АИВ/ЖИТС

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

АИВ/ЖИТС
Басқа атаулары АИВ ауруы, АИВ инфекциясы, АИТВ инфекциясы, АҚТҚ/ЖҚТБ[1][2]
Қызыл бау АИВ-оң және ЖИТС-пен өмір сүретін адамдарға ниеттестік білдіру нышаны.[3]

Қызыл бау АИВ-оң және ЖИТС-пен өмір сүретін адамдарға ниеттестік білдіру нышаны.[3]

Сала Инфекциялық ауру
Симптомдары Ерте: Тұмау тәрізді синдром[4]
Кештеу: лимфа түйіндерінің ұлғаюы, қызба, салмақ тастау[4]
Асқынулары Оппортунистік инфекциялар, өспе
Ұзақтығы Өмір бойы
Себептері Адамның иммунтапшылық вирусы (АИВ)
Қауіп факторлары Вирус қан, ана сүті, қорғаусыз жыныстық қатынас арқылы беріледі
Диагностика әдісі Қан талдамасы
Алдын алу қорғаулы жыныстық қатынас, ине алмасу, сүндеттеу, жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика
Емі Антивирусты дәрілер
Болжамы Ем жүргізілсе, қалыпты өмір сүреді, ал жүргізілмеген жағдайда 11 жыл
Жиілігі 1.7 млн жаңа жағдай (2018)
37.9 млн адам АИВ-пен өмір сүруде (2018)
Өлім 770,000 (2018)

Адамның иммунтапшылық вирусы инфекциясы және жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы (АИВ/ЖИТС) — адамның иммунтапшылық вирусы (АИВ) қоздырған инфекцияның организмге әсерінен дамитын дертті жағдай.[5][6][7] Инфекция жұқтырған адамда ешбір ауру белгілері байқалмауы не қысқа мерзімді тұмау тәрізді синдром белгілері пайда болуы мүмкін.[4] Әдетте, инфекцияның симптомсыз кезеңі ұзаққа созылады.[8] Ауру үдеген жағдайда науқастың иммунды жүйесі әлсіреп, туберкулез секілді көп кездесетін, сондай-ақ иммунитет қызметі қалыпты адамдарда бола бермейтін оппортунис инфекциялар мен ісіктер пайда болуы мүмкін.[4] Инфекцияның аталған кеш белгілерінің жиынтығын жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы (ЖИТС) деп атайды.[8] Әдетте, бұл саты науқастың өте қатты жүдеуімен қатар жүреді.[8]

АИВ бірінші кезекте қорғаусыз секс (анал және орал сексі кезінде де), жұқтырылған қан трансфузиясы, теріасты инъекцияға арналған ине арқылы, сондай-ақ жүктілік, босану не емізу кезінде анадан балаға беріле алады.[9] Вирус сілекей, тер, жас секілді дене сұйықтығы арқылы таралмайды.[10] АИВ ретровирустар тұқымдасына жатады.[11] Алдын алу шаралары: қорғаулы секс, ине алмасу бастамасы (қолданылған инені жаңасына тегін алмастыру), жұқтырғандарды емдеу, жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика және ерлерді сүндеттеу.[4] Анасына да, балаға да антиретровирусты терапия жүргізу арқылы нәрестеде аурудың дамуын алдын алуға болады.[4] Аурудан толық айықтыратын дәрі не вакцина жоқ; десе де, антиретровирусты терапия ауру ағымын баяулатып, өмір сүрудің қалыпты ұзақтығына әкелуі мүмкін.[8][12] Диагноз қойылған сәттен бастап, емдеуді бастаған дұрыс.[13] Ауру жұқтырған адам емделмесе, өмір ұзақтығының орташа көрсеткіші 11 жыл болады.[14]

2018 жылы әлемде шамаман 37.9 миллион адамның статусы — АИВ–оң болып, оның 770,000 қайтыс болған.[15] Олардың 20,6 миллионға жуығы Африканың шығысы мен оңтүстігінде тұрады.[16] ЖИТС анықталғаннан бастап (XX ғасырдың 80 жылдары), 2018 жылға дейінгі аралықта бұл аурудан 32 миллион адам көз жұмды.[15] АИВ/ЖИТС — пандемия болып есептеледі, яғни бұл ауру өте ауқымды аймаққа белсенді түрде таралуда.[17] АИВ алғаш рет XIX ғасыр соңында не XX ғасыр басында, орталық-батыс Африкада пайда болған деген болжам бар.[18] ЖИТСті алғашқы болып 1981 жылы АҚШ-тағы Ауруды бақылау және алдын алу орталықтары (ағылш. Centers for Disease Control and Prevention, CDC) анықтаған, ал оның себебі — АИВ жұқпасы екені онжылдықтың басында мәлім болды.[19]

АИВ/ЖИТС қоғамға дерт ретінде де, дискриминация түрі ретінде де үлкен ықпалын тигізді.[20] Сондай-ақ аурудың экономикаға да ықпалы аз емес.[20] АИВ/ЖИТС жайлы ауру күнделікті тұрмыстық қарым-қатынаста берілуі мүмкін деген секілді жаңсақ түсініктер өте көп.[21] Бұл ауру Католик шіркеуінің үрпекқапты аурудан сақтану үшін қолдануды қолдамайтыны секілді көптеген дінге қатысты дау-дамайға да арқау болып отыр.[22] 1980 жылдары анықталғаннан бері АИВ/ЖИТС әлем медицинасы мен саясатының назарын өзіне аударып, үлкен қаржыландыруды талап етуде.[23]

Белгілері мен симптомдары[өңдеу]

Жіті инфекция[өңдеу]

A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of an acute HIV infection
Жіті АИВ инфекциясының негізгі симптомдары

АИВ жұқтырғаннан кейінгі алғашқы кезең жіті АИВ, бастапқы АИВ немесе жедел ретровирустық синдром деп аталады.[24][25] Көбіне жұқтырғаннан 2-4 апта өткеннен кейін науқаста тұмау тәрізді не мононуклеоз тәрізді синдром дамуы мүкін, ал кейбірінде еш симптом байқалмайды.[26][27] Барлық жағдайдың тек 40–90%-ында симптомдар көрініс беруі мүмкін. Жиі кездесетіндері: қызба, лимфа түйіндерінің ұлғайып, ауырсынуы, тамақ қабынуы, бөртпе, бас ауырсынуы, шаршағыштық, және/не ауыз бен жыныс мүшелеріндегі жаралар.[25][27] Бөртпе 20–50% жағдайда кездесуі мүмкін, ол, әдетте, денеге шығып, макулапапулалы сипатқа ие болады.[28] Кей адамдарда осы сатының өзінде оппортунис инфекциялар (иммунитеті қалыпты жұмыс істейтін адамдарда ауру туғызбайтын шартты патогенді флора қоздыратын инфекциялар) дамуы мүмкін.[25] Бұдан бөлек лоқсу не диарея сынды асқазан-ішек белгілері көрініс беруі мүмкін.[27] Жүйке жүйесі тарапынан шеткері нейропатиялар мен Гийен–Барре синдромы дамуы мүмкін.[27] Симптомдардың ұзақтығы әр түрлі болады, бірақ, әдетте, бір не екі аптаға созылады.[27]

Аталған симптомдар тек осы ауруға тән болмағандықтан (бейспецификалық симптомдар), көп жағдайда АИВ инфекциясының белгілері деп қарастырылмайды. Отбасылық дәрігер не аурухана дәрігері аталған симптомдарды көрсе де, көбіне жиі кездесетін инфекциялық аурулардың бірін диагноз ретінде қате қойып жатады. Сондықтан инфекция жұқтыру қаупі бар науқаста себебі белгісіз қызба анықталса, АИВ инфекциясын да ескерген дұрыс.[27]

Жасырын саты[өңдеу]

Бастапқы симптомдар көрініс бергеннен кейін жасырын саты, симптомсыз АИВ не созылмалы АИВ деп аталатын кезең басталады.[1] Ем жүргізілмесе аталған екінші саты АИВ инфекциясына тән ағыммен үш жылдан[29] 20 жылға[30] дейін созылуы мүмкін (орта есеппен, 8 жыл).[31] Әдетте бастапқы кезде симптомдар аз не мүлдем болмағанымен, осы сатының соңында көптеген адамдар қызбаға, жүдеуге, асқазан-ішек аурулары мен бұлшықет аурысынуына шағымданады.[1] АИВ жұқтырған адамдардың 50%-70%-да лимфа түйіндерінің бірнеше тобының түсіндіруге келмейтін, ауырсынусыз ұлғаюымен сипатталатын тұрақты жайыланған лимфаденопатия дамиды.[32] Әдетте ол үш айдан алты айға дейін созылуы мүмкін.

Вирус титрі жоғары әрі ем қабылдамайтын АИВ-1 жұқтырған адамдарда көбіне ЖИТС дамығанмен, кей бөлігінде (шамамен 5%) антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде CD4+ T жасушаларының (Т-хелперлер) жоғары деңгейі бес жылдан да көп сақталуы мүмкін.[33][34] Бұндай адамдарды "АИВ бақылаушылар" не ұзақ мерзімді нонпрогессорлар деп атайды (ағылш. Long-term nonprogressor, LTPN).[34] Антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде вирус титрі төмен не мүлде анықталмайтын адамдар тобын "дегдар бақылаушылар" не "дегдар супрессорлар" деп атайды. Шамамен АИВ жұқтырған 300 адамның біреуі осы топқа жатады.[35]

Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы[өңдеу]

A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of AIDS
ЖИТСтің негізгі симптомдары
Капоши саркомасы

Жұқтырылған не жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы (ЖИТС) деп CD4+ T жасушаларының саны – бір микролитрде 200 жасуша болған кездегі не АИВ инфекциясына тән аурулар дамығандағы жағдайды айтамыз.[36] Арнайы ем жүргізбеген жағдайда, АИВ жұқтырған адамдардың жартысына жуығы он жыл ішінде ЖИТСке шалдығады.[36] Адамда ЖИТС бар екенін айқындайтын ең жиі кездесетін жағдайлар: пневмоцисттті пневмония (40%), АИВ кезіндегі жүдеу синдромы түріндегі кахексия (20%) және өңеш кандидозы.[36] Сондай-ақ тыныс алу жолдарының инфекциясы да күдік туғызуға негіз бола алады.[36]Оппортунис инфекциялар — қалыпты жағдайда иммунды жүйе тарапынан бақыланатын бактериялар, вирустар, саңырауқұлақтар мен паразиттер қоздыратын жұқпалар тобы.[37] Дамуы мүмкін инфекция түрі адамның қоршаған ортасында кездесетін қоздырғышқа байланысты[36] Бұл жұқпалар кез келген мүшелер жүйесін зақымдауы мүмкін.[38]

