қазіргі уақытта Донецк облысының әкімшілік орталығы.

2020 жылдың 17 шілдесінен бастап әкімшілік-аумақтық реформаның нәтижесінде Донецк облысының Донецк ауданының әкімшілік орталығы болып табылады.

Қала "Тау-кен астанасы" мен "Миллиондаған раушандардың қаласы" атты ресми емес мәртебеге ие.

Қала атауы[өңдеу]

Донецктің бұрынғы атаулары:

1917 жылға дейін — Олександривка (Олекса́ндрівка);

1917–1924 және 1941–1943 жылдары[8] — Юзивка (Ю́зівка);

1924–1941 және 1943–1961 жылдары — Сталин (Ста́лін)[9], Сталин (Ста́ліне)[10], Сталино (Ста́ліно)[11].

1869 жылдан 1924 жылға дейін қала оның негізін қалаушы - кәсіпкер Джон Хьюздің құрметіне Юзовка деп аталды (ағылшынша John Hughes).

1924 жылы 22 сәуірде Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің шешімімен Юзовка қаласы Сталин деп аталды[12], 1929 жылдан бастап, жергілікті саясаттың нәтижесінде Сталино болып өзгерді (алайда орыс тілінде және тілдік құжаттарда Сталин деп атала берді)[13] [14].

9 қараша 1961 жылы[15] Сталино қаласы Донецк болып өзгертілді.

Владимир Успенскийдің «Көшбасшының құпия кеңесшісі» романында 1923 жылы Леон Троцкийдің құрметіне қала бірнеше ай бойы Троцк деп аталған[16] [17] деген нұсқа бар, бірақ бұл оқиғаның құжаттық растауы жоқ[18] [19].

Тарихи жадыны сақтау мақсатында және Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 75 жылдығына байланысты ДХР басшысы Д. В. Пушилин №111 «Ұлы Отан соғысына байланысты іс-шараларды өткізген кезде Донецк атауымен бірге «Сталино қаласы» атауын қолдану туралы (23.04.2020 ж.)» жарлық шығарды. Жарлықта тиісті ұмытылмас күндер көрсетілген: Жеңіс күні (9 мамыр), Ұлы Отан соғысы басталған күн (22 маусым) және Донецкті фашистік басқыншылардан азат ету күні (8 қыркүйек)[20].

География[өңдеу]

Орналасқан жері[өңдеу]

Донецктің географиялық координаттары 48 ° солтүстік ендік және 37 ° 48 ′ шығыс бойлық[21]. Уақыт белдеуі - UTC+3.

Донбасстағы күштерді демаркациялау сызығы қаланың солтүстік және батыс шетін бойлай өтеді[22][23] (Екінші Минск келісімі). Донецктің жалпы ауданы - 358 км². Қаланың солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ұзындығы 38 км. Шығыстан батысқа дейінгі ұзындық - 55 км. Жақын қалалармен бірге Донецк Донецк агломерациясының құрамына кіреді - Украинадағы ірі өнеркәсіптік торап. 1,720 мың адам тұратын ірі елді мекендер жиынтығы. Бұл айырылмайтын даму аймағы - Донецк пен Макеевка арасындағы шекара көше бойымен өтеді. Қала Донбасстың орталық бөлігінде, Донецк жотасының оңтүстігінде орналасқан. Донецк далалық аймақта, Кальмиус өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан және оның айналасында шағын ормандар, төбелер, өзендер мен көлдер бар. Азов теңізі Донецктен оңтүстікке қарай 95 км жерде орналасқан. Донецкте 2 су қоймасы бар - Нижнекалмиусское су қоймасы (62 + 38 га, Кальмиус өзенінде) және Донецк көлі (138 га). Қала арқылы 4 өзен ағып өтеді: Кальмиус, Бахмутка (Скоморошина) (23 км), Асмоловка (Дурная) (13 км), Черепашкин. Донецкте 125 үйінді (террикон) бар.

Климаты[өңдеу]

Жылдық орташа температура +9 °C құрайды. ХХІ ғасырдың басында бірнеше ерекше жылы жылдар болды, орташа жылдық температура: 2007 жылы - +10,3 °C, 2008 жылы - +9,3 °C[24], 2010 жылы - +10,4 °C[25]. Донецктегі климат орташа континентті болып табылады. 21 ғасырдың басынан бастап экологияның нашарлауына байланысты климат өзгеріп, қысы жылы болып, жазы бұрынғыдан да ыстық бола бастады. Ауаның орташа айлық температурасы қаңтарда −4 °C, шілдеде +23 °C құрады. Ауаның абсолютті минималды температурасы −31 °C 1950 жылы 11 қаңтарда тіркелді, абсолюттік максимум 2010 жылы 10 тамызда байқалды және +39 °C құрады[26]. Қыста солтүстік-шығыс және шығыс желдері басым болса, жазда - солтүстік-батыс және батыс желдері. Жауын-шашынның орташа мөлшері - жылына 493 мм. Әдетте жазы құрғақ және ауыспалы, кейде қысы суық. Жылы ауа райы сәуірдің ортасында басталып, 170-180 күнге созылады. Аязсыз кезең орта есеппен 190-200 күнді құрайды. Жазда Донецкіде ауа температурасы жоғары, құрғақшылық және ауыспалы жел бар. Алғашқы суық пен жел қарашада пайда болады, кейде аяз бен қар жауады, бірақ қар сирек бір-екі күннен аспайды. Суық мезгілде азиялық антициклон басым. Ауа-райы тұрақсыз, өйткені жазық рельеф Атлантика, Арктика және континенттік ауа массаларының еркін қозғалуына ықпал етеді. Аязды күндер көбіне қар еритін жылы кезеңдерге ауысады. Ауаның орташа температурасы қыста көбінесе 0 °C-тан -10 °C аралығында болады[27].

