Мария Стюарт

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Мария I Стюарт
шотл. Màiri Stiùbhart
ағылш. 'Mary I Stuart'
Мария Стюарт
Мария I Стюарт
Лауазымы
Ту
Шотландия королевасы
Ту
14 желтоқсан 1542 — 24 шілде 1567
Тәж кигізу жорасы: 9 қыркүйек 1543
Регент: Джеймс Гамильтон, 2-ші Арран графы (1542—1554)
Мария де Гиз (1554-1561)
Ізашары: Яков V
Ізбасары: Яков VI
Ту
Франция королевасы
Ту
10 шілде 1559 — 5 желтоқсан 1560
Ізашары: Екатерина Медичи
Ізбасары: Австриялық Елизавета
Өмірбаяны
Діні: католицизм
Дүниеге келуі: 8 желтоқсан 1542(1542-12-08)
Линлитгоу сарайы
Қайтыс болуы: 8 ақпан 1587(1587-02-08) (44 жас)
Фотерингей, Нортгемптоншир
Жерленді: Вестминстер аббаттығы
Династия: Стюарттар
Әкесі: Яков V
Анасы: Мария де Гиз
Жұбайы: 1-ші: Франциск II, Франция королі
2-ші: Дарнли лорды Генрих Стюарт
3-ші: Джеймс Хепберн, 4-ші Ботвелл графы
Балалары: 2-ші некеден:
ұл: Яков VI (I) Шотландия мен Англия королі
Қолтаңбасы: Қолтаңбасы

Мария I ( туғандағы аты Мария Стюарт шотл. Màiri Stiùbhart, ағылш. Mary I Stuart; 8 желтоқсан 1542 - 8 ақпан 1587). 1561 жылдан Шотландия королевасы. 1548 - 61 ж. Францияда болды. 1558 ж. француз дофині Франциск II-ге тұрмысқа шықты. 1559-1560 жылдары Франция королевасы болды.

Балалық шағы[өңдеу]

Арранның регенттігі[өңдеу]

Мария Стюарт Шотландия королі Яков V мен Франция ханшайымы Мария де Гиздің қызы. Анасы бұрын қалыптасып келе жатқан Stewart - тың орнына французданған Stuart жазылу түрін енгізді.

Мария 1542 жылы 8 желтоқсанда Лотиандағы Линлитгоу сарайында туды. 6 күн өткен соң шотландықтардың Солуэй-Моссе түбіндегі шайқастағы масқаралық жеңілісі мен 2 ұлынан айырылуна байланысты әкесі король Яков V қайтыс болады. Мариядан басқа заңды баласы болмағандықтан, Стюарттар әулиетінен шыққан Шотландияның 1-ші королі Роберт II-ден тарайтын тірі тікелей еркек ұрпақ болмауына байланысты, Мария Стюарт Шотландияның королевасы болып жарияланды.

Кәмелет жасына толмаған королева кезінде елдің регенті болып Джеймс Гамильтон, 2-ші Арран графы сайланды, Марияның жақын туысы және оның мұрагері. Шотландияға ақсүйек-эмигранттар қайтіп оралды - Англиямен бірігуді жақтайтындар, француз саясатын насихаттауына байланысты Яков V-нің кезінде қуғындалған немесе қашқандар.Олардың қолдауымен регент қаңтар айының соңында 1543 жылы ағылшындарға ұқсас үкімет құрып, протестанттарды қудалауды тоқтатып, ағылшындардың тақ мұрагері мен жас королеваны атастыру жайлы келісөз жүргізе бастады. Бұл келісөз Гринвичтегі шарттарға қол қоюмен 1543 жылдың шілдесінде аяқталды. Осыған сәйкес келешекте бұл екі мемлекет Шотландия мен Англия бір королдік әулиеттің билігінде біріктірілуі үшін Мария Англия королі Генрих VIII-тың ұлы Эдвардқа тұрмысқа шығу керек болды. Осы уақытта 1543 жылдың 9 қыркүйегінде Мария Стюарт Стерлинг сарайында Шотландия тағына отырғызылды.

Жас кездегі Мария Стюарт. Суретші Франсуа Клуэ, шам. 1555-1559 ж.

