Қорғалжын ауданы
| Қазақстан ауданы | |||
| Қорғалжын ауданы | |||
| |||
| Әкімшілігі | |||
|---|---|---|---|
| Облысы | |||
| Аудан орталығы | |||
| Ауылдық округтер саны |
8 | ||
| Ауыл саны |
18 | ||
| Әкімі |
Алмас Аянұлы Алин | ||
| Аудан әкімдігінің мекенжайы |
Қорғалжын ауылы, Болғанбаев көшесі, №9 | ||
| Тарихы мен географиясы | |||
| Координаттары |
50°20′59″ с. е. 70°45′45″ ш. б. / 50.34972° с. е. 70.76250° ш. б. (G) (O) (Я)Координаттар: 50°20′59″ с. е. 70°45′45″ ш. б. / 50.34972° с. е. 70.76250° ш. б. (G) (O) (Я) | ||
| Құрылған уақыты |
1918 | ||
| Жер аумағы |
9,3 мың км² | ||
| Уақыт белдеуі | |||
| Тұрғындары | |||
| Тұрғыны |
7 303[1] адам (2023) | ||
| Тығыздығы |
0,8 адам/км² | ||
| Ұлттық құрамы |
қазақтар (88,14%), орыстар (6,87%), украиндар (1,69%), немістер (1,26%), татарлар (0,62%), беларустар (0,43%), басқалары (0,99%)[2] | ||
| Сандық идентификаторлары | |||
| Пошта индексі |
021300-021309[3] | ||
| Автомобиль коды |
03 | ||
|
| |||
|
| |||
Қорғалжын ауданы — Ақмола облысындағы әкімшілік бөлік. 1918 жылы құрылған. Орталығы – Қорғалжын ауылы.
Географиялық орны, жер бедері
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Солтүстігінде Егіндікөл, Астрахан аудандарымен, шығысында Целиноград ауданымен, оңтүстігінде Қарағанды облысының Нұра ауданымен шектеседі. Аудан негізінен Теңіз-Қорғалжын ойысында орналасқан. Жер бедері сәл белесті жазық.
Тарихы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Қорғалжын ауданы (1918-1935 жж. — Сабынды ауданы) 1918 жылы Ақмола округінің құрамында бұрынғы Қоңқор-Қорғалжын, Қорғалжын, Соналы, Жақсыкөң, Сарыөзен болыстары мен Қарақойын болысының бір бөлігінен құрылған (03.09.1928 жылғы БОАК Қаулысы). Бірінші әкімі - Жантаев Төлепбек (1875-1937).
Аудан құрылған уақытта жер аумағы 34 030 шаршы шақырымды құраған. 1930 жылы мұнда 11 ауылдық кеңес, онда 327 ауыл-қыстау, 3 шағын орыс ауылдары (оның ішінде 1907 жылы құрылған Сабынды хуторы) болған. Сол жылы ауданда 17 мектеп, 73 сауатсыздықты жою пункті, 3 оқу үйі (изба-читальня), 1 политмектеп жұмыс жасаған.
1932 жылы 20 ақпанда Қарағанды облысы құрылды. Оның құрамына 23 аудан, оның ішінде Қорғалжын ауданы да енді. 1941 жылы тұрғындардың өтінішімен аудан Ақмола облысының құрамына беріледі. Сол уақытта ауданда 13 мың адам тұрған және 1933 шаруашылық біріккен 32 ұжымшар болған.
Бұл жылдары халық арасында сауатсыздықты жою негізінен аяқталған болатын. 28 мектеп, оның ішінде 1 орта, 4 орталау, 23 бастауыш мектеп жұмыс істеген. Оларда 1693 оқушы оқыған. Ауданда 14 орындық бір аурухана, 5 фельдшерлік-акушерлік пункт қызмет еткен. 4 балабақша, қонақүй мен 10 кісілік монша да болған.