Қыста Донецкте шығыс, оңтүстік-шығыс және солтүстік-шығыс желдері басым, жазда - батыс және солтүстік-батыс желдер. Бұл уақытта оңтүстік желдер сирек кездеседі. Донецктегі желдің орташа айлық жылдамдығы қазан - сәуір айларында 6,1 м/с, мамыр - қыркүйек айларында - 4,4 м/с құрайды, желдің максималды жылдамдығы (әуежайда) - 34 м/с. Қыста солтүстік және солтүстік-шығыстан соққан желдерге байланысты аймақтағы температура түнде −20 °C-тан төмен түсуі мүмкін, жазда осы бағыттардан соғатын жел суықтықа әкеледі. Шығыс пен оңтүстік-шығыстан соққан жел жазда құрғақ жел әкеледі[28]. Донецктің қалыпты континентті климаты жыл бойына ауаның төмен ылғалдылығымен сипатталады.

Қыс. Желтоқсанның ортасында климаттық қыс қалаға келеді, сол кезде ауа температурасы тұрақты түрде нөлден төмен болады. Тұрақты қар жамылғысы кейінірек қалыптасуы мүмкін. Әдетте қысы жұмсақ, қар мезгіл-мезгіл ериді және суық түседі. Қалада климаттық қыс шамамен 80-90 күнге созылады (желтоқсанның ортасынан ақпанның аяғына дейін). Қатты қыста қыс ұзаққа созылуы мүмкін, ал жылы қыста - әлдеқайда аз. Соңғы жылдары қыс айларында 0-ден + 7 °C-қа дейінгі қар еритін жылы 20-30 күн болды. 2007 жылы температура нөлден жоғары болған 74 күн болды. Ең суық айлар - қаңтар мен ақпан, орташа температурасы −3,7 және −2,3 °C. 2007 жылы қаңтар айында ауа температурасы қалыптан тыс +1,5 °C-қа дейін жетті. 2009 жылдың желтоқсанында Донецкте тосын сый жасалды, өйткені 24 сағаттан сәл астам уақыт ішінде (16 желтоқсанның кешінен бастап 17 желтоқсанның соңына дейін) жауын-шашынның көп мөлшері қар түрінде түсті, кейбір жерлерде қар жамылғысының биіктігі 1 м-ге жетті, қалада көлік қозғалысы бір аптаға жуық уақыт ішінде орныға алмады[29].

Көктем. Қалада көктем ерте келеді, әдетте ақпанның аяғы - наурыздың басында. Қар жамылғысы осы мерзімнен бұрын еруі мүмкін. Алғашқы гүлдер наурыздың ортасында пайда болады, түнгі аяздар наурыздың аяғында - сәуірдің басында жоғалады, ал ағаштардың белсенді өсуі сәуірдің ортасынан басталады. Бірақ наурыз айының соңында да нөлден төмен температура мен қар болуы мүмкін. Мамырдың ортасына қарай жаздың нағыз қызуы басталады, күндізгі температурада + 30 °С жоғары болады. Тарихтағы ең жылы сәуір 1975 жылы тіркелді. Бұл күні ауа-райы + 14,0 °C-қа тең болды. Ал ең жылы мамыр 2013 жылға келді, бұл күні +20,5 °C тіркелді[30]. 2012 жылдың көктемі де ерекше жылы болды. Наурыз жылы болмаса да, сәуір ( + 13,6 °С) және мамыр (+ 19,5 °C) айларының орташа температурасы бұл кезеңді барлық бақылау жылдарындағы рекордтық жылға енгізді[31][32].

Жаз. Климаттық тұрғыдан жаз мамыр айында қалада басталады. Әдетте қалада жаз өте ыстық, құрғақ ауа-райымен сипатталады, жауын-шашын әдетте қатты және күшті найзағай түрінде түседі. Қалада максималды температура 2010 жылы +38 °C болды[33], +28 °C ыстық маусымнан қыркүйекке дейін болады. Жаз шамамен қыркүйектің аяғына дейін - қазан айының басына дейін созылады (130-140 күн). Алайда, ыстық жылдары жаз сәуірдің ортасынан қазан айының басына дейін алты айға созылуы мүмкін. Донецктегі ең ыстық шілде 2010 жылы +25,4 ° C болса, ең суық температура 1976 жылы +17,8 °C болды[34]. Ең ыстық тамыз 2010 жылға келді - +26,3 °C[35].

Күз. Қыркүйек - жаз айы. Қазан мен қараша күн сәулесінің аз болуымен ерекшеленеді және жылдың ең қараңғы айлары болып табылады. Бұл күннің көкжиектен төмен орналасуымен ғана емес, сонымен қатар, бұлтты ауа-райымен байланысты. Бұл Атлант мұхитынан ылғал тасымалдайтын батыс желдерінің жоғары қарқындылығымен түсіндіріледі. Алғашқы аяздар қазан айының соңында болады, алғашқы қар қарашаның басында түсуі мүмкін, бірақ сирек бір-екі күннен аспайды. Ағаштардың жапырақтары қарашаның ортасына дейін түсіп қалады. Қазан айындағы абсолютті максимум 1999 жылы 3 қазанда +21°С ширегінде тіркелді[36]. Ең жылы қараша 2010 жылы + 10,6 °С орташа температурамен болды[37].