Англиямен соғыс[өңдеу]

Французның әскері Шотландияға 1947 жылы келіп, протестанттарды Сент-Эндрюсадан қуып шықты. Ағылшын әскері жауап ретінде тағыда ағылшын-шотланд шекараны басып өтіп, Пинки түбіндегі шайқасты 1547 жылдың қыркүйегінде күйрете жеңді. Ағылшындар Лотиана мен Ферт-оф-Тея жағалауындағы негізгі бекіністерді басып алып, Шотландия мемлекетінің аса маңызды бөлігін өзіне қаратып алды. Мария де Гиз өз қызын Дамбартон бекінісіне жасыруға мәжбүр болды. Осы уақытта Франция тағына Англиямен күресті жақтайтын Генрих II келді.Оның ұсынысы бойынша 1548 жылдың 7 тамызда Мария Стюарт пен дофин Францискті атастыру жайлы шартқа қол қойылды. Шотландияға 1550 жылдың аяғында ағылшындарды елден ығыстырып шығарған француз әскері кіргізілді. 1548 жылдың 7 тамызында 5 жасқа толған Мария Стюарт Францияға кетіп қалды.

Мария Стюарт пен Франциск II

Франциядағы өмірі[өңдеу]

1548 жылдың 13 тамызда жас Мариямен шағын нөкерлері, қандас бауыры Морей графы және "төрт Мария"- аттары бірдей төрт жас Шотландия ақсүйектердің қыздары - Битон, Ливинстон, Сетон мен Флеминг бірге Францияға келді.Еуропадағы ең жарқын сарай француз сарай, сәнді салтанатпен жас келінді қарсы алды. Король Генрих II Мария Стюартты өз қызындай көрді және ең жоғарғы біліммен қамтамасыз етті: жас королева антикалық және заманауи авторлардың шығармаларын оқып, фрацуз, испан, итальян, ежелгі грек пен латын тілдерін үйренді. Ол тағы да ән айтуды, лютняда ойнауды меңгеріп, поэзия мен аңшылықты ұнатты.Француз сарайына Мария тәнті болды, оған Лопе де Вега, Брантом, Ронсар өлең арнады. 1550 жылы Францияға шотланд-француз одағын нығайтумен айналысып жүрген королеваның анасы - Мария де Гиз келді. Бірақ, ол өз балаларымен ұзақ уақыт қала алмай, діни даумен бөлінген елде қызына тұрақты билікті қамтамасыз ету үшін 1551 жылы Шотландияға қайтты. 1554 жылы Мария де Гиз Аррана графын биліктен алыстатып, Шотландия үкіметін өзі басшылық етті.

Мария де Гиздің регенттігі[өңдеу]

Мария де Гиздің елді басқаруы Шотландияда француз ықпалының күшеюімен есте қалды. Француз әскері шотландық бекіністерде орналастырылды, королдік әкімшілікте француз келімсіктері басым болды. 1558 жылыдың 24 сәуірінде Париждік Құдай ана соборында Мария Стюарт пен дофин Францисктің тойы өтті. Некелік шарттың құпия ұсынысы бойынша королева Шотландияны Францияға береді егер бұл некеден бала болмаған жағдайда. Көпшілік шотландық ақсүйектері арасында бұл саясат наразылық тудырмай қоймады. Бұл уақытта протестантизмнің таралуы шотландық қауымда біржолата алауыздық туғызды. 1558 жылдың аяғында Англия тағына Елизавета I келіп, шотландық протестанттарға қолдау көрсете бастауымен жағдай ушығып кетті. Римдік Католикалық шіркеудің канондық құқығы бойынша Елизавета I некесіз туылған бала ретінде есептелінді, Англия королі Генрих VII Тюдорға Мария Стюарт шөбере болып келгендіктен, ағылшын тағына құқығы болды. Бірақ, Мария және оның кеңесшілері ортаншасын таңдады: яғни, жас королеваның бөлесі Елизаветаға мойындалған заңды королева сайлануына кедергі болған жоқ және таққа талабынан бас тартпады. Франциск пен Марияның елтаңбасында ағылшын коронасы болды. Марияның бұл шешімі Елизаветаны келеке ету мақсатындай болуы, өмірін қауіптендірді: Шотландияда оның Англия тағына құқығын сақтап қалуға күші болмады, ал Англиямен байланыс бұзылды. 1559 жылдың 10 шілдесінде Генрих II қайтыс болды, Франция тағына Франциск II отырды. Мария Стюарт Франция королевасы атанды.