ЖИТСке шалдыққан адамда Капоши саркомасы, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің біріншілік лимфомасы және жатыр мойны обыры секілді вирусты обыр ауруларының даму қаупі артады.[39] Капоши саркомасы ең жиі кездесетін обыр түрі, ол АИВ жұқтырған адамдардың 10-20%-да дамиды.[40] Ең жиі кездесетін екінші обыр түрі — лимфома; ЖИТСке шалдыққандардың 16%-ы осы обырдан қайтыс болған, сондай-ақ ол 3-4% жағдайда ЖИТСтің алғашқы көрінісі болады.[40] Аталған екі обыр да адам герпесвирусының 8-түрімен (HHV-8) бірлесіп дамиды.[40] ЖИТСі бар адамдар адам папиломавирусымен бірлесе дамуына байланысты жатыр мойны обырына жиі шалдығады.[40] Бұл науқастарда конъюнктива обыры да жиі кездеседі.[41]Сондай-ақ ЖИТСі бар адамдарда қызба, тершеңдік (әсіресе түнде), лимфа түйіндерінің ұлғаюы, қалтырау, әлсіздік және мақсатсыз салмақ жоғалту секілді жүйелі симптомдар да анықталады.[42] ЖИТСтің келесі жиі кездесетін симптомы – диарея, ол 90% жағдайда көрініс береді.[43] Бұдан бөлек ЖИТСі бар адамдарда оппортунис инфекицялар мен обырға қатысы жоқ психиатрия мен неврология белгілері де анықталуы мүмкін[44]

Трансмиссия[өңдеу]

Инфекция көзімен жұқтыру жолы бола алатын әрекетке бару кезінде АИВ жұқтыру қаупінің орташа деңгейі
Жұғу жолы Жұқтыру қаупі
Қан трансфузиясы 90%[45]
Босану (балаға) 25%[46]
Ортақ ине қолдану 0.67%[45]
Қолданылған инеден жарақат алу 0.30%[47]
Анал секс (қабылдаушы)** 0.04–3.0%[48]
Анал секс (енгізуші)** 0.03%[49]
Қынаптық секс (қабылдаушы)* 0.05–0.30%[48][50]
Қынаптық секс (енгізуші)* 0.01–0.38%[48][50]
Орал секс (қабылдаушы) 0–0.04%[48]
Орал секс (енгізуші) 0–0.005%[51]
* жыныстық қатынасқа мүшеқапсыз түскенде
§ Деректер қабылдаушы да енгізуші де ер
болғандағы статистиканы көрсетеді

АИВ үш негізгі жолмен беріледі: жыныстық қатынас, дене сұйықтығы (қан, былазық, шауқат, қынап шырышы) не тіндері, жүктілік, босану немесе емізу кезінде анадан балаға. Егер қан араласпаса, нәжіс, мұрын секрециясы, сілекей, қақырық, тер, көз жасы, зәр немесе құсық арқылы АИВ жұқтыру қаупі жоқ. Адам АИВтың бірнеше штаммын қатар жұқтыруы мүмкін, бұл жағдай АИВ суперинфекциясы деп аталады.

Жыныстық қатынас[өңдеу]

АИВтың ең жиі жұғу жолы — инфекция жұқтырған адаммен жыныстық қатынас. Алайда, ұзақ уақыт емделудің нәтижесінде вирус титрі анықталмайтын деңгейге жеткен адам АИВты жыныстық жолмен өзгеге жұқтырмайды. Әлемде АИВ таралуының ең жиі жолы — әр жынысты адамдар арасындағы жыныстық қатынас; дегенмен, негізгі берілу жолдары әр мемлекетте әр түрлі. 2017 жылы АҚШтағы АИВ жұқтыру жағдайларының көбі – ерлермен жыныстық қатынасқа түскен ерлер арасында анықталған (жаңадан АИВ жұқтырған 13-тен асқан ер адамдардың 82% және жалпы жаңадан жұқтырғандардың 70%). АҚШ-та 13-24 жастағы гейлер мен бисексуалдар сол жас тобындағы жаңадан АИВ жұқпасын жұқтырған ер адамдардың 92%-ын, ал барлық гей мен бисексуал ерлердің 27%-ын құрайды. АҚШта гейлер мен бисексуалдардың шамамен 15%, ал трансгендер әйелдердің 28%-ның статусы – АИВ-оң.

Қорғаусыз гетеросексуал байланыстарға келетін болсақ, жыныстық акт кезінде АИВтың берілу қаупі табысы төмен елдерде 4-10 есе жоғары. Аталған елдерде вирустың әйелден ер адамға берілу қаупі — әр актте 0,38%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,30% құрайды; табысы жоғары елдер үшін әйелден ерге берілу 0,04%, ал ерден әйелге берілуі 0,08% құрайды. Әсіресе, анал сексі арқылы берілу қаупі жоғары: гетеросексуал болсын, гомосексуал болсын, анал сексі кезінде әр актте берілу қаупі 1,4-1,7% құрайды. Оралды секс жолымен берілу қаупі салыстырмалы түрде төмен болғанымен, сақталады. Оралды жыныстық қатынасқа түсуде инфекция жұқтыру қаупі «шамамен нөл» деп сипатталады; дегенмен, осы уақытқа дейін оралды секс арқылы жұғу жайлы бірнеше жағдай хабарланған. Оралды сексте қабылдаушы үшін қауіп 0,04% деңгейінде бағаланады. Табысы аз елдердегі жезөкшелік деңгейіне қарай вирустың әйелден ерге берілу қаупі — әр актте 2,4%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,05% деп бағаланды.

Трансмиссия қаупі адамда жыныстық жолмен берілетін инфекциялар мен жыныс жарасы болған кезде жоғарылайды. Жыныс жаралары қауіпті шамамен бес есе арттырады. Гонорея, хламидиоз, трихомониаз және бактериялы вагиноз сияқты жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекциялар берілу қаупін аздап жоғарылатады деп есептеледі.

Жұқтырған адамның вирус титрі жыныстық жолмен қатар, анадан балаға берілу кезінде де маңызды қауіп факторы боп саналады. АИВ инфекциясының алғашқы 2,5 айында жіті АИВ салдарынан қандағы вирус титрінің жоғары болуына байланысты жұққыштығы он екі есе артады. Ал инфекцияның соңғы сатыларында аталған көрсеткіш шамамен сегіз есе артады.

Коммерциялық секс-қызметкерлерінің (порнографияны қоса алғанда) АИВ жұқтыру ықтималдығы жоғары. Дөрекі жыныстық қатынас та жұқтыру қаупін жоғарлататын фактор болуы мүмкін. Сондай-ақ жыныстық зорлық-зомбылық АИВ жұқтыру қаупінің жоғарылауына алып келеді, үйткені зорлау кезінде мүшеқап сирек қолданылады, қынапқа не тік ішекті жарақаттау мүмкіндігі де жоғары, сонымен қатар жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекциялар қаупі артады.

Дене сұйықтығы[өңдеу]

A black-and-white poster of a young black man with a towel in his left hand with the words "If you are dabbling with drugs you could be dabbling with your life" above him
Есірткі қабылдауда ЖИТС жұқтыру қаупін көрсететін постер

АИВты жұқтырудың екінші бір жолы — қан және оның препараттары арқылы.[52] Есірткіні тамырішілік енгізу үшін ортақ ине қолдану, қолданылған инеден жарақаттану, қан немесе қан препараттарын құю кезінде, не залалсыздандырылмаған құрал-жабдықпен медициналық инъекция жүргізу кезінде АИВ қан арқылы берілуі мүмкін. Ортақ қолданылған инеден жұғу ықтималдығы бір қолданыста 0.63-2.4% арасында, ал орташа есеппен 0.8%-ды құрайды.[53] АИВ–оң адам қолданған инеден жарақат алған кезде, АИВпен инфекциялану қаупі шамамен 0.3% (333 жағдайда 1), ал шырышты қабық арқылы инфекцияланған қаннан жұғу қаупі – 0.09% (1000 жағдайда 1).[54] Дегенмен, қандағы вирус титрі жоғары не жарақат терең болса, қауіп 5%-ға дейін артуы мүмкін.[55] АҚШ-та 2009 жылдағы жаңа инфекциялану жағдайларының 12%-ын тамырішілік есірткі егетіндер құрады,[56] ал кей аймақтарда есірткі қабылдайтындардың 80%-ынан көбі АИВ жұқпасын жұқтырған.[57]

Инфекцияланған қанды құю кезінде жұғу қаупі 93% шамасында.[58] Дегенмен, дамыған мемлекеттерде қан құюдан жұқтыру қаупі өте төмен (500,000 жағдайдан біреу), себебі донорлардың барлығы АИВқа тексеріледі;[59] мысалы, Ұлыбританияда гемотрансфузия арқылы АИВ жұқтыру қаупі – бес миллионан бір,[60] ал 2009 жылы АҚШта бұл көрсеткіш 1.5 миллионнан бір болды.[61] 2008 жылғы мәліметтер бойынша, табысы төмен елдерде тек донорлардың жартысы ғана АИВ-қа тексеріледі және бұл аймақтарда АИВ жұқтыру жағдайларының 15%-ы қан мен қан препараттарын құю кезінде байқалады,[62] бұл әлем бойынша инфекцияланудың 5-10% құрайды.[63][64] АИВ ағза тіндері мен мүшелер трансплантациясы кезінде де жұғуы мүмкін, дегенмен барлық донорлар АИВқа тексерілуіне байланысты, жұғу қаупі өте төмен.[65]

Сақтанусыз медициналық инъекция жүргізілуі Африкадағы АИВтың таралуында үлкен рөл ойнайды. 2007 жылы осы аймақтағыбарлық туындаған инфекциялардың 12-17%-на медициналық шприцтерді қолдану себеп болған.[66] Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше Африкадағы медициналық инъекция нәтижесінде инфекцияның таралу қаупі 1,2% құрап отыр.[67] Бұл аймақта жүргізілетін инвазиялы процедуралар, босандыру жұмыстары және тіс емдеу де қауіпті арттырып отыр.

Тату, пирсинг, тыртық жасаушы және жасатушы теория жүзінде АИВ жұқтыруы мүмкін, бірақ ондай жағдайлар әлі тіркелмеген[68]. Маса не басқа жәндіктер АИВ тасымалдай алмайды.[69]

Анадан балаға[өңдеу]

АИВ жүктілік, босану, емізу кезінде анадан балаға беріліп, нәрестеге де жұғуы мүмкін. [70][9]2008 жылғы мәлімет бойынша тікесінен берілу (анадан балаға) балалардағы АИВ инфекциясының 90%-на себеп болған.[71] Егер емдеу жүргізілмесе, босану не жүктілік кезінде вирустың берілу қаупі – 20% шамасында, ал емізу арқылы берілу қаупі – 35%. Емдеу бұл қауіпті 5%-дан төмен көрсеткішке дейін төмендетеді.[72]

Антиретровирусты препараттарды ананың не баланың қабылдауы емізу кезіндегі берілу қаупін төмендетеді. [73] Балаға тамақты шайнап беру кезінде тамаққа қан түсетін болса, вирус балаға жұғуы мүмкін.[68] Әйел адам емделмесе, екі жылдық емізу АИВ/ЖИТСтың нәрестеге жұғу қаупін 17% шамасында жоғарлатады.[74] Дамушы елдердің көптеген аймақтарында ана сүтін ішпегендер өлімінің жоғарылауына байланысты, дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы нәрестені тек ана сүтін емізуді не құрамы қауіпсіз қоспалар беруді ұсынады.[74] Сондықтан, әрбір АИВ–оң әйел өмір бойы антиретровирусты препараттар қабылдауы тиіс.[74]

Вирусология[өңдеу]

