Ақмола облысы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Координаттар: 52°00′ с. е. 69°00′ ш. б. / 52.000° с. е. 69.000° ш. б. / 52.000; 69.000 (G) (O) (Я)

Қазақстан облысы

Ақмола облысы

Ақмола облысының елтаңбасы
Ақмола облысы елтаңбасы
Қазақстан картасындағы Ақмола облысы
Облыс картасы

Облыс орталығы

Көкшетау

Құрылған уақыты

14 қазан 1939 жыл

Аудандар саны

17

Ауылдық округтер саны

245

Тұрғыны

736 528[1] (2015 жыл)
11-ші орын
- тығыздығы
5 адам/км²
9-шы орын

Ұлттық құрамы

қазақтар — 49,64%
орыстар — 34,14%
украиндар - 4,65%
немістер - 3,57%
татарлар - 1,82%
басқа халықтар - 6,18% (2015 ж.)[2]

Жер аумағы

9-шы орын

- Барлығы
- Су беті

146 219 км²

Экономикалық ауданы

Солтүстік Қазақстан

Әкімі

Сергей Кулагин

ISO 3166-2:KZ коды

KZ-AKM

Телефон коды

+7 7162 xx-xx-xx

Пошта индекстері

02xxxx

Автомобиль коды

03

Уақыт белдеуі

UTC+6

Ресми сайты

http://akmo.gov.kz

Ақмола облысыҚазақстан Республикасының орталығында орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлініс.[3]1939 жылы құрылған. 196192 жылдары Целиноград облысы болып аталды. Жер аумағы 146,2 мың км². Тұрғыны 746,6 мың адам, орташа тығыздығы 1 км²-ге 5,1 адамнан келеді (2006). Солтүстігінде Солтүстік Қазақстан, шығысында Павлодар, оңтүстігінде Қарағанды, батысында Қостанай облыстарымен шектеседі. 14 ауылдық, 2 қалалық әкімшілік ауданға бөлінген. 10 қала, 13 кент, 245 ауылдық әкімшілік округ бар. Әкімшілік орталық – Көкшетау қаласы. Ақмола облысы Сарыарқаның солтүстік-батыс бөлігінде, Есіл өзенінің жоғарғы ағысындағы дала белдемінде орналасқан. Жерінің басым бөлігі абсолюттік биіктігі 400 м-ден аспайтын аласа белесті, ұсақ төбелі жазық. Солтүстігінде Көкшетау қыратының сілемдері (Сандықтау, Домбыралы, т.б. аласа таулар) орналасқан. Облыстың батыс, орталық, шығыс бөліктерін Есіл, Атбасар, Сілеті жазықтары алып жатыр. Оңтүстік-батысында Теңіз-Қорғалжын ойысы бар. Облыстың батыс жағында Есіл өзеніне дейін Торғай үстіртінің шығыс шеті еніп жатыр. Есіл өзенінің оң жағалауы Атбасар, сол жағалауы Теңіз жазықтарымен шектеседі. Оңтүстік-шығысында орманды, көркем Ерейментау өңірі орналасқан. Оның негізгі бөлігі жартасты, қырқалар тізбегінен (100 – 500 м) тұрады. Жерінің геологиялық құрылымы каледон және герцин қатпарлығы кезеңінде қалыптасқан. Палеозой дәуірінің соңында континенттік түзілу кезеңі басталды. Өте ұзақ мерзімге созылған тегістелудің нәтижесінде пайда болған таулы өлке мезозой дәуірінде бірте-бірте қыраттарға айналды. Облыс жері негізінен палеозойдың метаморфтанған тақтатастарынан, кварциттерінен, құмтастарынан, альбитофириттерінен, әктастарынан, конгломераттарынан түзілген. Солармен бірге интрузивті (гранит, диорит, габбро, т.б.) және эффузивті жыныстар кең таралған. Байырғы жыныстарды неоген мен төрттік дәуірлердің сарғылтым шөгінділерінің қалың қабаттары жауып жатыр.

Кен байлықтары[өңдеу]

Кен байлықтарынан алтын, уран, боксит, сүрме, мыс, молибден, кобальт, көмір, каолин сазы, кварц құмы, құрылыс материалдары, т.б. өндіріледі.