Протестанттық ревалюция[өңдеу]

Франциск II әлсіз, науқас жасөспірім болды, сол себептен берік және батыл басқара алмады, ел билеу ісіне королева-ана Екатерина Медичи мен Гиздер - Мария Стюарттың ағалары араласты. Осы уақытта Шотландияда протестанттық революция басталды. Көпшілік шотландық ақсүйектер протестанттық көтерілісшілердің қатарына қосылып, Англиядан көмек сұрады. Елге кірген ағылшын әскерін протестанттар азат етуші ретінде қарсы алды. Королева Мария де Гиз бен француз гарнизоны Лит қаласында қоршалды. Мария Стюарт анасына әскери көмек көрсете алмады: Амбуаздық қастандық 1560 жылдың наурызында Гиздердің сарайдағы ықпалын жойды, діни соғыс католиктер мен гугеноттардың кезі келді және Екатерина Медичи Англиямен қарым-қатынасын шиеленістіргісі келмеді.

1560 жылдың 11 маусымда Шотландияны протестанттанудың дәне Англиямен біріктірудің соңғы кедергісі Мария де Гиз қайтыс болды. Франция мен Англияның арасында жасалған Эдинбургтық шарт 1560 жылдың 6 шілдеде Шотландияда ағылшын, француз әскерлерін шығару қамтамасыз етілді де, елде протестанттардың жеңісін бекітті. Бұнда Елизавета I-ны Англия королевасы ретінде мойындайтындылығы жайлы болғандықтан Мария Стюарт шартты бекітуден бас тартты.

1560 жылдың 5 желтоқсанында ауыр сырқаттан Франциск II қайтыс болды. Бұл Мария Стюарттың жуырда Шотландияға қайтатындығын көрсетті. Католик-королеваның жақында келуі жаңадан мемлекеттік шіркеуді дайындау шотландық протестанттарды жеделдетті: елдің парламенті протестанттық наным белгісін және тәртіптік ережені бекітті. Шотландық шіркеу Римнен байланысын үзетіндігін жариялады және католикаға тиым салынды.

Шотландияға оралу[өңдеу]

Ішкі саясат[өңдеу]

1561 жылдың 19 тамызында 18 жасар королева Шотландияға келді. Франциск II қайтыс болғаннан кейін француздық басымдылықты кейіптеуді қойған, Хантли графы басшылық ететін консерванттар сөзсіз королеваны қолдауға дайын еді. Джон Нокс басшылық еткен радикалды протестанттар королеваның католицизмнен және Арран графымен атастыруды үзуді талап етті. Протестанттық дінді қалдырып және Англиямен жақындасуды жалғастырады деген шартпен лорд Джеймс Стюарт пен мемлекеттік хатшы Уильям Мейтландтың жақтастары Мария Стюартқа қолдау көрсетер еді.

Билігінің алғашқы күндері-ақ Мария Стюарт саясаттын сақ жүргізе бастады, католицизмді қалпына келтіруге тырыспады, бірақ протестанттықа ауыспады. Королдік әкімшілікте басты рөлді Морей графы атанған Джеймс Стюарт пен Уильям Мейтланд сақтады. Королеваны қолға түсіру мақсатында протестанттықтар қастандық ұйымдастырмақшы болды, бірақ бұл жоспар сәтсіз аяқталды. Арран көп ұзамай есінен адасты, ал Джон Нокстың радикалдығы шотландық ақсүйектерде түсінушілік кездестірмеді. Бір жағынан 1562 жылы консервативтік қанат басшысыз қалды: Морей графтығын өзіне беруін айтқан Хантли графы Мария Стюартқа қарсы көтеріліске шықты, бірақ лорд Джеймс оны талқандады, көп ұзамай ол қайтыс болды. 1562-1563 жылдары королева ресми түрде протестантизмді Шотландияның мемлекеттік діні ретінде мойындап, шіркеу табысын тәртіпке келтіріп, мемлекет пен діни қажеттіліктерге бөлуді бекітті. Мария Стюарт Тридент соборында католикалық доктринаны алуға шотландық өкілдерін жіберуден бас тартты. Бірақ Риммен байланысын үзген жоқ, Папаға хат жолдап отырды. Мария Стюарт билік етудің бас кезінде біршама саяси тұрақтылық орнады.

