Хакас тілі

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

Хакас тілі — Хакасияның жергілікті тұрғындары хакастардың тілі. Түркі тілдерінің аралық бұтағының ұйғыр-оғыз тобына жатады. Хакас тілінде 76 мыңдай адам сөйлейді (2002). Хакас тілін ертеректе абакан татарларының тілі, минусин татарларының тілі, енисей түркілерінің тілі деп атаған. Қазіргі хакас тілінде екі диалект бар. Өз ішінен сағай, качин, қызыл, шор говорларына бөлінеді. Әдеби тілінің қалыптасуына сағай мен качин говорлары негіз болды. 1926 жылы орыс графикасына негізделген хакас әліпбиі қабылдануына байланысты хакас әдеби тілі дами бастады. 1929—1939 жылы хакас тілінде латын әліпбиін қолданды. 1939 жылдан кейін орыс графикасына негізделген жазуға көшті. Хакас тілінде 9 дауысты (қысқа және созылыңқы), 24 дауыссыз дыбыс бар. Қосымша ұлттық әріптерге у, о, қ, ғ, ң жатады. Қазақ тілінен айырмашылығы ж — ч, й — з, ұ — о дыбыстары ауысып келеді. Мысалы, чыл — жыл, наа — жаңа, азах — аяқ, сол — ұл. Хакас тілінің Оңтүстік Сібір түркілері мен қырғыз тіліне ұқсастығы басым. Сөздік құрамында араб-парсы кірме сөздері аз, ал моңғол мен орыс тілінен енген сөздер көптеп кездеседі. 1944 жылы хакас тілі мен әдебиеті, тарихи ғылыми-зерттеу институтының ашылуы хакас тілін жүйелі түрде зерттеуге және дамытуға жол ашты.

Дереккөздер[өңдеу]

«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том