Климаты[өңдеу]

Климаты тым континенттік, қысы ұзақ (5,5 айға созылады) суық, жазы қоңыржай ыстық. Қаңтардың орташа темпертурасы –16 – 18°С, шілдеде 19 – 21°С. Тұрақты қар жамылғысы қарашаның ортасында қалыптасып, оңтүстігінде 130 – 140 күн, солтүстігінде 150 – 155 күн жатады. Қардың орташа қалыңдығы 20 – 22 см. Солтүстігінде жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 400 мм, оңтүстігінде 250 мм. Облыста солтүстіктен оңтүстіке қарай қара қоңыр, қоңыр, ашық қоңыр топырақ белдемдері бірін-бірі алмастырады. Олардың көпшілігі жыртылған.

Өзен-көлдері[өңдеу]

Ірі өзендері Есіл, оның салалары – Қалқұтан, Жабай, Терісаққан, Нұра, Сілеті, Өлеңті, Құланөтпес, т.б. Облыста көл көп, олардың 94-і тұщы. Ірі тұщы көлдері Қорғалжын, Қожакөл, Шолақшалқар, Балықтыкөл, Ұялышалқар, т.б. Ірі тұзды көлдері Теңіз, Керей, Итемген, Қыпшақ, Мамай, Үлкен Сарыоба және Астана, Сілеті бөгені бар. Олардан басқа жер суғаруға арналып 37 тоған салынған, жалпы су көл. 180,6 млн м3. Қорғалжын көл жүйесін сумен толықтыру және Астананың өнеркәсібін сумен қамтамасыз етуді жақсарту үшін Нұра өзені арқылы 70 – 74 млн м3 Ертіс суы беріледі.

Флора мен фаунасы[өңдеу]

Өсімдіктің 73 тұқымдасы, 800-ден астам түрі кездеседі. Негізінен қылқан, селеу, бетеге, далалық жоңышқа, таспашөп, жебіршөп, қазтабан, сәбізшөп, жусан, т.б. өзен жайылмалары мен көл жағалауында астық тұқымдас және әр түрлі шөп аралас шалғын, ұсақ шоқыларда шоқ қарағай, қайың, көктерек, түрлі бұталар өседі. Облыс табиғатына сәйкес мұнда сүтқоректілердің 55, құстың 80, бауырымен жорғалаушылардың 8, қосмекенділердің 3, балықтың 30 түрі мекендейді. Облыстың солтүстігіндегі ормандарда бұлан, сібір елігі, сілеусін, ақкіс, ақ қоян, тиін, еуропа кірпісі, орман құстары (құр, аққұр, тоқылдақ, т.б.), жыртқыш құстар (қарақұс, шаңқылдақ қыран, кезқұйрық, жамансары, күйкентай, жағалтай), сауысқан, алақарға, жауқара, т.б. кездеседі. Су құстарынан қоқиқаз, қаз, үйрек, т.б., бауырымен жорғалаушылардан сарыбас, өрнекті қарашұбар жылан, сұр жылан, секіргіш кесіртке, т.б. мекендейді. Суларында мөңке, оңғақ, лақа, алабұға, торта, шортан, аққайран өседі. Қорғалжын, Ерейментау, Атбасар мемлекеттік қорықтары бар. Облыста республика халқының 4,9%-ы тұрады. Солтүстік және орталық аудандарда халық жиі қоныстанған.

Қалалары мен өнеркәсібі[өңдеу]

Қалалары – Астана, Степногорск, Атбасар, Макинск, Ақкөл, Есіл, Ерейментау, Щучинск, Көкшетау . Облыс өнеркәсібі өндіру және өңдеу салаларынан тұрады. Ауыл шаруашылық машиналарын жасауға, астық өндіруге, сүтті, етті мал өсіруге мамандандырылған. Ауыл шаруашылық жері 12501,1 мың га, оның 4806,1 мың га-сы егістік, 287,8 мың га-сы шабындық, 72,2 мың га-сы жайылымдық (2006). Орман-тоғай 224,3 мың га жерді алып жатыр. Облыс аумағындағы темір жолдыңдың ұзындығы 1531 км. Облыс жері арқылы Петропавл – Астана – Қарағанды, Қарағанды – Астана – Павлодар темір жолдары, Көкшетау – Астана – Қарағанды, Қостанай – Астана – Павлодар, Астана – Алматы автомобиль жолдары өтеді.