Сыртқы саясат[өңдеу]

Мария Стюартқа сыртқы саясат күрделі мәселе туғызды. Шотландық үкімет басшылары - Морей мен Мейтланд ағылшын-шотландық одақтың жақтастары болды. Ағылшын тағына өз құқығының жүзеге асуына үміттенген Мария Елизавета I-ні Англия королевасы екендігін мойындаудан бас тартты. Егер Мария Елизаветтаның трі кезінде ағылшын тағына талабынан бас тартса Англия королевасы оны өзінің мұрагері ретінде мойындайды деген ымыраға келу мүмкін еді. Бірақ өз үмітіне сенімді Мария да, ағылшын тағының мұрагері жайлы сұрақты шешуге дайын емес Елизаветта да жақындасуды қаламады.

Сол уақытта Марияның жаңадан неке қиюітуралы сұрақ туындады. Оның көңіліне көптеген еуропалық монархтар таласты (Франция, Швеция, Дания королі, Австрия эрцгерцогі). Испания королі Филипп II-нің ұлы - Дон Карлос күйеуі атануға ұзақ уақыт үміткер болды. Осы одақтастық туралы келісөздер Англияда алаңдаушылық тудырды: тіпті, бұл некеден бас тартса Елизавета I Марияны мұрагері деп жариялауды ұсынды. Алайда, 1563 жылдың аяғына таман Дон Карлостың психикалы қабілетсіз екендігі анық болды және бұл нұсқа сәтсіз болды. Елизавета өз жағынан Роберт Дадли Лестер графы, өзінің көңілдесін ұсынды. Әрине, бұл Шотландия королевасының ызасын тудырды.

Мария Стюарттың құлауы және дағдарыс[өңдеу]

Риччоның өлімі мен екінші неке[өңдеу]

1565 жылы Шотландияға Леннокс графы мен Маргарита Дугластың ұлы, королеваның бөлесі 19 жасар Генрих Стюарт Дарнли графы келді. Ол анасы жағынан Англия королі Генрих VII-тің ұрпағы.Мария Стюарт оны бір көргеннен-ақ ғашық болды, Елизавета I-нің наразылығына қарамай 1565 жылы 29 шілдеде оған тұрмысқа шықты. Бұл неке Англиямен қарым-қатынасының үзілуін ғана көрсеткен жоқ, тағы королеваның бұрынғы жақтастары - Морей мен Мейтландты өзінен алшақтатып жіберді. 1565 жылдың тамызында Морей көтеріліс жасауға әрекеттенді, бірақ әскердің ақысын төлеу үшін зергерлік бұйымдарын берген және Гордондар мен Хепбёрндердің қолдайтындығы туралы уәдесін алған Мария Стюарт, бүлікшіге дереу шабуыл жасап, Англияға қашуға итермеледі.

Морейдің бұл әрекеті радикалды протестанттар мен англофилдердің сөзсіз адалдықтарынан алыс екендігін королеваға көрсетті. Бұл королеваның саясатында бетбұрысқа әкеліп соқтырды. Ол католиктермен жақындасып, Испания королімен хат жазысуды қайта жандандырды. Сонымен қатар, Мария жетекші шотландық ақсүйектермен өзін алыстатып, королеваның өзіне ұнамды шетелдіктер мен тегі атақты емес адамдармен жақындасты. Күйеуімен қарым-қатынасы болып жатқан жағдай қиындата түсті: лорд Дарнли королдік лауазымға дайын емес екендігін және ерекше дарыны мен адамгершілігі жоқ адамға тұрмысқа шыққандығын Мария Стюарт түсінді. Королева өз қателігін тұсініп, күйеуін жек көре бастады.

Нәтижесінде, 1566 жылдың басына таман королеваға қарсы Дарнлидың коалициясы және Морей мен Мортон бастаған Шотландиядағы протестант лордтар құрылды. 1566 жылдың 9 наурызында аяғы ауыр королеваның көзінше оппозицияның басшылары қатыгездікпен Марияның жақын досы, фавориты және жеке хатшысы - Дәуіт Риччоны өлтірді. Мүмкін, бұл қылмыспен қастандық жасаушылар королеваның өміріне қауіп төндіріп, жеңілдіктер жасауға мәжбүрлемекші болды. Бірақ, Марияның тиімді іс-әрекеті оппозицияның жоспарын қайтадан құртты: королева күйеуі мен Мореймен әдейі татуласуы қастандық жасаушылардың арасында бытыраңқылық тудырды да, қылмыскерлердің көзін жойды. Мортон мен оның сыбайластары Англияға қашты.