Экология[өңдеу]

Донецктің өзінде 22 көмір шахтасы жұмыс істейді, олардан шыққан үйінділер (бос жыныстардың жиынтығы) тұрғын аудандарға жақын орналасқан. Қаланың орталық бөлігінде ірі металлургиялық зауыт бар. Қалада химия (пластмасса, химиялық реагенттер өндірісі, былғары өңдеу) және кокс-химия өнеркәсіптері орналасқан. Донецк агломерациясы кәсіпорындар шығарындыларынан айтарлықтай зардап шегеді: шикізат қалдықтары тұрақты түтін құрайды, ол бүкіл мегаполисті қара күлгін тұманға жыл бойы іліп тұрады.

Донецктегі ауаның жоғары ластануына байланысты ішінара жасыл желектер мен гүлзарлар саны өте көп. Қаланың жалпы аумағының жартысынан көбін жасыл желектер алып жатыр. Микроклиматты жақсартуға қала аумағында және қала маңында құрылған жалпы ауданы 600 гектардан асатын 30 тоған мен су қоймасы бар.

Қала тарихы[өңдеу]

Қазіргі Донецк аймағындағы жерлерді қоныстандыру 17 ғасырдағы Запорожье казактарынан, 18 ғасырдың аяғында Дон казактарынан басталды.

Тарихшылар мен зерттеушілер Донецктің негізі қаланған күнді 1779 жыл деп санайды, өйткені осы жылы украин казактары Екатерина II 1775 жылы Запорожье Сихты қиратқаннан кейін Олександривканы (қазіргі Донецктің маңында) құрды[38].

1775 жылы, Запорожский Сичі жойылғаннан кейін, қазіргі Донецк құрамына енетін жерлер Изиум полковнигі, лейтенант Евдоким Шидловскийдің ұрпағына берілді. 1779 жылы Шидловский осы жерлерде Олександривка (Киев округінің солтүстік-шығыс бөлігі) және Крутояривка (Донецкінің Ворошилов ауданының көп бөлігі) елді мекендерін құрды. Біріншісі оның үлкен ұлы Александрдың есімімен, ал екіншісі - елді мекенді бөлген сайдан. Осылайша, Шидловскийдің қазіргі заманғы қала шекарасындағы иеліктері Путиливский саябағынан Донецк металлургия зауытына дейін созылды.

Төртінші Бүкілресейлік санаққа сәйкес, 1782 жылы Олександривкада 206 ер адам мен 135 әйел өмір сүрген.

18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың басында қазіргі Донецк аумағында тағы бірнеше елді мекендер пайда болды: Олексиивка, Катериневка, Любимивка, Грихоривка.

ХІХ ғасырдың басында қалада шағын кеніштер пайда болады. Новороссийск генерал-губернаторы Воронцов помещиктен жерді жалға алып, алғашқы шахтаны қазіргі Донецк, Олександривска аумағында салды, онда 76 жалдамалы жұмысшы жұмыс істеді. 1950 жылдардың ортасында шахта жылына 400-500 мың пуд көмір өндіретін.

1869 жылы уэльстік Джон Хьюз негізін қалаушының есімімен аталған Юзивка ауылында жұмысшылардың металлургиялық зауытын салуды бастады. Бұл жыл ауылдың құрылған уақыты болып саналады. Алайда, сол кезде бұдан да ертерек Донецк аумағында Александровск, Грихоривка және Авдотиино елді мекендері болған.

1917 жылы мамырда 70000 халқы бар Юзивка селосы қала мәртебесін алды. Ауыл тұрғындарының негізгі бөлігі Орталық Ресей мен Оңтүстік Украинадан, Азов теңізі жағалауынан көшіп келген гректер еді.

Православиелік қызмет кезінде Юзивка тұрғындары, 1890 жылдардағы сурет

Революцияға дейінгі Юзивка екі бөлікке бөлінді: Заводска (Зауыт маңы), Ағылшын колониясы орналасқан металлургиялық зауыттың ауданы, Ұлыбританиядан көшіп келгендердің ауданы, Новый Свит (Жаңа Әлем), шенеуніктер мен қолөнершілер тұратын аймақ. Ағылшын мәдениетінің әсері қаланың сәулеті мен жоспарлауына айтарлықтай әсер етті.

1924 жылы қала болат өнеркәсібінің құрметіне Сталин деп өзгертілді.

1932 жылы қала Сталин облысының әкімшілік орталығы болды.

1938 жылы облыс екіге бөлінді: Сталин және Ворошиловград.

1941 жылы қала халқы жарты миллион тұрғынға жетті, қала кеңестік көмірдің 7% өндірді, 5% болат өндірді.

1941 жылы 19 қазанда немістердің 1-ші панцирлік армиясы Сталиноға кірді. 20 қазанда қаланы түгелдей басып алды. 1941 жылдың 21 қазанынан 1943 жылдың 8 қыркүйегіне дейін қаланы фашистік Германия биледі. 1942 жылдың ортасында Сталино қаласының Бас Комиссариатын құру және оны әскери әкімшіліктің қолбасшылығынан азаматтық билікке беру жұмыстары жүргізілді. Сталино қаласының Бас Комиссариатына төрт уездік комиссариаттар кірді: Мариуполь, Сталин, Горловский, Ворошиловоград. Алайда Қызыл Армияның алға жылжуына байланысты бұл жоспарлардан бас тартылды. 1943 жылдың тамыз - қыркүйек айларындағы Қызыл Армияның Донбасс шабуылының нәтижесінде Сталино қаласы азат етілді.

Оккупация кезінде қала халқы 507 мыңнан 175 мың тұрғынға дейін азайды.