Толық мақаласы: АИВ
АИВ вирионының құрылысы
Дақылдандырылған лимфоциттен алынып, жасыл түске боялған АИВ-1 микросуреті

Адамның иммунтапшылық вирусы АИВ/ЖИТС деп аталатын дертті жағдайды қоздырады. АИВ CD4+ T жасушалары, макрофагтар мен дендритті жасушалар секілді иммунды жүйе компоненттерін зақымдайтын ретровирус. Ол CD4+ T жасушаларын тікелей және жанама түрде жояды.[75]

АИВ Retroviridae[76] тұқымдасының Lentivirus[77] тегіне жатады. Лентивирустардың бірнеше морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері бар. Әдетте олар көптеген сүтқоректілерде ұзаққа созылатын және инкубация кезеңі ұзақ болатын инфекция тудырады[78] Лентивирустар бір жіпшелі, оң–мәнді, РНҚ құрамды вирус ретінде таралады. Нысана жасушаға енгеннен кейін РНҚ геномы вирион құрамында болатын, вирустың өзі кодтайтын кері транскриптаза көмегімен қос жіпшелі ДНҚға айналады (кері транскрипция). Нәтижесінде жаңа түзілген вирусты ДНҚ жасуша ядросына еніп, вирустың өзі кодтайтын интеграза ферменті мен ко-фактор көмегімен қожайын ДНҚсына интеграцияланады.[79] Интеграцияланған вирус жасырынып қала алады, осылайша оны иммунды жүйе жасушалары анықтай алмайды.[80] Не болмаса вирус транскрипцияланып, жаңа РНҚ геномы мен вирус нәруызы синтезделіп шығады. Олар өз кезегінде топтасып, жаңа вирион түрінде жасушадан шығып, репликация айналымын жаңадан бастайды.[81]

АИВ CD4+ T жасушасынан келесісіне екі түрлі жолмен беріледі: жасушасыз берілу және жасушааралық берілу, яғни олар аралас берілу механизмін қолданады.[82] Жасушасыз жолда вирион жұқпаланған Т жасушадан қанға/жасушадан тыс сұйықтыққа шығып, келесі Т жасушамен кездейсоқ соқтығысқанда беріледі.[82] АИВ сонымен қатар бір жасушадан екінші жасушаға жасушааралық берілу арқылы да таралуы мүмкін.[83][84] Аралас берілу механизмі вирустың әрдайым репликацияланып отыруына септігін тигізеді, сол себепті антиретровирусты терапия өмір бойы жүргізіледі.[82][85]

Әзірге АИВтің екі түрі сипаталған: АИВ-1 және АИВ-2. Алғашқы болып АИВ-1 сипатталған (бастапқыда лимфаденопатия тудыратын вирус (LAV) және адам Т-лимфотпропты вирусының 3-түрі (HTLV-III) деп аталған). Бұл вирустың вируленттігі мен жұқпалығы жоғары,[86] сондай-ақ әлемдегі анықталған АИВ жұқпасының көбін дәл осы вирус қоздырған. Қоздырғышы АИВ-2 деп танылған жағдайлар саны аз болуына байланысты АИВ-2 жұқпалығы АИВ-1-ден төмен деп саналады. АИВ-2 таралу деңгейі cалыстырмалы түрде төмен болғандықтан, ол тек Батыс Африка аймағында ғана таралған[87]

Патофизиология[өңдеу]

АИВ/ЖИТС жайлы жеңіл түсініктеме (қазақша субтитрмен)
АИВ инфекциясының патогенез сызбасы

Вирус организмге енгеннен кейін өте жылдам көбейіп, шеткері қандағы вирус титрі артады. Инфекцияның бастапқы сатысында бір миллилитр қанның өзінде бірнеше миллион вирион болады.[88] Осы кезде CD4+ T жасушаларының мөлшері күрт кемиді. Жедел виремия АИВ зақымдаған жасушаларды өлтіретін CD8+ T жасушаларының белсенуін және антиденелердің түзілуін (сероконверсия) шақырады. Бірінші шарықтап, кейін CD4+ T жасушаларының қайта қалпына келуіне қарай төмендейтін вирус деңгейін бақылауда CD8+ T жасушаларының белсенуі маңыз рөл атақаратыны белгілі. CD8+ T жасушаларының жақсы жауабы вирусты жоймаса да, аурудың ағымын баяулатып, болжамды қолайлы етеді.[89]

Соңында, АИВ CD4+ T жасушаларының санын өте қатты азайтып, ЖИТСтің туындауына алып келеді. Бұл иммунды жүйенің әлсіреуіне әкеліп, адамда оппортунист инфекциялар дамиды. Т-жасушалары иммунды жауап үшін өте маңызды; оларсыз организм инфекцияларға не қатерлі ісік жасушаларына қарсы күрес жүргізе алмайды. CD4+ T жасушаларының сарқылуы инфекцияның жіті және созылмалы сатыларында ерекше байқалады.[90] Жіті саты кезінде АИВ зақымдаған жасушалар лизисі мен CD8+ T жасушаларының жұқпаланған жасушаларды өлтіруі – CD4+ T жасушаларының сарқылуына алып келеді, сондай-ақ бұл жерде апоптоздың да маңызы болады. Созылмалы саты кезінде жалпыланған иммунды белсену мен иммунды жүйенің Т жасушаларын синтездеу қабілетінің біртіндеп төмендеуінің салдарынан CD4+ T жасушаларының саны баяу кемиді.[91]

ЖИТСке тән иммунтапшылық симптомдары вирус жұқтырған адамда бастапқы жылдарда көрініс бермегенімен, CD4+ T жасушаларының негізгі бөлігі инфекцияның алғашқы апаталарда жойылады. Әсіресе лимфоциттері көп болатын ішек шырышындағы жасушалар көптеп жойылады.[92] Шырыштағы CD4+ T жасушаларының басымырақ жойылуына себеп – шырыш CD4+ T жасушаларының CCR5 нәруызын экспрессиялауында. Бұл нәруызды АИВ жасушамен байланыс орнату үшін ко-рецептер етіп қолданады. Ал қандағы CD4+ T жасушалары бұлай істемейді.[93] CCR5 нәруызын кодтайтын генге арнайы өзгерістер енгізу арқылы АИВ-1 инфекциясының алдын алуға болады.[94]

Жіті инфекция кезінде АИВ CCR5 экспрессиялаушы CD4+ T жасушаларын іздеп, жояды.[95] Белсенді имунды жауап ақырында инфекцияны басқарып, клиникалық жасырын сатының басталуын мүмкін етеді. Жоғарыда айтылғандай, нысанаға көбіне шырышты қабатта болатын CD4+ T жасушалары алынады.[95] АИВтің тұрақты репликациясы созылмалы сатады да сақталатын иммунды жүйенің жалпыланған белсенуіне әкеледі.[96] Иммунды жасушалардың белсенуі мен қабынуалды цитокиндерінің босап шығуы арқылы көрінетін иммунды белсену – АИВ генінің белсенділігі мен АИВ репликациясына қарсы иммунды жауап нәтижесінде туындайды. Сондай-ақ бұған аурудың жіті сатысы кезінде шырыштағы CD4+ T жасушаларының сарқылуы салдарынан асқазақ-ішек жолдарының иммунды тосқауылының бұзылуы да әсер етеді.[97]

Диагностика[өңдеу]

Инфекция жұқтырғаннан соңғы сатыға дейін вирус титрі мен CD4+ T жасушаларының санының өзгеруін көрсететін график.
 
CD4+ T лимфоциттерінің саны (жасуша/мкм)
 
1 мл қан плазмасындағы АИВ РНҚ көшірмесі
Сынақтың дәл болуы үшін жұқтырғаннан кейін өтуі керек күндер[98]
Қан талдау Күн
Антиденеге тест (жедел тест, 3-буын ИФТ) 23–90
Антидене және p24 антигеніне тест (4-буын ИФТ) 18–45
ПТР 10–33

АИВ/ЖИТС диагнозы зерханалық зерттеу нәтижесіне және арнайы симптомдар мен белгілерге сүйеніп қойылады.[99] 15 жастан 65 жасқа дейінгі адамдар мен барлық жүкті әйелдер АИВке скринингтен өтіп тұрғаны дұрыс.[100] Сондай-ақ инфекция жұқтыру қаупі бар топтар (оларға жыныс жолдары арқылы берілетін кез келген ауруға шалдыққандарды да жатқызамыз) тексерістен өтуі тиіс.[101][100] Әлемнің көптеген аймақтарында АИВ–оң адамдар өзінде вирустың барын тек ЖИТС не ауыр иммунтапшылық белгілері көрініс беріп үлгерген кезде, инфекцияның соңғы сатысында аңғарады.[101]

АИВ диагностикасын шартты түрде екі кезеңге бөлуге болады:

  • 4 буынға жататын тест-жүйелер арқылы скриниг жүргізу: Иммунферментті (ИФТ) не иммунхемилюминесценттті талдау (ИХЛТ) әдістерімен вирус антигендерін және АИВке қарсы түзілген антиденелерді анықтау. Бұл әдіс сезімталдығы (99%) мен арнайылығы (99,5%) өте жоғары деп саналады.
  • Иммоноблоттинг жүргізіп, диагнозды нақтылау: Бұл әдіс скрининг-тест нәтижесі оң болған адамдарға жүргізіледі. Әдіс мақсаты — статусы күдікті адамның қанындағы антиденелердің нақты қай АИВ антигеніне түзілгенін анықтау. Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымының талабы бойынша вирустың үш беткей антигенінің кем дегенде екеуіне қарсы түзілген антидене анықталған жағдайда ғана науқас статусы "оң" деп бағаланады.

АИВ тест[өңдеу]

АИВ–оң адамдардың көбінде жұқтырғаннан кейін үш не он екі аптадан кейін арнайы антиденелер (серосонверт) түзіледі.[102] Оған дейінгі кезеңді "терезе кезеңі" деп атайды. Бастапқы инфекцияны сероконверсияға дейін қандағы АИВ РНҚсын не p24 антигенін тексеру арқылы да анықтауға болады.[102] Антиденеге тест не ПТР оң болған жағдайда, қанда басқа антиденелерге тексеріп не қайталап ПТР жасау арқылы нақтылайды.[103]

18 айдан кіші балаларда антиденеге тест анасынан алған антиденелердің болуына байланысты дұрыс көрсетпейді.[104] Осылайша АИВ диагнозы тек АИВ РНҚсына не ДНҚсына ПТР, не болмаса p24 антигенін анықтау арқылы қойылады.[103] Көптеген елдерде сенімді ПТР әдісі жасалынбайды, сол себепті ауру белгілерінің көрініс беруін не қандағы АИВке түзілген антиденелерді анықтау үшін баланың өсуін күтуге мәжбүр болады.[104]

Шұғыл тест[өңдеу]

Шұғыл тест әдістеріне: агглютинация реакциясы, полимерлі мембранадағы ИФТ, иммунологиялық фильтрациялы талдау және иммунхроматография жатады. Тест нәтижесін 15—30 минут ішінде білуге болады. Бұл әдіс, нәтижені дереу білу керек кезде, мысалы: шұғыл түрде операция алдында статус анықтау керек болған кезде өте тиімді әрі ыңғайлы.[105][106] Қазақстанда сілекей арқылы АИВ анықтауға арналған шұғыл тест (AmanBol) қолданылады.