Халқы[өңдеу]

Ақмола облысы халқының саны[4] [5]

1970 1979 1989 1999 2003 2004 2005 2006 2007
970 604 979 646 1 061 820 836 271 748 167 748 930 747 185 746 652 748 559
2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
747 447 738 824 735 135 733 212 731 328 732 947 735 566 736 605

Ақмола облысының аудандары[өңдеу]

  1. Ақкөл ауданы
  2. Аршалы ауданы
  3. Астрахан ауданы
  4. Атбасар ауданы
  5. Бұланды ауданы
  6. Бурабай ауданы (Щучинск ауданы)
  7. Егіндікөл ауданы
  8. Еңбекшілдер ауданы
  9. Ерейментау ауданы
  10. Есіл ауданы
  11. Жақсы ауданы
  12. Жарқайың ауданы
  13. Зеренді ауданы
  14. Қорғалжын ауданы
  15. Сандықтау ауданы
  16. Целиноград ауданы
  17. Шортанды ауданы

Ақмола облысы Қазақстан Республикасының орталық бөлігінің солтүстістігінде Қазақтың аласа белді- бетегейлі даласы (Сарыарқа) мен Теңіз жазығының арасында орналасқан. 1939 жылдың 14 қазанында құрылған. Батысында Қостанай, теріскейінде Солтүстік Қазақстан, шығысында Павлодар, оңтүстігінде Қарағанды облыстарымен шектесіп жатыр. Көлемі- 146,2 мың шаршы км. Облыс халқының саны- 739,042 мың адам (1.07.2006 жылға дейінгі мәлімет). Облыс аумағының солтүстік бөлігін Көкшетау (Көкше тауы - 947 м), Жақсыжалғызтау (730 м), Жыланды (665 м), Зеренді (587 м) тауларымен бірге Көкшетау жотасының орта тұстары алып жатыр. Облыстың оңтүстік жағы - орташа биіктігі 300-400 метр болатын бұйратты, жон-жоталы жазық. Орталық бөлігінде Сандықтау, Домбыралы таулары орналасқан, оңтүстік-батысы Теңіз-Қорғалжын ойпатымен жалғасады. Ақмола облысының климатышұғыл континенталды, жазы ыстық та құрғақ болып келсе, қысы қатал. Облыс құрамындағы екі қала - Көкшетау мен Степногорск обыстық маңызға ие, 8 қала (Ақкөл, Атбасар, Державинск, Ерейментау, Есіл, Макинск, Степняк, Щучинск) аудандық басқару жүйесінде, сондай-ақ мұнда 17ауылдық аудан (кестені қараңыз), 14кент және 244 ауылдық округ бар.

Ақмола облысының әкімшілік-аумақтық бөлінуі[өңдеу]

Аудандар, қалалар атаулары Облыс, аудандар орталықтарыі Аумақ, мың шаршы км. Ауылдық және кенттік елді мекендер саны Көкшетау қаласына дейінгі қашықтық км. Ауылдық және кенттік округтар саны
Облыс Көкшетау қ. 146,2 665 259
Ақкөл Ақкөл қ. 9,4 34 203 11
Аршалы Аршалы кенті 5,8 35 364 13
Астрахан Астраханка а. 7,4 40 250 16
Атбасар Атбасар қ. 10,6 36 200 19
Бұланды Макинск қ. 5,1 38 120 11
Бұрабай Щучинск қ. 5,9 54 70 11
Егіндікөл Егіндікөл а. 5,4 14 410 9
Еңбекшілдер Степняк қ. 11 47 122 14
Ерейментау Ерейментау қ. 17,8 34 486 14
Есіл Есіл қ. 8 32 346 22
Жақсы Жақсы а. 9,7 33 280 16
Жарқайық Державинск қ. 12,1 24 380 19
Зеренді Зеренді а. 7,8 81 50 24
Қорғалжын Қорғалжын а. 9,3 22 470 8
Сандықтау Балкашино а. 6,4 44 110 15
Целиноград Ақмол а. 7,9 55 340 18
Шортанды Шортанды қ. 4,7 32 236 12
Степногорск қ. - 1,5 7 - 5
Көкшетау қ. - 0,4 3 - 2

Дереккөздер[өңдеу]

Сыртқы сілтемелер[өңдеу]