1961 жылы 9 қарашада Украин КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Сталин облысы Донецк, ал Сталино қаласы Донецк болып өзгертілді[39].

1970 жылы ЮНЕСКО Донецкті әлемдегі ең жасыл жоғары индустриалды қала деп таныды, сол кезде Донецк «миллион раушанның қаласы» деген мәртебе алды. Қала бұл атақты 2009–2010 жылдары қалпына келтірді[40][41]. 1978 жылы сәуірде Донецк халқы миллионнан астам тұрғынды құрады, бірақ 2010 жылға қарай демографиялық дағдарысқа байланысты ол аздап төмендеді.

1991 жылдан бастап - тәуелсіз Украинаның бөлігі. 2008 жылы Донецк Мәскеуде өткен «Мегаполис - 21 ғасыр» халықаралық форумында «ТМД-ның үздік қаласы» дипломына ие болды[42].

2014 жылы наурызда ол сепаратистік қозғалыс орталықтарының біріне айналды, ал 2014 жылғы сәуір-қазан айларында халықтың көпшілігінің белсенді қарсылығына қарамастан[43] Ресей әскери күштері мен олардың жалдамалы әскерлерінің бақылауына өтті. Донецк халық республикасы жарияланды.

14 қарашада Донецк Украинаның билігі уақытша басқара алмайтын, әрекетсіз тұрған елді мекендер тізіміне енгізілді[44].

Әкімшілік бөлінуі[өңдеу]

Донецк қаласының аумағы 9 әкімшілік бірлікке бөлінген - аудандар:

Будионивский (Будьонівський),

Ворошиловский (Ворошиловський),

Калининский (Калінінський),

Киевский (Київський),

Кировский (Кіровський),

Куйбишевский (Куйбишевський),

Ленинский (Ленінський),

Петровский (Петровський),

Пролетарский (Пролетарський).

Халқы[өңдеу]

Донецк Украинадағы ең ірі бес қаланың бірі болды. 1978-2004 жылдары Донецк тұрғындары 1 миллионнан астам болды. 2001 жылғы бүкіл украиндық санақ бойынша қалалық кеңесте 1 033 424 адам өмір сүрді, оның ішінде Донецк қаласының өзі - 1 016 194 адам.

2001-2004 жылдары халық саны шамамен 5000 адамға, ал 2004-2009 жылдары жылына 3500 адамға азайды. Ресми емес мәліметтер бойынша Донецктегі адамдардың саны шамамен 800 мың адамды құрайды (19.12.2014 ж.)[45]. Халықтың бірден күрт азаюы 2014 жылғы қарулы қақтығыстарға байланысты.

Экономика[өңдеу]

Донецк облыста өнеркәсіп өндірісі бойынша екінші орында (Мариуполь қаласынан кейін) және өсімі бойынша бірінші орында тұрды.

119 мыңнан астам адам қаланың өнеркәсіптік кәсіпорындарында жұмыспен қамтылды. Донецктегі жұмыссыздық деңгейі 0,7% құрайды[46]. 2011 жылы сатылған өнеркәсіп өнімдерінің жалпы көлемі 50,0 млрд грн, сатылған қызметтердің жалпы көлемі 10,5 млрд грн болды (2010 жылмен салыстырғанда 15 пайызға өсті)[47].

Донецк экономикалық кешенінің тән ерекшелігі қаланың дамыған көлік-қаржы экономикасымен үйлескен өнеркәсіптің әртараптандырылған мамандандырылуы болды. Барлық салалар өнеркәсіпте ұсынылған, алайда өнеркәсіптік өнімдер құрылымында электр, газ және су (31,9%), металлургия (23,1%), тамақ өнеркәсібі (16,2%), көмір өнеркәсібі (10,5%), машина жасау (8,7%), өндіру және бөлу кәсіпорындарына көп мән беріледі[48].

Қаланың ауыр өнеркәсібінің жетекші кәсіпорындарының қатарына Донецк металлургия зауыты (Украинада болат өндірісінің шамамен 9%-ы), Топаз зауыты (СРТР Колчуга әзірлеген), Донецк кокасы, қаржы-өндірістік корпорациялары, Донбасс отын-энергетикалық компаниясы, Донбасс Өнеркәсіп одағы, Altcom және Украинадағы ең заманауи арнайы техника паркі, System Capital Management (Украинадағы ең ірі компания), «DMS» жатады.

Көмір өндіретін ірі кәсіпорындар - А.Ф. Засядько кеніші және О.О. Скочинский кеніші. Донецк химия өнеркәсібінің орталығы болып табылады - қалада «Химиялық реагенттер зауыты», «Донпластавтомат» сияқты ірі химия кәсіпорындары бар. Тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары: Сармат сыра қайнату зауыты, АВК және Конти кондитерлік концерндері, Украинадағы кең танымал Геркулес зауыты. Ақпараттық технологиялар саласындағы кәсіпорындар арасында AMI және XITEX Software ерекшеленеді. Concern Nord - өнімнің 40 пайызға жуығы Еуропаға экспортталатын белгілі тоңазытқыштар мен газ плиталарын өндіруші[49].

Сыртқы экономикалық қызмет және инвестиция

Донецк 2014 жылға дейін Халықаралық инвестициялық саммит - Украинаның ең ірі бизнес форумын өткізетін жер еді[50].

Донецк әлемдегі басты іскери орталықтардың бірі болды. Украинаның ірі компанияларының негізгі кеңселері Донецкте шоғырланған - System Capital Management, DTEK, Metinvest Holding, Donbass өндірістік бірлестігі, Ukrinvest, HarvEast Holding, UMG қаржылық және өндірістік топтары, бірақ қазіргі таңда Донецк «Украинаның іскери капиталы» болудан қалды.