Жіктелуі[өңдеу]

Әлемде АИВ пен АИВ қатысты ауруларды жіктеудің екі жүйесі белгілі: ДДСҰ ұсынған АИВ жұқпасын және ауруларын сатылап жіктеу жүйесі[107] және Ауруды бақылау және алдын алу орталықтары (ағылш. CDC) ұсынған АИВ жұқпасын жіктеу жүйесі.[108] CDC жіктеу жүйесі көбіне дамыған елдерде қолданылады. Дамушы елдерде зертханалық зерттеу жүргізу мүмкіндігі төмен болғандықтан, ДДСҰ ұсынған лабораторлы мәліметтерлі қажет етпейтін жіктеу жүйесін қолдану ыңғайлы. Екі жүйенің айырмашылықтары болғанымен, статистика жүргізуде кедергі келтірмейді.[109][107][108]

ДДСҰ жіктемесі[өңдеу]

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы алғаш рет 1986 жылы ЖИТС анықтамасын ұсынды.[110] Содан бері ДДСҰ жіктемесі бірнеше рет жаңартылып, толықтырылған, ең соңғы нұсқасы 2007 жылы жарық көрген:[110]

  • Бастапқы (біріншілік) АИВ инфекциясы: симптомсыз не жіті ретровирусты синдроммен бірлесуі мүмкін.
  • I саты: АИВ инфекциясы симптомсыз жүреді; қандағы CD4+ T жасушаларының саны (CD4 саны деп те аталады) – 1 микролитрде 500 жоғары болады. Бірнеше топ лимфа түйіндері ұлғаю мүмкін (Тұрақты жайылған лимфаденопатия).
  • II саты: Тері мен шырыш қабаттарының өзгерістер секілді әлсіз симптомдар мен жоғары тыныс жолдарының қайталамалы инфекциялары. CD4 саны – 500/µl төмен.
  • III саты: бір айдан көп болатын себебі белгісіз созылмалы диарея, өкпе туберкулезі секілді ауыр бактериялық инфекциялар мен CD4 санының 350/µl төмен болуы.
  • IV саты не ЖИТС: ми токсоплазмозы, өңеш, кеңірдек, бронх не өкпенің кандидозы, Капоши саркомасы. CD4 саны – 200/µl

CDC жіктемесі[өңдеу]

1993 жылы[111] АҚШ Ауруды бақылау және алдын алу орталықтары клиникалық көрініспен қатар лабораторлы көреткіштерді бағалайтын жіктеу жүйесін әзірлеп шыққан, ал 2008 және 2014 жылдары жаңартылған.[112], CDC жіктемесіне сәйкес адамға не АИВ инфекциясы, не ЖИТСтің соңғы сатысы деген диагноз қойылады, А3, В3, С1, С2 және С3 санатына жатқызылғандар ЖИТСі бар деп есепке алынады.

CD4 саны (/мкл, %) Клиникалық санаттар
А — симптомсыз жіті (біріншілік) не ТЖЛП (тұрақты жайылған лимфаденопатия) В — Айқын С — ЖИТС бірлескен аурулар
1. > 500 (> 29 %) А1 В1 С1
2. 200—499 (> 14—28 %) А2 В2 С2
3. < 200 (< 14 %) А3 В3 С3

Әр клиникалық санатқа тән симптомдар:

А: жіті ретровирусты синдром: жайылған лимфаденопатия (ТЖЛП), симптомсыз ағым;
В: ЖИТСтен туындаған кешен синдромы: ауыз қуысы кандидозы, жатыр мойны дисплазиясы, ағза бұзылыстары, белдеме теміреткі, идиопатиялықтромбоцитопения, листериоз, лейкоплакия, шеткі нейропатия;
С: ЖИТС: өкпе не өңеш кандидозы, жатыр мойны обыры, кокцидиоидоз, криптоспоридиоз, цитомегаловирус инфекциясы, герпес қоздырған эзофагит, АИВ-энцефалопатия, гистоплазмоз, изоспороз, Капоши саркомасы, лимфома, микобактериоз, пневмоцистоз, бактериядан болған пневмония, үдемелі көп ошақты лейкоэнцефалопатия, сальмонеллёз.

Алдын алу[өңдеу]

Жыныстық қатынас[өңдеу]

Үрпекқапты тұрақты пайдалану – АИВ жұқтыру қаупін шамамен 80% төмендетеді.[113] Егер ерлі-зайыптылардың біреуі инфекция жұқтырған болып, бірақ тұрақты түрде үрпекқап қолданылса, жұғу қаупі – жылына 1% төмен болады.[114] Әйел үрпекқаптары да дәл осындай көрсеткіш көрсетеді деген растама бар. [115] Африкада жүргізілген зерттеу нәтижесі бойынша қатынасқа түсер алдында құрамында теновир болатын қынаптық гель инфекция жұқтыру қаупін 40% төмендететіні анықталған.[116] Ал ноноксинол-9 спермицидін қолдану керісінше қынап пен тік ішекті тітіркендіретіндіктен, жұқтыру қаупін көбейтеді[117]Сахара оңтүстігіндегі Африкада ″гетеросексуал ерлерді сүндеттеу 24 ай ішінде АИВ берілуін 38–66% дейін төмендеткен″.[118] Осы зерттеу нәтижесінде 2007 жылы ДДСҰ мен UNAIDS АИВ деңгейі жоғары аймақтарда инфекцияның әйелден ерге берілуінің алдын алу әдісі ретінде еркектерді сүндетке отырғызуды ұсынды.[119] Әйтсе де бұл әдіс инфекцияның ерден әйелге берілуінен қорғайтыны әлі де дауға арқау болып отыр,[120][121] сондай-ақ дамыған елдерде және ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерде аталған әдістің тиімділігі анықталмаған.[122][123][124] Кей сарапшылар сүндеттелген ерлер инфекция жұқтыру қаупі төмен дегенге қатты сеніп, ретсіз әрі қорғаусыз жыныстық қатынасқа түсіп, әдістің тиімділігін жоққа шығарады деп қорқады.[125]

Секстен тартынуды қолдайтын бағдарламалар АИВтің кейінгі қаупіне әсер етпеуі мүмкін.[126] Құрдастардан білім алу да мардымсыз екені анықталған.[127] Мектептегі кешенді жыныстық білім беру қауіпті жүрісті төмендетуі мүмкін.[128][129] Жастардың айтарлықтар аз бөлігі АИВ/ЖИТС туралы білсе де, АИВ жұқтыру қаупін ескермей, жоғары қауіпті тәжірибеге қатысуда.[130] Ерікті кеңес беру және АИВке тексеру нәтижесі теріс болғандардың өмір салтын өзгертуге әсер етпейді, бірақ оң болғандардың алдағы уақытта үрпекқап қолдануын арттырады.[131] Отбасын жоспарлаудың жетілдірілген қызметтері негізгі қызметтермен салыстырғанда АИВ бар әйелдердің контрацепция қолдануын ынталандырады.[132] Жыныстық жолмен берілетін басқа да жұқпаларды емдеу АИВ алдын алудағы тиімділігі әзірге белгісіз.[133]

Жұқтыруға дейінгі[өңдеу]

Жұқтырудан кейінгі[өңдеу]

Анадан балаға[өңдеу]

Екпе[өңдеу]

Емі[өңдеу]

Антивирусты терапия[өңдеу]

Оппортунистік инфекция[өңдеу]

Диета[өңдеу]

Балама медицина[өңдеу]

Болжам[өңдеу]

Эпидемиология[өңдеу]

Тарихы[өңдеу]

Ашылуы[өңдеу]

Ошақтар[өңдеу]

Қоғам және мәдениет[өңдеу]

Стигматизация[өңдеу]

Райан Уайт – инфекция жұқтырғаны үшін мектептен қуылып, АИВке қарсы күрес символына айналған жасөспірім.[134]

ЖИТС стигмасы қоғамда әртүрлі түрде кездеседі: АИВ жұқтырған адамдарды қуғындау, шеттету, дискриминациялау, олардан қашқақтау; алдын ала келісімсіз АИВқа тексеру және құпиялық сақтамау; АИВ-инфекцияланған не солай деп санаған адамдарға қарсы зорлық-зомбылық; АИВ жұқтырған адамдарды карантинге жабу.[135] Көптеген адамдар стигмамен байланысты қатыгездік не зорлық-зомбылыққа ұшыраудан қорқып, АИВқа тексерілмейді, не нәтижесін білгісі келмейді, не ем қабылдамайды. Осының салдарынан олар басқаруға келетін созылмалы ауруды өлім жазасына айналдырып, АИВ-тың одан әрі таралуына жол ашады.[136]

ЖИТСке қатысты стигмаларды келесі үш топқа бөлуге болады:

  • Құрал стигмасы – кез-келген өлім не жұқпалы ауру алдындағы қорқыныштан туатын стигма.[137]
  • Символ стигмасы – осы ауруға жиі шалдығады деп санап, кей әлеуметтік топтар мен өмір салтына (гомосексуалдылық, секс-қызметкерлер, т.б.) деген көзқарасын білдіру үшін АИВ/ЖИТС-ті қолдану.[138]
  • Әдеп стигмасы – АИВ/ЖИТС мәселесі не АИВ–оң адамдармен жұмыс істейтін не қандай да бір қатысы бар тұлғаларды стигмалау.[139]

Көбіне ЖИТС-стигмасы басқа да стигма түрлерімен қатар жүреді, атап айтқанда: гомосексуалдық, бисексуалдық, промискуитет, жезөкшелік, тамырішілік есірткі қолдану – ЖИТСпен байланыстырылады.[140]

Көптеген дамыған елдерде, ЖИТС пен гомосексуалдық не бисексуалдық арасында жақындық байқалады, бұл, әрине, аталған топтарға қарсы теріс пікірлердің көп болуына байланысты.[141] Оған қоса, ЖИТС көп жағдайда, кез келген, тіпті сау ер мен ер арасындағы секспен байланыстырылады.[142] Дегенмен, АИВтың әлем бойынша негізі таралу жолы гетеросексуал секс болып табылады.[143]

2003 жылы неке мен халық заңнамасын толық реформалау аясында Қытайда ЖИТСпен ауыратын адамдарға неке қиюға рұқсат етілді.[144]

2013 жылы АҚШ Ұлттық Медицина Кітапханасы Төзу мен өркендеу: ЖИТС, саясат пен мәдениет атты жылжымалы көрме өткізді;[145] онда жаңа ғылыми зерттеу нәтижелері, АҚШ билігінің жауабы, ЖИТСпен ауыратын адамдардың, күтушілердің, белсенділердің жеке басынан өткен оқиғалары айтылды.[146]

Экономикаға ықпалы[өңдеу]

