Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы
тәж. Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон

КСРО құрамындағы одақтық кеңестік социалистік республика
Flag of Tajik ASSR (1929-1931).svg
 
Flag of the Uzbek Soviet Socialist Republic (1952–1991).svg
5 желтоқсан 1929 жылы — 9 қыркүйек 1991 жылы


Flag of Tajikistan.svg
Flag of the Tajik Soviet Socialist Republic.svg Emblem of the Tajik SSR.svg
байрақ Елтаңбасы
Ұраны
«Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!»
тәж. Пролетарҳои ҳамаи мамлакатҳо, як шавед!
Әнұраны
тәж. Суруди давлатии Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон
Soviet Union - Tajik SSR.svg
Тәжік КСР КСРО картасында
Астанасы Душанбе (1929-1961 жылдары Сталинабад деп аталды)
Ірі қалалары Душанбе, Ленинабад, Қорғантөбе,Күләб, Ұлытөбе
Тіл(дер)і тәжікше және орысша
Ақша бірлігі КСРО рублі (тәж. Сӯм)
Интернет-домен .su
Аумағы 143,1 мың км²
(КСРО 8-орында)
Халқы 5,108,576 (1989)
Басқару формасы Кеңестік республика
Тәжікстан КП ОК бірінші хатшысы
 - 1930 — 1933 Мырзадәуіт Бағыроғлы Хүсейінов (бірінші көшбасшы)
Тәжік КСР президенті
 - 1990 — 1991 Кахар Махкамович Махкамов (соңғы көшбасшы және мемлекет басшысы)
Телефон коды +7

Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы (Тәжік КСР; тәж. Республикаи Советии Социалистии Тоҷикистон) — 1929-1991 жылдар аралығында қазіргі Тәжікстан аумағында болған КСРО құрамындағы одақтас республика.

Тарихы[өңдеу]

1924 жылы 14 қазанда Орта Азиядағы ұлттық-аумақтық межелеп бөлудің нәтижесінде Өзбек КСР- құрамындағы Тәжік Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы (Тәжік АКСР) ретінде құрылды.

КСРО Кеңестерінің III кезектен тыс съезі 1929 жылы 16 қазанда құрамына Таулы Бадахшан, Гарм, Гиссар, Күләб, Қорғантөбе, Пенжакент автономиялы облыстары, Ұлытөбе округі сондай-ақ Өзбек КСР берілген Хожанд округі кірген Тәжік АСКР Тәжік КСР айналдыру туралы Декларацияны мақұлдады. Тәжік КСР КСРО құрамындағы жетінші одақтас республика атанды. Тәжік КСР аумағы 142,5 мың км, халқы 1 млн 150 мың адам, халықтың 72% тәжіктер болды[1]. 1950-1960 жылдары Өзбек КСР-інен қазіргі Матчин және Зафарабад аудандары берілді.

1929 жылғы 5 желтоқсаннан бастап — тікелей Кеңес Одағының құрамындағы республика[2]. Республиканың орыс тіліндегі ресми атауы өзгерген жоқ, дегенмен әр уақытта тәжік тілінде бірдей ұғымдар аттарының әр түрлі нұсқалары басым болды: орыс. «кеңес» — парс. «шура», еуропа. «республика» - араб. «джумхурия». Осыған байланысты республика 1929-1938 жж. тәж. Джумхурии Советии Сосиалистии Тоджикистон, 1938-1989 жж. — тәж. Республикаи Советии Социалистии Тоҷикистон, ал 1989 жылдан бастап — тәж. Ҷумҳурии Шӯравии Сосиалистии Тоҷикистон деп аталды.

1991 жылы 31 тамызда Тәжік КСР Жоғарғы Кеңесі республиканы Тәжікстан Республикасы[3] - тәж. Ҷумҳурии Тоҷикистон деп өзгертті, бұл КСРО Конституциясының 71-бабына сәйкес келмейді.

1991 жылы 9 қыркүйекте Тәжікстан Жоғарғы Кеңесі республиканы тәуелсіз мемлекет деп жариялады[4][5].

Тәжікстан Республикасы (Тәжік КСР) 1991 жылы 26 желтоқсанда КСРО құлдырауына дейін «одақтас республиканың КСРО құрамынан шығуына байланысты мәселелерді шешу тәртібі туралы» 1990 жылғы 3 сәуірдегі КСРО Заңында көзделген процедуралар орындалмағандықтан ресми түрде КСРО-ның құрамында болды.

Басшылық[өңдеу]

Құрылған сәттен бастап тәуелсіздігін жариялағанға дейінгі жоғарғы басшылықты КОКП құрамында Тәжікстан Компартиясы жүзеге асырды. Коммунистік партияның жоғарғы органы - Орталық Комитет (ОК), ал Тәжікстан Компартиясы Орталық Комитетінің Бірінші хатшысы республиканың іс жүзіндегі жетекшісі болды:

Тәжікстан КП ОК бірінші хатшысы

Қайта құру кезінде басшылықтың партиялық құрылымдардан парламенттік құрылымдарға біртіндеп ауысуы мақсатында Коммунистік партия Орталық Комитетінің Бірінші хатшысы Кахар Махкамов Тәжік КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы болып сайланды, содан кейін жаңадан құрылған Тәжік КСР Президентінің лауазымын иеленді. Осылайша, ол Тәжік КСР-нің жетекшісі болды:

  • 14 желтоқсан 1985 — 12 сәуір 1990 Тәжікстан Компартиясы ОК бірінші хатшысы ретінде;
  • 12 сәуір 1990 — 30 қараша 1990 Тәжікстан Компартиясы ОК бірінші хатшысы - Тәжік КСР Жоғарғы Кеңесінің Төрағасы ретінде;
  • 30 қараша 1990 — 31 тамыз 1991 Тәжікстан Компартиясы ОК бірінші хатшысы - Тәжік КСР Президенті ретінде.

Тәжік КСР-нің жоғарғы заң шығарушы органы бірпалаталы Жоғарғы Кеңес болды, оның депутаттары Тәжікстан Компартиясының басшылығымен міндетті түрде мақұлданғаннан кейін 4 жыл (1979 жылдан бастап - 5 жылға) сайыссыз сайланды. Жоғарғы Кеңес тұрақты жұмыс істейтін орган болған жоқ, оның депутаттары жылына 2-3 рет бірнеше күнге созылатын сессияларда жиналатын. Күнделікті әкімшілік жұмыс жүргізу үшін Жоғарғы Кеңес тұрақты түрде Президиум сайлады, ол республиканың ұжымдық басшысы ретінде қызмет етті.

Дереккөздер[өңдеу]