«Форбс» беделді басылымы 2012 жылы Донецкті Украинаның азаматтардың сатып алу қабілеті, инвестициялық ахуал, экономикалық тұрақтылық, инфрақұрылым және жайлылық сияқты көрсеткіштер бойынша бизнес жүргізетін ең жақсы қала деп таныды[51].

Қонақ үй бизнесі

19 ғасырда Юзивкада үш қонақ үй болды: «Ұлыбритания», «Дон» және «Гранд Отель». ХХІ ғасырдың басында қалада 40-тан астам қонақ үй болды, оның ішінде бесеуі 5 жұлдызды. Еуро-2012-ге дайындық кезінде бірнеше ірі қонақ үйлер салынды: «Виктория» қонақ үйінің 23 қабатты ғимараты - 5 жұлдызды, 24 қабатты Пушкин қонақ үйі, «Флора» қонақ үйі, «Центральный» қонақ үйі кеңейтіліп, қайта жаңартылды.

5 жұлдызды «Донбасс Палас» қонақ үйі Украинадағы ең үздік қонақ үй деп бірнеше рет танылды. World Travel Awards рейтингі бойынша үздік 100 қонақүйге кіреді. Ол «Әлемнің ұлы қонақ үйлері» халықаралық бірлестігінің мүшесі[52].

Транспорт

Донецкте жолаушылар ағыны 1 миллион адамды құрайтын заманауи Сергей Прокофьев атындағы халықаралық әуежайы болды (қазір шайқас кезінде қираған)[53]. Жолаушылар тасымалы жөнінен Украинадағы үшінші ірі әуежай (Борисполь мен Симферопольдан кейін бүкіл украиналық әуе тасымалының 7 пайызы)[54]. Әуежай Донецкте орналасқан және негізінен Батыс пен Шығыс Еуропаға, Таяу Шығысқа, Украинаның Днипро, Киев, Одеса, Симферополь, Харькив және Чернивци әуежайларының жұмыс істейтін ДонбассАэронының тіркеу порты ретінде қызмет атқарды[55]. 2012 жылдың басында Euro 2012-ге дайындық кезінде Altcom сағатына 3,5 мың жолаушыны өткізу қабілеті бар жаңа әуежай терминалының құрылысын аяқтады. Әуежайды қайта құру және технологиялық қайта жабдықтау жобасының жалпы құны шамамен 3 миллиард грнды құрады. Донецк облысы теміржолдарының ұзындығы Украинаның теміржол желісінің жалпы ұзындығының 13% құрайды. Сонымен бірге, ол Украинадағы барлық теміржолдарындағы жүктің 47% және түсірудің 36% құрайды[56]. Теміржол 57 000 км² аумақта орналасқан, ол Украинаның Донецк және Луганск, ішінара Днепропетровск, Запорожье және Харьков облыстары арқылы өтеді. Жол екі теміржол көлігі дирекциясынан және басқарудың екі ауданынан тұрады. Теміржолдың пайдалану ұзындығы 2927,6 км құрайды. Ол жыл сайын 75 миллионнан астам жолаушыны тасымалдайды. Жүк тасымалы Украинадағы барлық трафиктің шамамен 18% құрайды (33,4 млрд. Тонна-км).

Донецк халқы автобуспен Донецк облысының барлық елді мекендеріне, Украинаның ірі орталықтарына және шетелге бағыттана алады. Оңтүстік бағыттағы аймақтық рейстердің көпшілігіне «Оңтүстік» автовокзалы қызмет көрсетті[57], солтүстік бағыттағы аймақтық рейстерге және 2000 жылдардағы халықаралық рейстерге «Путыливский» автовокзалы қызмет етті, ол «Донецк-3» деп те аталды[58]. 2011 жылдың сәуір айының соңында жаңа Захидный автовокзалының бірінші кезеңі Путиливский автовокзалының орнына келді. Автовокзалдың екінші кезеңінің құрылысы басталып[59], оны 2012 жылға дейін аяқтау жоспарланды[60].

Донецктегі ғылым[өңдеу]

Украинаның Ұлттық ғылым академиясының Донецк ғылыми орталығы мен Украинаның Білім және ғылым министрлігінің басшылығы Донецкте болды, оның құрамына Украина Ұлттық ғылым академиясының 10 мекемесі, физика-техникалық институты және Донецк облысының 8 университеті мен Луганск облысының 2 университеті кірді.

Қалада басқа да ғылыми-зерттеу және жобалау институттары болды (атап айтқанда Автоматгирмаш, Донецк эксперттік-техникалық орталығы, Дондипрошахт, Донбасс геологиялық және экологиялық проблемалар институты, Донбасс медициналық-экологиялық проблемалар ғылыми-зерттеу институты, Сот-сараптама ғылыми-зерттеу институты, ДонВУГИ, Дондипровуглемаш, Өнеркәсіптік жұмыстар ғылыми-зерттеу институты, Травматология және ортопедия ғылыми-зерттеу институты, Дизайн-инженерлік технологиялық институт, Дондипрооргшахтобуд, Федоров атындағы тау-кен механикасы ғылыми-зерттеу институты, ПивденНДИдипрогаз.