АИВ/ЖИТС тек бөлек тұлғалардың ғана емес, мемлекеттердің де экономикасына әсер етеді. Ең көп зардап шеккен елдердің жалпы ішкі өнімі адам капиталының жетіспеушілігіне байланысты төмендеді. Дұрыс тамақтану, денсаулық сақтау, медицинаның жетіспеушілігінен көптеген адамдар ЖИТС ушығуларынан көз жұмады. Өлім алдында, олар жұмыс істеуге қабілетсіз, әрі айтарлықтай медициналық көмекті қажет етеді. 2007 жылға қарай ЖИТС себебінен 12 миллион адам жетім қалды. Олардың көбі қарт ата-әжелерінің қолында өседі. АИВ/ЖИТС-ті емдеуді бастағаннан кейін, жұмысқа қайтып оралу қиын, және науқастар көп жағдайда басқа жұмысшыларға қарағанда азырақ жұмыс істейді. АИВ/ЖИТС-пен өмір сүретін жұмыссыз адамдардың көбінде суицидалды идеялар, есте сақтау қабілетінің төмендеуі, қоғамнан шеттетілу байқалады. Жұмыспен қамтылу АИВ/ЖИТС-пен ауыратын адамдардың өзін-өзі бағалауын, абырой сезімін, сенімділік пен өмір сапасын арттырады. Сенімсіз ақпарат көздеріне сай, антиретровирустық терапия да АИВ/ЖИТС-пен ауыратын адамдардың көбірек жұмыс істеуіне көмектесіп, олардың жұмысқа тұру мүмкіндігін арттырады. Негізінен жас ересектерге әсер ете отырып, ЖИТС негізгі салық салынатын халық санын азайтады, бұл өз кезегінде білім беру, денсаулық сақтау қызметтері сияқты, ЖИТС-қа қатысы жоқ мемлекеттік шығыстарға қол жетімді ресурстарды азайтады, ал бұл мемлекет қаржысына қысымның артуына және экономиканың баяу өсуіне әкеледі. Бұл салық базасының өсуінің баяулауына әкеліп соғады, ал науқастарды емдеуге, жаңа жұмыскерлерді оқытуға (науқастарды алмастыру үшін), науқастарға ақы төлеуге және ЖИТС жетімдеріне күтім жасауға шығындардың өсуі, бұл әсерді одан әрі күшейтеді. Бұл әсіресе ересектер өлімінің күрт артуы, жетім балаларға қамқорлық жасау жауапкершілігін отбасыдан үкіметке жүктеу әсерінен байқалады. Бір үй ішінде де, ЖИТС табыстың азаюына және денсаулық сақтауға шығындардың өсуіне әкеледі. Кот-д'Ивуардағы зерттеу көрсеткендей, АИВ/ЖИТС науқасы бар отбасылар басқа отбасылармен салыстырғанда медициналық шығындарға екі есе көп ақша жұмсайды. Бұл қосымша шығындар білім алуға және басқа жеке немесе отбасылық инвестицияларға жұмсалатын қаржы мөлшерін азайтады.

Дін және ЖИТС[өңдеу]

Медиадағы көрінісі[өңдеу]

Жаңсақ түсініктер[өңдеу]

Зерттеу[өңдеу]

ЖИТС-тің жұғу көздері және жұғу жолдары[өңдеу]

ДДҰ мәліметі бойынша АИВ жұқтырғандардың саны 2000 жылдан кейін 40—50 миллионға жетуі ықтимал. ЖИТС-пен ең көп науқастанушылар АҚШ-та, Батыс Еуропа елдерінде (әсіресе Франция, Германия, Ұлыбритания, Италия), Орталық Африкада, Гаитиде тіркелген. Вирус ТМД мемлекеттерінде, Жапония, Шығыс Араб елдерінде кездесе бастады. Әдетте ЖИТС-пен қала тұрғындары жиірек ауырады. Оған жөнсіз жыныстық қатынас, шектен тыс сексуальдық еркіндік, жезөкшелік, гомосексуализм т. б. жайлар себеп болады. Көпшілік жағдайда ЖИТС-тен сексуалъдық белсенділігі басылмаған жастағы ерлер мен әйелдер зардап шегеді. Бала туу мүмкіндігі бар әйелдердің арасында ЖИТС тарала бастауына байланысты балалардың да осы ауруға шалдығуы жиілей түсті. Осыдан 3—4 жыл бұрын АИВ жұқтырғандардың 70—75%-ы еркектер болса, бүгінде есірткі қолдану-ылардың саны күрт көбейіп, олар көпшілік жағдайда ортақ шприц инелерін пайдаланатын болғандықтан, 6ұл науқасқа шалдыққан ерлер мен әйелдердің саны теңесті (50%-дан). Мұндай жағдай балаларға ЖИТС жұқтыру қаупін күшейтіп отыр. Қазіргі таңда көптеген жұқпалы аурулар белең алып, халқымыздың денсаулығына зиянын тигізіп келеді. Мəселен, жас айырмашылығын талғамай, елімізге қауіпті дерт болып жабысқан – СПИД ауруы.

Қауіпті ЖИТС (жұқтырылған иммун тапшылығының синдромы – СПИД) дерті қайдан бастау алғанына тоқталсақ, оның жұқтырылған белгісі алғаш рет 1981 жылы АҚШ-та тіркелген. Ал ЖИТС-ке шалдығудың соңғы сатысы ВИЧ инфекциясын 1983 жылы француз ғалымы Л.Монтанье ашты. ВИЧ инфекциясы көп жылдар бойы адам ағзасында өмір сүріп, оның алғашқы белгілері пайда болғанша басқа адамдарға жұғуы мүмкін. Бұл аурудың емі әлі табылған жоқ. Алайда ВИЧ инфекциясы тіркелген жандардың бойындағы ауруды біраз уақытқа созу үшін дәрі-дәрмектер болғанымен, оның құны қымбат. ЖИТС вирусы сау адамға мынандай үш негізгі жолдармен жұғады: 1) Жыныстық қатынас арқылы; 2) Адамның ауруы қаны арқылы (қан құю, ауру адамға пайдаланған шприцтер, т.б.) 3) ЖИТС ауруы жұққан анадан баласына ауысу арқылы. Бүгінгі таңда 16 миллионнан астам адам ғасыр дерті кесірінен көз жұмса, эпидемия белең алғалы бері 60 миллиондай адам осы вирусты жұқтырған екен. БҰҰ-ның берген дерегіне сүйенсек, ЖИТС әлемдік аумақта адам өлімінің себепкері ретінде төртінші орын алды, ал оның жұқпалы дерт екенін ескерсек, ертеңгі күні бүкіл адамзатқа қауіп болып төнері анық. Егер де 2001 жылға дейін дүниежүзінде күніне 8500 адам ВИЧ инфекциясын жұқтырған болса, бүгінгі таңда бұл көрсеткіш 1600 адам деп беріліп жүр. Қазақстанда осы дертке шалдыққандардың саны 2007 жылы наурызда 7709 адамға жеткен. Бұл — ресми мәлімет. Ал шын мәнінде, бұдан әлдеқайда көп. Дәрігерлердің жауапсыздығынан оңтүстік өңірдегі бей-күнә сәбилердің ВИЧ инфекциясын жұқтыруы, санының күн сайын артуы бәрімізді ойландырады. Ғасыр дертінің жас талғамайтыны, ең соңында ажал құрсауына алатыны бәрімізге сабақ болса екен. БҰҰ-ның есебі бойынша 15-24 аралығындағы жастардың 12 миллиондайы жыныстық қарым-қатынас арқылы ВИЧ инфекциясына шалдыққандар. Егер алдыңғы буын осы жабық тақырып аясында жастармен әңгіме өрбітсе, қатерлі дерттің алдын алар еді. Экономикасы дамыған Канада, Франция, Швеция сияқты елдерде осындай тақырыпта кеңінен ашық айтылғандықтан жасөспірімдер арасындағы жүктілік және жыныстық қатынастар арқылы берілетін түрлі жұқпалы аурулардың көрсеткіші азайған. Бірақ бірден-бір осы дертке шалдыққан жастарға көмек беретін де, арсыздықты тыятын да имандылық екенін ұғынуымыз керек. Өйткені, ислам дінінде некесі қиылмай жастардың жақындасуына тыйым салынады. Әрбір ұл-қыздарымыз ислам дінінің осындай тазалығын бойына сіңіріп, адал жолмен жүрсе, денсаулығымыз жақсы, отбасымыз берік болар еді.

Инфекция көзі[өңдеу]

HIV Mature and Immature.PNG

Вирус жұққан адам — вирус тасымалдаушылар, ЖИТС-пен ауырған адамдар инфекция жұқтыру көзі болып табылады. Ешқандай ауру белгілері байқалмайтындықтан әсіресе вирус тасымалдаушылар өте қауіпті. Вирус көп мөлшерде қанда, спермада, қынап кілегейінде, емшек сүтінде болады. Көз жасында, жұлын сұйығында, сілекейде өте аз мөлшерде болуы мүмкін. Жұғу жолдары. Медицинада дәлелденуі бойынша, ЖИТС-тің қазіргі кезде негізгі жұғу жолдары мынадай:

— жыныстық қатынас;

— вирустың бірден қанға түсуі (әртүрлі инъекциялар жасаған кезде т. б. жағдайларда);

— анасынан нәрестеге жұғу арқылы.

Жыныстық жол негізгі жұғу жолы болып табылады. ЖИТС адамдарға 80% жағдайында осы жолмен, яғни гетеросексуальдық (еркек-әйел) және гомосексуальдық (еркек-еркек) жыныстық қатынас кезінде жұғады. Ең қауіптісі — гомосексуальдық анальдық қатынас, өйткені партнерлердің жыныс мүшелерінің терісі, шырышты қабатының жарақаттануы жиі болады. АҚШ-та ЖИТС-пен науқастанғандардың 70%-ына ауру осындай жолмен жұққан. Жұқтыру каупі активті және пассивті гомосексуалистерде бірдей дәрежеде болады. Қатерлі топқа жезөкшелер де жатады. Партнерлердің жиі ауысуы да ЖИТС жұқтыру мүмкіндігін күшейтеді. ЖИТС-пен науқастанушылық бел алған елдерден келген азаматтармен жыныстық катынаста болу әсіресе қауіпті. Жыныстық инфекциясы бар немесе бұрын ауырғандармен кездесу, етеккір кезінде жыныстық катынаста болу, садистік әдеті бар партнермен жақындасу ЖИТС жұқтыру каупін күшейте түседі.

ЖИТС-тің вирустың қанға бірден түсуі арқылы жұғуы қазіргі кезде ерекше аландаушылық туғызып отыр. Себебі тамырға наркотиктер енгізгенде ортақ инелі шприцті пайдаланатын нашақорлардың саны көбейіп келеді. Әрине, қолданатын инелерін олар тиісті өндеуден өткізбейді. Егерде ЖИТС-пен науқастанған немесе вирус тасымалдаушы нашақорлар қауымына қосылса, вирус оның инедегі қанының қалдығымен сау адамның ағзасына түседі. Вирус аурулардың 20%-ына осындай жолмен жұғады.