Дарнли өлімі мен королеваның құлауы[өңдеу]

Мария мен күйеуінің арасындағы татуластық ұзаққа созылмады. Көп ұзамай, Дарнлимен күрт өз күшін, салмақтылығын, табандылығын көрсете білген Ботвелл графы Джеймс Хепбёрнге деген сүйіспеншілігі айқындала бастады. Король мен королеваның арасындағы алшақтау аяқталған шындыққа айналды: тіпті, Дарнли болашақта Яков VI атанатын 1566 жылдың 19 маусымда туған өз баласын шоқындыру салтанатына қатысудан бас тартты. Марияның саясаты көбінде оның сезімімен құрала бастады, ең әуелісі Ботвеллге құмарлылығымен. Ал, Дарнли еңгерілуге тиіс кедергі болды.

1567 жылдың 10 ақпанында белгісіз себеппен Дарнли тоқтаған Эдинбургтың маңындағы Керк-о 'Филдеде үй жарылды, ал өзі өртеніп тұрған үйден қашпақ болғанда, аулада тұншықтырылып өлтірілгендегі денесі табылды.Мария Стюарттың күйеуіне ұйымдасқан қастандыққа қатысуы жайлы сұрақ - Шотландия тарихында ең даулы мәселелердің бірі. Шамасы, төніп келе жатқан қастандықты білді, бәлкім, граф Морей мен Мейтландтың өздері де қатысты. Король сатып кеткен Мортон бастаған Риччоға қарсы қастандыққа қатысқан сыбайластардың Дарнлиге қарсы астыртын әрекеттің болуын сенімділікпен айтуға болады. Граф Ботвеллдің астыртын сөз байламға қатысуыда ықтимал. Бұған қоса, егер Ботвелл королева Марияның жүрегіне жол ашпақшы болса, онда Мортон мен Морейдің топтары, мүмкін, оны құлатуға және королеваға сенімділіктен айыруға шақыруға тырысты. Бәлкім, бұл аталған топтар бөлек-бөлек әрекет етті.

Алайда,нағыз қылмыскер кім болса да, бұл қылмыстағы жанама күнәні Шотландия қоғамы королеваны адал емес әйел ретінде ұсынды. Мария өзінің жазықсыздығын дәлелдеуге еш әрекет жасамады. Керісінше, 1567 жылдың 15 мамырында Холируд сарайында Мария мен граф Ботвелл некелесті. Король өлтіруші күдіктімен болған неке Марияны елдегі өолдаудан айырды, бұны тез арада протестант-лордтар мен Морейдің жақтастары пайдаланып қалды. Олар лордтар "конференциясын" құрып, әскери күш жинап, Ботвелл мен королеваны Эдинбургтан қуып шықты. 1567 жылдың 15 маусымында Карберриде королеваның әскері конфедераттардың әскерімен кездесіп жан-жаққа бытырап қашты. Мария Ботвеллдің кедергісіз кетуіне мүмкіндік жасап, берілуге мәжбүр болды. Және көтерілісшілердің қарауымен Лохливен сарайына жеткізіліп, 24 шілдеде тақтан бас тартып, ұлы Яков VI-ға беру туралы жарлыққа қол қойды. Кәмелет жасына толмаған король билігі кезінде уақытша елдің регенті болып граф Морей тағайындалды.

Англияға қашу[өңдеу]

Мария Стюарт Англияда 1578 ж.

Заңды королеваның құлатылуы кейбір шотланд лордтардың наразылығын тудырды. «Конфедераттар» одағы тез тарап кетті. Морейдің регенттігі Аргайла мен Хантли графтар, Гамильтондардың оппозицияға өтуге себеп болды. 1568 жылдың 2 мамырында Мария Стюарт Лохливен сарайынан қашып кетті. Оған тез арада Морейге оппозициялы барондар қосылды. Бірақ та 13 мамырда королеваның азғантай әскері Лангсайд түбіндегі шайқаста регенттің әскерінен жеңіліп, королева Елизавете I-ден көмек сұрау үшін Англияға қашты.