Білім беру

2011 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша Донецкте аккредиттеудің III және IV деңгейіндегі 19 жоғары оқу орны болды (31 бағыт бойынша)[61]. 2006 жылы Донецктегі студенттердің жалпы саны 113 мың адамды құрады, оның 63,5 мың адам күндізгі бөлімде оқыды. Аккредиттеудің I және II деңгейіндегі жоғары оқу орындары - 20 (82 облыста). Оларда 20000-ға жуық оқушы болған. Қаланың жетекші оқу орындары:

Донецк ұлттық университеті, Донецк ұлттық техникалық университеті, Донецк медициналық университеті, Донецк экономика және сауда университеті, Донецк мемлекеттік басқару университеті QS World University Ranking деректері бойынша, Донецк ұлттық университеті Киев политехникалық университетімен қатар әлемнің үздік университеттерінің тізіміне кірді[62]. Жалпы орта білім беру жүйесінде оқу көп жағдайда орыс тілінде жүрді. Украин тілінде қаланың тек 34 мектебінде 21% оқушы оқытылды. Украиндар қаланың 47% құрғанымен, олардың басым көпшілігі үйде орысша сөйледі.

Тіл мәселесі 1989-1991 жылдардағы КСРО-ның ыдырауы және Украинадағы барқыт революциясының оқиғалары шеңберінде мәдени үкіметтік емес ұйымдар (Тарас Шевченко атындағы Донецк облыстық украин тілі қоғамын қоса алғанда) және Донецк облысындағы кеншілер ереуілдері украин тілін қалпына келтіруді жақтады. 2001 жылғы Бүкіл Украиналық санақ бойынша, Донецк облысының 24,1% тұрғыны украин тілін ана тілі деп санайды, бұл 1989 жылғы санаққа қарағанда 6,5 пайызға аз. Орыс тілін ана тілі ретінде 74,9% адам қарастырады. Соңғы санақпен салыстырғанда бұл көрсеткіш 7,2%-ға өсті[63].

Донецк қалалық кеңесі 2008 жылы 20 мамырда білім беру ұйымдарында украин тілінде білім беруді шектеу туралы шешім қабылдады: украин тілінде оқытатын мектептер мен балабақшалардағы топтардың санын көбейтуге тыйым салынды. Үкіметтің келіспеген бағасынан кейін Донецк басшысы Александр Лукьянченко бұл шешімді тоқтатты.

Осыдан кейін ата-аналардың тілектері негізінде балалардың сабақ оқу тілін таңдау құқығы берілді.

2014 жылғы Украинаның шығысындағы қарулы қақтығыс кезінде Донецк облысының бірқатар аудандарын мойындалмаған ДХР иемденді (Донецк қаласымен қоса).

2014 жылдың 14 мамырында Донецкте соңғы қоңырауға дейін 34 мектепте украин тілінде оқытатын 750 сынып жұмыс істеді. Донецк мэрі Александр Лукьянченко 2013 жылы украин тілінде мектептерде оқитын балалардың шамамен 30 пайызы және балабақшаларда 48 пайызы туралы айтты. Украиналық мектептер мен сыныптардың барлығы дерлік үкімет ауысқанына қарамастан жұмысын жалғастырды. 2015 жылдың көктемінде украин тілінде оқуды жалғастырған балалардың барлық ата-аналары мұны болашақта да қалайтындары туралы өтініш жазуға мәжбүр болды. Ол кезде барлық мектептер орыс тіліне аударылғанына қарамастан, украин тіліндегі сыныптар сақталды. 2014–2015 оқу жылында студенттер мен оқытушылар мектеп кітапханалары мен ескі оқулықтарды пайдаланды, ал Украин тарихы мен географиясы бойынша оқулықтар беруге қатаң тыйым салынды.

География мен тарихтағы барлық қарама-қайшылықты тақырыптар билік тұрғысынан туған жерге байланысты сабақтармен ауыстырылды. 2015 жылдың қыркүйегінде екі гуманитарлық колонна «ДХР» басқаратын аймаққа жаңа оқулықтарды әкелді - Ресейлік оқу жүйесімен біріккен бағдарлама бойынша. 2016 жылы, оқу жылы басталар алдында «ДХР білім министрі» Лариса Полякова «талапкерлердің жетіспеуіне» байланысты барлық украин сыныптарының жабылуы туралы хабарлады.

Содан бері өзін-өзі жариялаған республикалардың барлық мектептерінде оқыту Ресейде басылған оқулықтар мен орыс оқу бағдарламалары арқылы орыс тілінде жүрді. Украин тілінің көптеген мамандары мен жергілікті мұғалімдер біліктілігін арттыру институтында сабақ беру бойынша қайта даярланды[64].

Спорт[өңдеу]

Жоғары дамыған спорттық инфрақұрылымға ие Донецк 2014 жылға дейін Украинаның ірі спорт орталығы болды. Кезінде мұнда теннис, жеңіл атлетика және бокстан КСРО чемпионаттары өткен болатын. Дэвис кубогы мен УЕФА Чемпиондар лигасының матчтары да Донецкте өтті.

Донецк тұрғындары арасында ең танымал спорт - футбол. Қалада премьер-лигада ойнаған екі кәсіби футбол командасы болды: «Шахтер» және «Олимпик» (қазір екі команда да Украинаның басқа қалаларында база құруға және ойнауға мәжбүр). «Шахтер» ФК - 2008-2009 жылдардағы УЕФА Кубогының жеңімпазы (оның соңғы ұтысы «Шахтер» «Вердерді» финалда 2:1 есебімен жеңген), УЕФА Чемпиондар лигасының ширек финалисті, бірнеше дүркін чемпион және Украина Кубогының иегері. IFFHS мәліметтері бойынша, «Шахтер» - ХХІ ғасырдың бірінші онжылдығындағы посткеңестік кеңістіктегі ең жақсы футбол клубы. ФК Металлург - Украина чемпионатының үш дүркін қола жүлдегері және бірнеше рет УЕФА Еуропа лигасында Украинаның атынан өнер көрсетті. 2009 жылдың жазында Донецк пен Мариупольде футболдан жасөспірімдер арасындағы Еуропа чемпионаты өтті. Финалда Англия құрамасын 2:0 есебімен жеңген Украина құрамасы жеңімпаз атанды. Донецкте футболдан Еуропа чемпионатының 5 матчы өтті, соның ішінде жартылай финалдық Испания мен Португалия матчы. ЕУРО-2012 кезінде Англия мен Франция құрамалары Донецкте болды.