Вирус адамға қан немесе қан құрамынан тұратын препараттар құйғанда да жұғуы мүмкін. Кейбір аурумен науқастанғанда, операция жасағанда, әйел босанғанда донор қанын құюға тура келеді. Егер донор ЖИТС-ке тексерілмеген болса, вирус жұқтыру қаупі өте жоғары. ЖИТС жұғу мүмкіндігі бар қатерлі топқа гемофилиямен ауырғандар да жатады. Өйткені қан ұюы өте нашар болғандықтан, қан кетуін тоқтату үшін оларға жиі-жиі қан құйып отырады. АҚШ-та, Еуропада гемофилиямен ауырғандардың 40—63%-на АИВ қан құю арқылы жұққаны анықталған. Бірақ 1985 жылдан бері жоғары дамыған елдерде, 1987 жылдан бастап ТМД елдерінде донор қанына қатаң бақылау жүргізіле бастады. Мұндай тәртіп ЖИТС, В гепатит және басқа жұқпалы аурулардынң таралуына жол бермейді. Соған қарамастан Қазақстанда АИВ-тың 20%-ы емдеу-профилактикалық мекемелерде жұқтырылғаны тіркелген (ДДҰ мәліметі бойынша мұндай көрсеткіш 0,5%-ға тең). Экономикасы нашар дамыған елдерде ЖИТС-тің қан арқылы жұғу қаупі әлі де сақталып отыр.

ЖИТС вирусының үшінші жұғу жолы — анасынан нәрестеге жұғуы. Ауырған немесе АИВ жүққан әйел-дерден туған балалардың 4/5-не вирус осындай жолмен жұққаны белгілі болды. Егер де анасы нашақор немесе жезөкше болса нәрестеге вирус жұғу қаупі бірнеше есе артады. Вирус нәрестеге қалыпты босану кезінде, баланы операция жасап алғанда және жүктілік кезінде жұғуы мүмкін. ЖИТС-тің нәрестеге науқас анасының емшек сүті арқылы жұғу оқиғалары да белгілі. ЖИТС-ке байланысты мәселелер баспасөз беттерінде тұрақты түрде көтеріліп отырғанына қарамастан, бұл проблемаға зор көңіл бөлу қажет. АИВ инфекциясымен күресуде ДДҰ «Әдепсіздік нәтижесіңде өзінді өлімге апарма!» деген ұранға сүйенеді. Егерде сілекейден, көз жасы сұйығынан вирус табылса, оның жұғу мүмкіндігі қандай деген сауалға келсек, мұндай жолмен жұғу бүгінгі күнге дейін еш жерде кездескен емес. Вирус қанмен жұғатын болғандықтан емделу қауіпті емес пе? Бұл сұраққа да теріс жауап беруге болады. Өйткені осы уақытқа дейін мұндай жолмен ЖИТС жұғу оқиғасы болған емес. АИВ-тің шаңмен, ауалы-тамшылы, фекальды-оральды (ауыз қуысы арқылы) жолмен жұқпайтыны толық анықталған. Яғни адамдар сүйіскенде, сөйлескенде, түшкіргенде, жөтелгенде, қол алысқанда, ортақ дәретхананы, ваннаны, душты, бассейнді пайда-анғанда, сондай-ақ тағамдар мен ыдыстар арқылы ЖИТС вирусы жұкпайды. Сырт киімдерді алмастырып кигенде, тіпті бір төсекте жатып ұйықтаған кезде де ЖИТС вирусының жұғу қаупі жоқ. Қан сорғыш және басқа жәндіктер (маса, бит, кене, бүрге, шыбын, тарақан, қандала т. б.) арқылы жұғу жолдары да анықталмаған. Мысық, кой, жылқы, маймылдарда қоздырғышы АИВ-ке үқсас иммундық тапшылық болатынына карамастан, үй және жабайы жануарлардан ЖИТС жұғу жайлары кездеспеген.

ЖИТС жұғудан қалай сақтанады? Әртүрлі инфекциялардан сақтанудың ең тиімді тәсілі — вакцина егу. Алайда вакцина дайындау бағытында тыңғылықты зерттеулер жүргізіліп жатса да, ондай профилактикалық препарат алу әзірше қолдан келмей отыр. ЖИТС-пен науқастанудан сақтанудың маңызды шаралары мыналар:

— әлеуметтік, халықаралық, мемлекеттік шаралар;

— жеке басты қорғауға бағытталған шаралар.

Профилактиканың басты міндеті — ЖИТС тасымалдаушыларды анықтап, жұғу арнасын сенімді түрде жауып тастау. Осы мақсатта көптеген елдерде мынадай шаралар жүргізіліп жатыр: халықтың (тұрғындардың) кейбір топтарын сөзсіз және жоспарлы түрде лабораториялық тексеруден өткізу; донорлык, қанды, сперманы, органдарды тексеру; гемофилиямен ауыратындарды, нашақорларды, гомосексуалистерді, жезөкшелерді тексеру; ауырғандарды арнайы ауруханаға жатқызу және емдеу; сенім телефондарын ұйымдастыру; ЖИТС-пен ауырғандарға консультация және көмек беретін комиссия жұмысын ұйымдастыру; диагностикалық орталықтар, кабинеттер ашу т. б. Тұрғындар арасында ЖИТС жөнінде санитариялық-ағарту жұмыстарын жүргізудің ерекше маңызы бар. Әркім аурудың қалай тарайтынын, одан қалай сақтану қажет екенін жетік білуі тиіс. Англияда осы бағытта жүргізілетін жұмыстарға мемлекет жылына 20 млн фунт стерлинг қаржы жұмсайды. Жалпы халықты, әсіресе балалар мен жастарды өнегелілікке, дұрыс жыныстық қатынас жасауға тәрбиелеу мәселесін жолға қоймайынша, ЖИТС-пен күресу мүмкін емес. Жеке бас профилактикасы қарапайым әрі денсаулық үшін ұтымды. Оларға мыналар жатады:

— салауатты, әдепті өмір сүру;

— кездейсоқ жыныстық қатынастан және гомосексуалист, жезөкшелермен жақындасудан сақ болу (жыныстық партнер көп болған сайын ЖИТС жұқтыру қаупі арта түседі. Г. В. Сколубовичтін. (1989) айтуы бойынша, «Жыныстық тәртіпсіздік, нашақорлық және жезөклелік — ЖИТС вирусын жұқтыру кепілі»);

— стерильденбеген немесе кездейсоқ біреудің шприцін, қайшысын, сақал алғышын және басқа да құрал-жабдықтарын пайдаланбау;

— әсіресе терісі, шырышты қабаттары зақымданған жағдайда бөтен біреудің қанымен, бөлінділерімен жанасудан абай болу;

— презервативті дұрыс пайдалану (ол ЖИТС-тен қорғайды);

— қан құйғанда немесе донор қанынан дайындалған препараттар қабылданғанда олардың АИВ-ке тексерілгеніне көз жеткізу (ол үшін қолданылған қанның сериялык нөмерін жазып алыңыз);

— маникюр, педикюр жасайтын құралдардың стерильдігіне көңіл аудару;

— ЖИТС вирусын жұқтырып алдым-ау деген күмәнді жағдайда міндетті түрде дәрігерге көріну.

Кез-келген азамат АИВ-инфекциясының жұққан-жұқпағандығын анықтау үшін Алматыда, Астанада, еліміздің басқа да ірі қалалары мен облыс орталықтарында ашылған лабораторияларға барып тексерілуіне болады.

Қазақстанда ЖИТС-пен күресу жұмыстарын ұйымдастыру[өңдеу]

Қазақстанда осы қауіпті ауруға қарсы күрес жүргізу мақсатымен мамандандырылған жаңа қызмет жүйесі құрылды. Оның құрамына республикалық, облыстық, қалалық ЖИТС-ке қарсы күресу және аурудың алдын алу орталықтары, диагностикалық лабораториялар мен анонимдік кабинеттер кіреді. Осындай қызмет жүйесінің күнделікті жұмысын Республикалық ЖИТС-тен сақтандыру комитеті басқарады. Бұл комитеттің ең басты мақсаты — ЖИТС вирусын жұқтырған адамды табу, оны тексеру және емдеуді жоспарлы түрде ұйымдастыру. Жоғарыда аталған ЖИТС орталықтары ұйымдастырушы, тәсілдеуші және емдеуші мекемелер ретінде жұмыс атқарады. Қазіргі кезде республикамызда ЖИТС-тен қорғану жөнінде жұмыс жүргізетін 20 орталық және 80 лаборатория бар. Олардың жұмыс бағыттары мынадай:

1. Вирус жұғу мүмкіндігі бар «қатерлі топтарға» (группы риска) жататын адамдарды тексеріп, вирус жүққан адамдарды дер кезінде тауып отыру;

2. Ауру ошағын анықтап, дәрігерлік бақылауға алып, вирустың әрмен қарай тарауына, яғни басқа адамдарға жұғуына мүмкіндік бермеу жұмыстарын ұйымдастыру.