Бастапқыда Елизавета I-ші Марияға көмек беруге уәде етті, бірақ-та ол ағылшын тағына бәсекелесінің пайдасына қарай әскери араласу идеясынан алыс болды. Мария Стюарт пен граф Морейдің арасындағы дауда Елизабета төреші қызметін атқарып, Дарнлидің өліміне қатысты тергеу жұмыстарын басқарды. Тергеу жұмыстары кезінде регенттің жақтастары Марияның опасыздығының және күйеуіне қарсы қастандыққа қатысқанының дәлелі ретінде Ботвеллдің қашу кезінде тасталған әйгілі «Шкатулкадағы хаттарды(Письма из ларца)» ұсынды. Бұл хаттың кейбір тараулары (мысалы, Ботвеллге арналған өлеңдер) шынайы болуы ықтимал, алайда қалған бөлігі жалған болды. 1569 жылы тергеудің нәтижесі Елизаветаның көмескі үкімі болды, алайда бұл, Морейдің режимін Шотландияда нығаюуына және Англияның оны мойындауына алып келді.

Марияның ісі толығымен аяқталған жоқ. 1570 жылы Морейдің өліміне байланысты Шотландияда королеваның жақтастары (Аргайл, Хантли, Гамильтоны, Мейтланд) мен королдік партия (Леннокс и Мортон) арасында азамат соғысы бұрқ ете түсті. Тек Елизаветаның араласуының арқасында 1573 жылдың 23 ақпанында екі жақ «Перт келісіміне» қол қойды. Бұл келісімге сәйкес Яков VI-шы Шотландияның королі ретінде мойындалды. Көп кешікпей Мортонның әскері Эдинбургты басып алып, королеваның соңғы жақтаушысы Мейтландты тұтқынға алды. Бұл Мария Стюарттың Шотландияны қалпына келтіруге деген үмітінің жоғалғанын көрсетті.

Мария Стюартты қамауда ұстауы және өлім жазасына кесілуі[өңдеу]

Өлім жазасына кесілу туралы үкім

Шотландияда сәтсіздік Королеваның еңсесін түсірткен жоқ. Ол бұрынғысынша өзінің құқықтарынан бас тартпай, ағылшын тағына үміткер болып қалып, Елизабета І-шіге маза бермеді. Англияда Мария Шеффилд сарайында бақылауда болды. Қорытындылай келе, Мария Стюарттың айтарлықтай қызметкерлері болған және королеваның өмір сүруін қамтамасыз ету үшін Англия мен Франция көлемді ақша бөлді. Дегенмен, ол Шотландиядағы достарымен араласа алмай, бірте-бірте жалғыздықта қартайды.

Мария еуропалық державалармен жасырын хат алмасып, Елизавета I-ге қарсы шеруді тоқтатпады, бірақ ол Англия королевасына қарсы көтерілістерге қатыспады. Әйткенмен, Англия патшасы Генрих VII-нің заңды шөбересі Мария Стюарттың есімі Елизавета I-ге қарсы қолданушылармен белсенді пайдаланылды. 1572 жылы Ридольфидің астыртын әрекеті анықталды, оның қатысушылары Елизаветаны тақтан түсіріп, Мария Стюартты Англияның тағына отырғызбақшы болды. 1586 жылы ,мүмкін, Елизаветаның министрі Фрэнсис Уолсингем мен оның түрмеге отырғызушысы Эмиас Паулеттің қатысуынсыз болмаса да, Мария Стюарт Елизавета І-ге қарсы қастандықты қолдайтыны жайлы католик күштерінің агенті Энтони Бабингтонмен абайсыз хат жазысты. Алайда, астыртын әрекет анықталды және Англия королевасының қолына түсті. Мария Стюарт сотқа беріліп, өлім жазасына кесілді. 1587 жылы 8 ақпанда Фотерингей сарайында Мария Стюарттың басын шауып тастады.

Королева Питерборо соборында жерленді, ал 1612 жылы Елизавета қайтыс болғаннан кейін Англия королі атанған Яковтың бұйрығымен Мария Стюарттың сүйегі Вестминстер аббаттығына мәңгілік қарсыласы Елизавета I-нің қабірінің қасына көшірілді.

Некелері мен ұрпағы[өңдеу]

Тағы қараңыз[өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу]

Сілтемелер[өңдеу]