2009 жылдың 29 тамызында УЕФА-ның 5 жұлдызды аккредитациясына сәйкес жобаланған және салынған Шығыс Еуропадағы алғашқы стадион - Донбасс Арена ашылды. Стадион 55000 орынға арналған. УЕФА мен ФИФА аккредитациясына сәйкес ғимарат «элиталық» сыныпқа сәйкес келді (қазір 2020 жылы стадион қараусыз қалған). Келушілердің орташа саны 35544 көрермен болды - бұл Украинадағы ең жоғары көрсеткіш[65].

Донбасс Аренадан басқа, Донецкте жоғары деңгейдегі матчтарды өткізетін үш стадион бар - «Олимпийский» РСК, «Шахтер» және «Металлург».

Донбасс Хоккей клубы - "Шахтердан" кейінгі Донецктегі ең танымал спорттық клуб. Донбасс - Украина чемпионы, 2013 жылғы құрлықтық Еуропа кубогының иегері. 2012 маусымынан бастап ол ескі әлемдегі ең беделді турнир - Құрлықтық хоккей лигасында ойнады. Хоккейден жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионаты 2011 жылдың мамыр айында Донецкте өтті[66]. Қазіргі уақытта Донецкте Кальмиус-Арена спорт кешенінің құрылысы жүріп жатыр, ол Донбасс ХК мен Донецк БК-ның аренасына айналады. Eurobasket 2015 финалын Донецкте өткізу жоспарланған болатын[67][68].

Донецк баскетбол клубы - Украина Суперлигасының екі дүркін күміс жүлдегері.

Бокс - Донецктегі дәстүрлі түрде дамыған спорт түрі. Донецк боксының тәрбиеленушілері - атақты боксшылар Виктор Мирошниченко, Александр Ягубкин, Владислав Засипко. Елисеев атындағы спорт клубы халықаралық жарыстарда сәтті өнер көрсетуімен танымал. Қазіргі WBA әлем чемпионы Вячеслав Сенченко спорт клубының базасында жаттығады (2012 жылы ол бұл атақтан айырылды).

Дэвис кубогының кездесулері Донецкте үш рет өткізілді, теннистен Украина чемпионаты және Донецк APC кубогы турнирі жыл сайын өткізілетін еді. Донецк теннисшілері Еуропа кубогын жеңіп алды, Украина құрамасының көшбасшылары[69]. 2003 жылы "Viccourt" клубы құрылды.

Американдық футбол бойынша, "Скиф" клубы - Украинаның он бір дүркін чемпионы. Регби бойынша Украина чемпионатында қаланы «Донбасс жолбарыстары» клубы ұсынады.

Қалада «Донбасс Экви-Центр» атты еуропалық деңгейдегі алғашқы ат спорты кешені орналасқан.

2010 жылы 22-25 қыркүйек аралығында Донецктегі RSC Olimpiysky стадионында полиция арасында жеңіл атлетикадан XV Еуропа чемпионаты өтті. Чемпионат Халықаралық жеңіл атлетика қауымдастықтары федерациясы (IAAF) және Полицияның Еуропалық спорт одағының (USPE) ережелері бойынша өтті. Полиция арасында Жеңіл атлетикадан Еуропа чемпионаты төрт жылда бір рет өткізіледі.

2013 жылғы 8-13 шілдеде IAAF демеушілігімен Донецкте жеңіл атлетикадан жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионаты өтті. Байқауға 170 елдің өкілдері қатысты[70].

Қала рәміздері[өңдеу]

Донецк қаласының рәміздері 2004 жылғы 27 қыркүйекте Донецк қалалық кеңесінің № 13/5 шешімімен бекітілген. Шешіммен Донецк елтаңбасы мен Донецк туы таңдалды.

Донецктің елтаңбасы - көлденең жолақпен екіге бөлінген бес бұрышты қалқан. Қалқанның жоғарғы жағы көк, төменгі жағы қара. Қалқанда алтын тау балғасын ұстаған алтын оң қол бейнеленген. Жоғарғы оң жақ бұрышында бес бұрышты жұлдыз бар. Екі жақтағы үлкен елтаңбаны Донбассты босатушыларға арналған ескерткіштің композициясындағы фигуралар қолдайды: сол жақта - алтын лавр бұтағы бейнесіндегі шахтер; оң жақта - емен бұтағының фонындағы жауынгер. Екі фигура да күміс түсті. Композиция қара және көк лентамен өрілген. Жоғарыда бес мұнаралы алтын тәж орналасқан, онда «1869» - қаланың іргетасы қаланған жыл бейнеленген. Қалқанның астында екі айқасқан раушанның бұтақтары жиектелген. Раушандар қызыл лентаға оралып, оған Донецк сөзі алтын әріптермен жазылған.