Қазақстан Республикасында 5 жылдың ішінде (1987—1991) 4 млн 870 мың адам арнайы тексеруден өтті. Екіқабат әйелдерді тексеру және өз атын жарияламай тексерілу жұмыстары кең түрде жүргізілуде. Әрбір облыс орталығыңда осындай тексеру жүргізетін арнайы кабинет жабдықталған және одан 6ұл індет туралы жан-жақты ақыл-кеңес алуға болады. «ЖИТС (СПИД) ауруының алдын алу туралы» Қазақстан Республикасының заңында (1994) ЖИТС ауруымен күресу күрделі, кешенді мәселе деп танылған. Оны шешуге Денсаулық министрлігімен қатар басқа да министрліктер (Қаржы, Еңбек және әлеуметтік қорғау, Ішкі, Сыртқы істер т. б.) қатысады, олардың жұмысын ҚР Министрлер Кабинеті жанынан құрылған Үйлестіру кеңесі басқарады. Қазақстан Республикасында тұратын не ұзақ мерзімге жұмыс атқаруға келген әрбір шет ел азаматы Қазақстан Республикасының «Халық денсаулығын сақтау туралы» заңына сәйкес ЖИТС вирусының жүққан-жұқпағандығын анықтау үшін медициналық куәлендіруден (тексерістен) өтуі тиіс. ЖИТС-пен ауырған не вирусын тасымалдаушы шет ел азаматтары Республика аумағынан шығарылып жіберіледі, ал еліміздің азаматтары емделуге, кешендік тексерістерден өтуге міндетті. Оларды қызметтен, жұмыстан, бизнестен, заңға қайшы келмейтін іс-әрекеттің қай түрінен болмасын шеттетуге болмайды. Тек медицина, фармацевтика, тұрмыстық қызмет көрсету саласы қызметкерлері (мысалы, шаштаразшы т. б.) жұмысын ауыстыруы қажет. Олар үшін ЖИТС-пен ауыру, вирус тасымалдаушы болу — кәсіби ауру болып табылады, сондықтан біраз жеңілдіктер жасау жайы қарастырылған. Мәселен, бір мерзімдік ақша төлеу тәрізді. Оның үстіне ЖИТС-пен сырқаттанушылармен, вирус тасымалдаушылармен тікелей жұмыс істейтін медицина және ғылыми қызметкерлер жұмыстының зияндылығы үшін қосымша, ақылы 24 күндік демалыс және негізгі жалақысының 60%-на дейін үстем ақы алуға құқылы. ЖИТС вирусын тасымалдаушылар қан (басқа да органдар мен тканьдер) беретін донор бола алмайды. Әдейі және біле тұра басқа азаматтарға ЖИТС вирусын жұқтырушы, клиникалық, лабораториялық тексерілуден қашқақтаушы, өз жұмысын салақ атқару нәтижесінде ЖИТС вирусымен сау адамдардың зарарлануына себепкер болушы, нақты кісінің ЖИТС-пен ауыратындығын не оның вирусын тасымалдаушы екендігін рұқсатсыз жариялаушы азаматтар мен мамандар заңға сәйкес жауапқа тартылады. Қорыта айтқанда, әдепті өмір сүріп, отбасы бірлігі берік болса, арақ-шарап ішіп, наша тартудан, кездейсоқ жыныстық жақындасудан аулақ болса, әрбір адам өзін-өзі ЖИТС-тен қорғай алады.[147]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. a b c Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named AIDS2010GOV
  2. HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems | AIDS Education and Training Centers National Coordinating Resource Center (AETC NCRC)  (ағыл.). AIDS Education and Training Center Program.
  3. Wear your red ribbon this World AIDS Day | UNAIDS. UNAIDS Secretariat.
  4. a b c d e f HIV/AIDS Fact sheet N°360. World Health Organization (November 2015).
  5. "AIDS – the first 20 years". The New England Journal of Medicine 344 (23): 1764–72. June 2001. doi:10.1056/NEJM200106073442306. PMID 11396444. 
  6. Modern infectious disease epidemiology concepts, methods, mathematical models, and public health — Online-Ausg.. — New York: Springer. — P. 88. — ISBN 978-0-387-93835-6.
  7. Kirch Wilhelm Encyclopedia of Public Health — New York: Springer. — P. 676–77. — ISBN 978-1-4020-5613-0.
  8. a b c d About HIV/AIDS (December 6, 2015).
  9. a b Environmental and occupational medicine — 4th. — Philadelphia: Wolters Kluwer/Lippincott Williams & Wilkins, 2007. — P. 745. — ISBN 978-0-7817-6299-1.
  10. HIV and Its Transmission. Centers for Disease Control and Prevention (2003).
  11. Retrovirus Definition. Тексерілді, 28 желтоқсан 2019.
  12. UNAIDS. The quest for an HIV vaccine (May 18, 2012).
  13. Guideline on when to start antiretroviral therapy and on pre-exposure prophylaxis for HIV — World Health Organization. — P. 13. — ISBN 978-92-4-150956-5.
  14. UNAIDS, World Health Organization 2007 AIDS epidemic update (December 2007).
  15. a b Global HIV & AIDS statistics — 2019 fact sheet  (ағыл.). UNAIDS.
  16. Fact Sheet - World AIDS Day 2019.
  17. "The first postmodern pandemic: 25 years of HIV/AIDS". Journal of Internal Medicine 263 (3): 218–43. March 2008. doi:10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x. PMID 18205765. (subscription required)
  18. "Origins of HIV and the AIDS pandemic". Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine 1 (1): a006841. September 2011. doi:10.1101/cshperspect.a006841. PMC 3234451. PMID 22229120. 
  19. "A reflection on HIV/AIDS research after 25 years". Retrovirology 3 (1): 72. October 2006. doi:10.1186/1742-4690-3-72. PMC 1629027. PMID 17054781. 
  20. a b The impact of AIDS on people and societies // 2006 Report on the global AIDS epidemic — UNAIDS, 2006. — ISBN 978-92-9173-479-5.
  21. Endersby, Jim (2016). "Myth Busters". Science 351 (6268): 35. Bibcode 2016Sci...351...35E. doi:10.1126/science.aad2891. http://austintexas.gov/page/myth-busters. Retrieved 14 February 2016. 
  22. An African Pope Won't Change the Vatican's Views on Condoms and AIDS (26 February 2013).
  23. Harden, Victoria Angela AIDS at 30: A History — Potomac Books Inc, 2012. — P. 324. — ISBN 978-1-59797-294-9.
  24. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named M121
  25. a b c Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named WHOCase2007
  26. Diseases and disorders — Tarrytown, NY: Marshall Cavendish, 2008. — P. 25. — ISBN 978-0-7614-7771-6.
  27. a b c d e f Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 118.
  28. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named Deut2010
  29. Evian Clive Primary HIV/AIDS care: a practical guide for primary health care personnel in a clinical and supportive setting — Updated 4th. — Houghton [South Africa]: Jacana, 2006. — P. 29. — ISBN 978-1-77009-198-6.
  30. Charles B. Hicks, MD Radiology of AIDS / Jacques W.A.J. Reeders & Philip Charles Goodman — Berlin [u.a.]: Springer, 2001. — P. 19. — ISBN 978-3-540-66510-6.
  31. Elliott Tom Lecture Notes: Medical Microbiology and Infection — John Wiley & Sons, 2012. — P. 273. — ISBN 978-1-118-37226-5.
  32. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named M1212
  33. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named M1182
  34. a b "Control of HIV-1 replication in elite suppressors". Discovery Medicine 9 (46): 261–66. March 2010. PMID 20350494. 
  35. "Elite control of HIV Infection: implications for vaccines and treatment". Topics in HIV Medicine 15 (4): 134–36. August–September 2007. PMID 17720999. 
  36. a b c d e Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named M1183
  37. "Review of human immunodeficiency virus type 1-related opportunistic infections in sub-Saharan Africa". Clinical Infectious Diseases 36 (5): 652–62. March 2003. doi:10.1086/367655. PMID 12594648. 
  38. "Complications of HIV infection: a systems-based approach". American Family Physician 83 (4): 395–406. February 2011. PMID 21322514. 
  39. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named Deut20102
  40. a b c d Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 169.
  41. "Ocular surface squamous neoplasia – Review of etio-pathogenesis and an update on clinico-pathological diagnosis". Saudi Journal of Ophthalmology 27 (3): 177–86. July 2013. doi:10.1016/j.sjopt.2013.07.002. PMC 3770226. PMID 24227983. 
  42. AIDS. A.D.A.M..
  43. "Chronic diarrhea and AIDS: insights into studies with non-human primates". Current HIV Research 3 (3): 199–205. July 2005. doi:10.2174/1570162054368084. PMID 16022653. 
  44. Depression and Psychosis in Neurological Practice // Bradley's Neurology in Clinical Practice: Expert Consult – Online and Print, 6e (Bradley, Neurology in Clinical Practice e-dition 2v Set) — 6th. — Philadelphia: Elsevier/Saunders, 2012. — Vol. 1. — P. 101. — ISBN 978-1-4377-0434-1.
  45. a b "Antiretroviral postexposure prophylaxis after sexual, injection-drug use, or other nonoccupational exposure to HIV in the United States: recommendations from the U.S. Department of Health and Human Services.". MMWR. Recommendations and reports : Morbidity and mortality weekly report. Recommendations and reports / Centers for Disease Control 54 (RR-2): 1–20. 21 January 2005. PMID 15660015. 
  46. Coovadia H (2004). "Antiretroviral agents—how best to protect infants from HIV and save their mothers from AIDS". N. Engl. J. Med. 351 (3): 289–292. doi:10.1056/NEJMe048128. PMID 15247337. 
  47. Kripke C (1 August 2007). "Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV.". American Family Physician 76 (3): 375–6. PMID 17708137. 
  48. a b c d "An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission.". Current Opinion in HIV and AIDS 5 (4): 291–7. July 2010. doi:10.1097/COH.0b013e32833a88a3. PMID 20543603. 
  49. Cunha Burke Antibiotic Essentials 2012 — 11. — Jones & Bartlett Publishers, 2012. — P. 303. — ISBN 9781449693831.
  50. a b "Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies.". The Lancet Infectious Diseases 9 (2): 118–29. February 2009. doi:10.1016/S1473-3099(09)70021-0. PMC 4467783. PMID 19179227. 
  51. "Systematic review of orogenital HIV-1 transmission probabilities.". International Journal of Epidemiology 37 (6): 1255–65. December 2008. doi:10.1093/ije/dyn151. PMC 2638872. PMID 18664564. 
  52. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named TransmissionM20072
  53. "Risk of HIV-1 transmission for parenteral exposure and blood transfusion: a systematic review and meta-analysis". AIDS 20 (6): 805–12. April 2006. doi:10.1097/01.aids.0000218543.46963.6d. PMID 16549963. 
  54. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named AFP2007k
  55. Needlestick Prevention Guide 5–6 (2002). Тексерілді, 10 қараша 2019.
  56. HIV in the United States: An Overview (March 2012).
  57. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named TransmissionM20073
  58. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named Risk20062
  59. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named TransmissionM20074
  60. Will I need a blood transfusion?. National Health Services (2011).
  61. Centers for Disease Control Prevention (CDC) (October 2010). "HIV transmission through transfusion – Missouri and Colorado, 2008". Morbidity and Mortality Weekly Report 59 (41): 1335–39. PMID 20966896. 
  62. UNAIDS 2011 pg. 60–70
  63. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named TransmissionM20075
  64. Blood safety ... for too few. World Health Organization (2001).
  65. "HIV transmission by organ and tissue transplantation". AIDS 7 Suppl 2: S35–38. November 1993. doi:10.1097/00002030-199311002-00008. PMID 8161444. https://zenodo.org/record/1234768. 
  66. "Injection drug use, unsafe medical injections, and HIV in Africa: a systematic review". Harm Reduction Journal 6: 24. August 2009. doi:10.1186/1477-7517-6-24. PMC 2741434. PMID 19715601. 
  67. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named UnsafeInjection20092
  68. a b Basic Information about HIV and AIDS (April 2012).
  69. Crans, Wayne J. Why Mosquitoes Cannot Transmit AIDS. Rutgers University (June 1, 2010).
  70. Preventing Mother-to-Child Transmission of HIV  (ағыл.).
  71. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named Mother2010
  72. WHO | Mother-to-child transmission of HIV. Тексерілді, 27 желтоқсан 2019.
  73. "Antiretroviral interventions for preventing breast milk transmission of HIV". The Cochrane Database of Systematic Reviews 10 (10): CD011323. October 2014. doi:10.1002/14651858.CD011323. PMID 25280769. 
  74. a b c Infant feeding in the context of HIV (April 2011).
  75. "Mechanisms of CD4+ T lymphocyte cell death in human immunodeficiency virus infection and AIDS". The Journal of General Virology 84 (Pt 7): 1649–61. July 2003. doi:10.1099/vir.0.19110-0. PMID 12810858. 
  76. International Committee on Taxonomy of Viruses 61. Retroviridae. National Institutes of Health (2002).