Донецк туы[71]: ұзындығы 1,2 х 1,5 тікбұрышты панель. Туы көлденеңінен екі тең бөлікке бөлінген. Жоғарғы жиегі көк, төменгі жиегі қара. Кенептің ортасында Донецктің елтаңбасы бейнеленген, ол жалаушаның кем дегенде 0,32 аумағын алып жатыр. Елтаңбаның көгілдір өрісі тудың көк түстің жартысында, ал қара өріс қара түсте орналасқан. Елтаңбаның бейнесі кесте немесе аппликация көмегімен жасалады. Туды сырыққа бекітіп, ұшымен ұштарын жауып қояды. Донецктің ресми туынан басқа, мұндай нұсқа да бар: ақ түсті матаға Донецктің елтаңбасы орналастырылған.

Дереккөздер[өңдеу]

  1. https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-2
  2. https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-3
  3. https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-4
  4. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-10
  5. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-11
  6. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-12
  7. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-13
  8. https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-5
  9. http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=7563;dst=0
  10. https://r2u.org.ua/s?w=%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5&scope=all&highlight=on
  11. https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA
  12. https://dn.archives.gov.ua/articles/stat30.htm
  13. https://bigenc.ru/geography/text/5731423
  14. https://infodon.org.ua/uzovka/615
  15. http://donbass.name/1643-9-noyabrya-pereimenovanie-stalinskoj-oblasti-v.html
  16. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-autogenerated3-18
  17. https://www.kommersant.ru/money
  18. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-20
  19. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-autogenerated1-21
  20. https://denis-pushilin.ru/
  21. https://travel.org.ua/sunrise/index.php Донецктің географиялық координаттары
  22. https://www.unian.net/m/politics/1030774-v-seti-opublikovana-tochnaya-karta-linii-razgranicheniya-sil-na-donbasse.html www.unian.net. 7 қаңтар 2016
  23. http://voicesevas.ru/maps/10280-karta-zon-otvoda-tyazhelyh-vooruzheniy-po-sostoyaniyu-na-20-fevralya-2015-ot-dragon-first-1.html Голос Севастополя
  24. http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=10&year=2008 Донецк климаты
  25. http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=12&year=2010
  26. http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519
  27. http://www.rospogoda.ru/city3_48.html
  28. https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-34
  29. http://www.pogodaiklimat.ru/forecast/34519.htm
  30. http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=5&year=2013
  31. http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=4&year=2012
  32. http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=5&year=2012
  33. http://www.pogodaiklimat.ru/forecast/34519.htm
  34. http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=7&year=2009
  35. http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=8&year=2010
  36. http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=10&year=2009
  37. http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=11&year=2010
  38. http://novyny.dn.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=173:2012-06-27-12-26-09&catid=40:2012-05-14-18-39-05&Itemid=7
  39. http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=home#doc/ESU/24810/4294967295/0
  40. https://web.archive.org/web/20120118082933/http://www.lukyanchenko.donetsk.ua/news_echo.php?id=5104
  41. http://union.makeevka.com/2010/06/16/etim-letom-donetsk-podtverdil-svoj-status-goroda-milliona-roz/
  42. http://vkurse.ua/ua/society/luchshim-gorodom-sng.html
  43. https://blogs.pravda.com.ua/authors/ryabchin/5aa7f2b953042/
  44. https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1085-2014-%D1%80#Text
  45. https://www.radiosvoboda.org/a/26752077.html
  46. https://web.archive.org/web/20100410072033/http://www.dn.cominformua.com/cgi-bin/show.pl?lang=ru
  47. https://web.archive.org/web/20140813070819/http://www.lukyanchenko.donetsk.ua/news_echo.php?id=7117
  48. http://www.ard.dn.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=434&Itemid=113
  49. http://www.holodilnik.info/vendors/?162
  50. https://web.archive.org/web/20130730112233/http://image.ua/?p=686
  51. http://ru.tsn.ua/groshi/forbes-priznal-doneck-luchshim-gorodom-dlya-biznesa.html
  52. https://web.archive.org/web/20100316222847/http://www.donbasspalace.com/ru/hotel/hotel/
  53. http://economics.unian.net/rus/news/154081-passajiropotok-ukrainskih-aeroportov-za-2012-god-vozros-na-13.html
  54. http://gorod.dp.ua/news/69602
  55. https://www.webcitation.org/6CYMx4vMN?url=http://www.donbass.aero/m1/ru/timetable/map
  56. http://www.railway.dn.ua/
  57. http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_ujnyi.html
  58. http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_3.html
  59. http://www.ostro.org/news/article-178198/
  60. https://web.archive.org/web/20110306005642/http://govorit.donetsk.ua/zapadnyi-avtovokzal-budet-polnostyu-gotov-uzhe-cherez-god.html
  61. https://web.archive.org/web/20120505042914/http://mon.gov.ua/index.php/ua/diyalnist/osvita/vishcha/37-diyalnist/elektronnij-vstup/8894
  62. https://korrespondent.net/business/career/1393889-dva-ukrainskih-vuza-voshli-v-rejting-luchshih-universitetov-planety?fb_action_ids=488281787849160&fb_action_types=og.likes&fb_source=aggregation&fb_aggregation_id=288381481237582
  63. http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/donetsk/
  64. [https://www.google.com/amp/s/www.svoboda.org/amp/30479661.html
  65. https://novosti.dn.ua/news/147199-srednyaya-poseshhaemost-donbass-areny-sostavyla-35544-chelovek
  66. https://web.archive.org/web/20110827101125/http://www.opendonetsk.com/ru/%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%88%D0%B0/2077.html
  67. http://sport.segodnya.ua/basketball/828823.html
  68. http://sport.segodnya.ua/hockey/829095.html
  69. http://sport.segodnya.ua/tennis/826931.html
  70. http://www.62.ua/article/64107
  71. http://www.vexillography.narod.ru/ukraine/towns/doneck.htm