  77. International Committee on Taxonomy of Viruses 61.0.6. Lentivirus. National Institutes of Health (2002).
  78. "HIV pathogenesis and long-term survival". AIDS 7 (11): 1401–10. November 1993. doi:10.1097/00002030-199311000-00001. PMID 8280406. 
  79. "Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses". ACS Chemical Biology 1 (4): 217–26. May 2006. doi:10.1021/cb600131q. PMID 17163676. 
  80. RNA interference and viruses : current innovations and future trends — Norfolk: Caister Academic Press, 2010. — P. 73. — ISBN 978-1-904455-56-1.
  81. Immunology, infection, and immunity / Gerald B. Pier — Washington, DC: ASM Press, 2004. — P. 550. — ISBN 978-1-55581-246-1.
  82. a b c "Hybrid spreading mechanisms and T cell activation shape the dynamics of HIV-1 infection". PLoS Computational Biology 11 (4): e1004179. April 2015. arXiv:1503.08992. Bibcode 2015PLSCB..11E4179Z. doi:10.1371/journal.pcbi.1004179. PMC 4383537. PMID 25837979. 
  83. "HIV-1 cell to cell transfer across an Env-induced, actin-dependent synapse". The Journal of Experimental Medicine 199 (2): 283–93. January 2004. doi:10.1084/jem.20030648. PMC 2211771. PMID 14734528. 
  84. "Avoiding the void: cell-to-cell spread of human viruses". Nature Reviews. Microbiology 6 (11): 815–26. November 2008. doi:10.1038/nrmicro1972. PMID 18923409. 
  85. "Cell-to-cell spread of HIV permits ongoing replication despite antiretroviral therapy". Nature 477 (7362): 95–98. August 2011. Bibcode 2011Natur.477...95S. doi:10.1038/nature10347. PMID 21849975. 
  86. "Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal". Statistics in Medicine 22 (4): 573–93. February 2003. doi:10.1002/sim.1342. PMID 12590415. 
  87. "Human immunodeficiency virus type 2". The Journal of General Virology 83 (Pt 6): 1253–65. June 2002. doi:10.1099/0022-1317-83-6-1253. PMID 12029140. 
  88. "High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR". Science 259 (5102): 1749–54. March 1993. Bibcode 1993Sci...259.1749P. doi:10.1126/science.8096089. PMID 8096089. https://semanticscholar.org/paper/357fd5f488550f380ac3c828b6c524fefe90013f. 
  89. "The qualitative nature of the primary immune response to HIV infection is a prognosticator of disease progression independent of the initial level of plasma viremia". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 94 (1): 254–58. January 1997. Bibcode 1997PNAS...94..254P. doi:10.1073/pnas.94.1.254. PMC 19306. PMID 8990195. 
  90. "HIV infection: first battle decides the war". Trends in Immunology 27 (6): 274–81. June 2006. doi:10.1016/j.it.2006.04.007. PMID 16679064. 
  91. Pillay Deenan Human Immunodeficiency Viruses // Principles and practice of clinical virology — 6th. — Hoboken, NJ: Wiley, 2007. — P. 905. — ISBN 978-0-470-51799-4.
  92. "Primary HIV-1 infection is associated with preferential depletion of CD4+ T lymphocytes from effector sites in the gastrointestinal tract". The Journal of Experimental Medicine 200 (6): 761–70. September 2004. doi:10.1084/jem.20041196. PMC 2211967. PMID 15365095. 
  93. "CD4+ T cell depletion during all stages of HIV disease occurs predominantly in the gastrointestinal tract". The Journal of Experimental Medicine 200 (6): 749–59. September 2004. doi:10.1084/jem.20040874. PMC 2211962. PMID 15365096. 
  94. "CCR5 monoclonal antibodies for HIV-1 therapy". Current Opinion in HIV and AIDS 4 (2): 104–11. March 2009. doi:10.1097/COH.0b013e3283224015. PMC 2760828. PMID 19339948. 
  95. a b editor Julio Aliberti Control of Innate and Adaptive Immune Responses During Infectious Diseases — New York: Springer Verlag, 2011. — P. 145. — ISBN 978-1-4614-0483-5.
  96. "Immune activation and inflammation in HIV-1 infection: causes and consequences". The Journal of Pathology 214 (2): 231–41. January 2008. doi:10.1002/path.2276. PMID 18161758. 
  97. "Microbial translocation is a cause of systemic immune activation in chronic HIV infection". Nature Medicine 12 (12): 1365–71. December 2006. doi:10.1038/nm1511. PMC 1717013. PMID 17115046. 
  98. HIV/AIDS Testing (16 March 2018).
  99. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named WHOCase20072
  100. a b US Preventive Services Task, Force.; Owens, DK; Davidson, KW; Krist, AH; Barry, MJ; Cabana, M; Caughey, AB; Curry, SJ et al. (18 June 2019). "Screening for HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.". JAMA 321 (23): 2326–2336. doi:10.1001/jama.2019.6587. PMID 31184701. 
  101. a b Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named Deut20103
  102. a b Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named M1184
  103. a b Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named WHOCase20073
  104. a b "HIV testing for children in resource-limited settings: what are we waiting for?". PLOS Medicine 7 (7): e1000285. July 2010. doi:10.1371/journal.pmed.1000285. PMC 2907270. PMID 20652012. 
  105. Үлгі:Cite pmid
  106. Home Tests. CDC. Басты дереккөзінен мұрағатталған 10 шілде 2014.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 28 шілде 2014.
  107. a b Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named WHOCase20074
  108. a b Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named CDCCase2008
  109. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named M1213
  110. a b WHO case definitions of HIV for surveillance and revised clinical staging and immunological classification of HIV-related disease in adults and children — Geneva: World Health Organization, 2007. — P. 6–16. — ISBN 978-92-4-159562-9.
  111. Возианова, 2001
  112. HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems  (ағыл.). сайт www.aids-ed.org. Басты дереккөзінен мұрағатталған 3 ақпан 2012. Тексерілді, 29 желтоқсан 2011.
  113. "Condom effectiveness: where are we now?". Sexual Health 9 (1): 10–17. March 2012. doi:10.1071/SH11036. PMID 22348628. 
  114. Condom Facts and Figures. World Health Organization (August 2003).
  115. "A review of the effectiveness and acceptability of the female condom for dual protection". Sexual Health 9 (1): 18–26. March 2012. doi:10.1071/SH11037. PMID 22348629. 
  116. "Tenofovir-based pre-exposure prophylaxis for HIV prevention: evolving evidence". Current Opinion in Infectious Diseases 25 (1): 51–57. February 2012. doi:10.1097/QCO.0b013e32834ef5ef. PMC 3266126. PMID 22156901. 
  117. "Spermicides, microbicides and antiviral agents: recent advances in the development of novel multi-functional compounds". Mini Reviews in Medicinal Chemistry 9 (13): 1556–67. November 2009. doi:10.2174/138955709790361548. PMID 20205637. 
  118. Siegfried, Nandi, ed (April 2009). "Male circumcision for prevention of heterosexual acquisition of HIV in men". The Cochrane Database of Systematic Reviews (2): CD003362. doi:10.1002/14651858.CD003362.pub2. PMID 19370585. 
  119. WHO and UNAIDS announce recommendations from expert consultation on male circumcision for HIV prevention. World Health Organization (March 28, 2007).
  120. "Male circumcision, HIV and sexually transmitted infections: a review". British Journal of Nursing 19 (10): 629–34. May 27, 2010. doi:10.12968/bjon.2010.19.10.48201. PMC 3836228. PMID 20622758. 
  121. "Behavioral aspects of male circumcision for the prevention of HIV infection". Current HIV/AIDS Reports 6 (4): 187–93. November 2009. doi:10.1007/s11904-009-0025-9. PMC 3557929. PMID 19849961. (subscription required)
  122. "Male circumcision: Africa and beyond?". Current Opinion in Urology 20 (6): 515–19. November 2010. doi:10.1097/MOU.0b013e32833f1b21. PMID 20844437. https://semanticscholar.org/paper/20d5bffb5f576016fc87e72877f40dc7e231c209. 
  123. "Male circumcision to reduce the risk of HIV and sexually transmitted infections among men who have sex with men". Current Opinion in Infectious Diseases 23 (1): 45–52. February 2010. doi:10.1097/QCO.0b013e328334e54d. PMID 19935420. 
  124. Wiysonge, Charles Shey, ed (June 2011). "Male circumcision for prevention of homosexual acquisition of HIV in men". The Cochrane Database of Systematic Reviews (6): CD007496. doi:10.1002/14651858.CD007496.pub2. PMID 21678366. 
  125. "Risk compensation in HIV prevention: implications for vaccines, microbicides, and other biomedical HIV prevention technologies". Current HIV/AIDS Reports 4 (4): 165–72. December 2007. doi:10.1007/s11904-007-0024-7. PMC 2937204. PMID 18366947. 
  126. Operario, Don, ed (October 2007). "Abstinence-only programs for HIV infection prevention in high-income countries". The Cochrane Database of Systematic Reviews (4): CD005421. doi:10.1002/14651858.CD005421.pub2. PMID 17943855. http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html. Retrieved May 31, 2012. 
  127. "Effectiveness of peer education interventions for HIV prevention, adolescent pregnancy prevention and sexual health promotion for young people: a systematic review of European studies". Health Education Research 27 (5): 904–13. October 2012. doi:10.1093/her/cys055. PMID 22641791. 
  128. "Sexually transmitted infections and adolescence". Acta Dermatovenerologica Croatica 18 (4): 305–10. 2010. PMID 21251451. 
  129. International technical guidance on sexuality education: an evidence-informed approach — Paris: UNESCO, 2018. — P. 12. — ISBN 978-92-3-100259-5.
  130. "Discerning patterns of human immunodeficiency virus risk in healthy young adults". The American Journal of Medicine 121 (9): 758–64. September 2008. doi:10.1016/j.amjmed.2008.04.022. PMC 2597652. PMID 18724961. 
  131. "Voluntary counseling and testing (VCT) for changing HIV-related risk behavior in developing countries". The Cochrane Database of Systematic Reviews 9 (9): CD001224. September 2012. doi:10.1002/14651858.CD001224.pub4. PMC 3931252. PMID 22972050. 
  132. Lopez, LM; Grey, TW; Chen, M; Denison, J; Stuart, G (9 August 2016). "Behavioral interventions for improving contraceptive use among women living with HIV.". The Cochrane Database of Systematic Reviews (8): CD010243. doi:10.1002/14651858.CD010243.pub3. PMID 27505053. 
  133. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named CochraneSTI2012
  134. Ryan White, an American AIDS Victim. Encyclopædia Britannica (November 7, 2013).
  135. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named UNAIDS2006Ch42
  136. Common at its core: HIV-related stigma across contexts (2005).
  137. "AIDS Stigma and sexual prejudice". American Behavioral Scientist 42 (7): 1130–47. 1999. doi:10.1177/0002764299042007006. http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf. Retrieved March 27, 2006. 
  138. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named Herek19992
  139. "Punished for their good deeds: stigmatization for AIDS volunteers". American Behavioral Scientist 42 (7): 1175–92. 1999. doi:10.1177/0002764299042007009. 
  140. Sharma A.K. Population and society — New Delhi: Concept Pub. Co., 2012. — P. 242. — ISBN 978-81-8069-818-7.
  141. "HIV-related stigma and knowledge in the United States: prevalence and trends, 1991–1999". American Journal of Public Health 92 (3): 371–77. March 2002. doi:10.2105/AJPH.92.3.371. PMC 1447082. PMID 11867313. 
  142. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named Herek19993
  143. "The evolving epidemiology of HIV/AIDS". AIDS 26 (10): 1205–13. June 2012. doi:10.1097/QAD.0b013e328354622a. PMID 22706007. 
  144. Richard Spencer. China relaxes laws on love and marriage (August 21, 2003).
  145. Exhibition – Surviving and Thriving – NLM Exhibition Program. U.S. National Institutes of Health, National Library of Medicine.
  146. Geiling, Natasha. The Confusing and At-Times Counterproductive 1980s Response to the AIDS Epidemic  (ағыл.), Smithsonian.com (December 4, 2013).
  147. Әлімқұлова Р., Сәтімбеков Р. Ә 55 Биология: Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. - 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. - Алматы: Атамұра, 2008. - 320 бет. ISBN 9965-34-812-Х
Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: AIDS