1954 жылы 290 мың гектар жаңа жер игеріліп, 7 кеңшар құрылды: Абай атындағы, Армавирский, Полтавский, Буревестник және Ушаков атындағы. Онда 3 мыңға жуық жаңа қоныстанушылар келді.
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Президиумының 1970 жылғы 4 желтоқсандағы Жарлығымен облыста Краснознамен ауданының құрылуына орай Қорғалжын ауданының Абай атындағы, Армавирский, Буревестник, Калинин атындағы, Коммуна, Краснознаменский, Ушаков атындағы (бұрын Астрахан ауданына берілген «Полтавский» кеңшары), яғни барлық тың кеңшарлары жаңа Краснознамен ауданына беріледі.
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Президиумының Жарлығымен 1977 жылы 5 ақпанда облыс құрамында Қорғалжын ауданының бір бөлігінен Теңіз ауданы (кейін Қарағанды облысына берілген) құрылады. Жаңа ауданға 11554 халқы бар Аршаты, Баршын, ХХII партсъезд атындағы, Сарыөзен, Соналы, Талдысай кеңшарлары беріледі.[4]
Климаты
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Климаты континенттік. Қысы ұзақ (қар 180 күндей жатады, қалыңдығы 20 сантиметрдей), боранды (20 күндей), суық. Қаңтар айының орташа температурасы –17 – 18 градус. Жазы қоңыржай ыстық, қуаң (50 күндей). Шілде айының орташа температурасы 20 – 21 градус. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 250 – 300 миллиметр. Аудан жері арқылы Нұра, Құланөтпес өзендері ағып өтеді. Көлдер өте көп: негізгілері – Қорғалжын, Теңіз, Қоқай, Асаубалық, Сұлтанкелді, Есей, Шолақшалқар, Жәнібекшалқар, Шишалқор, Қарасор, Құмкөл, Алакөл, т.б.
Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Топырағы қоңыр, күңгірт қоңыр, Нұраның аңғары қара топырақты. Аудан жерінде жабайы шошқа, қоңыр түлкі, қарсақ, борсық, қоян, күзен, ақ тышқан, қосаяқ, су тышқаны, ондатра; құстардан: қоқиқаз, қаз, үйрек, аққу, аққұтан, қызғыш, т.б. көптеген су құстары мекендейді. Көлдерінде мөңке, алабұға, оңғақ, лақа, торта, шортан, аққайран кездеседі. Аудан аумағында мемлекеттік Қорғалжын қорығы орналасқан.
Халқы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]| 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989[5] | 1999 | 2009[6] | 2021 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 14105 | ▲23926 | ▲41444 | ▼22857 | ▲30894 | ▼16705 | ▼10289 | ▼7495 |
Тұрғындар саны 8815 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар (87,90%) , орыстар (6,95%) , украиндар (1,78%) , беларустар (0,56%) , немістер (1,17%) , басқалары (1,64%)[7][8]
Халқының орташа тығыздығы 1 км²-ге 1,4 адамнан келеді.
Әкімшілік бөлінісі
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Аудан аумағындағы 18 елді мекен 8 ауылдық әкімшілік округке біріктірілген:
| Ауылдық округтері | 2009 | 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Ерлер 2009 | Ерлер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен | Әйелдер 2009 | Әйелдер 2021 | 2021 2009-ға пайызбен |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Амангелді ауылдық округі | 626 | ▼461 | 73,6 | 324 | ▼255 | 78,7 | 302 | ▼206 | 68,2 |
| Арықты ауылдық округі | 1102 | ▼720 | 65,3 | 538 | ▼373 | 69,3 | 564 | ▼347 | 61,5 |
| Кеңбидайық ауылдық округі | 533 | ▼347 | 65,1 | 254 | ▼183 | 72 | 279 | ▼164 | 58,8 |
| Қарашалғын ауылдық округі | 992 | ▼743 | 74,9 | 498 | ▼395 | 79,3 | 494 | ▼348 | 70,4 |
| Қорғалжын ауылдық округі | 4267 | ▼3296 | 77,2 | 2088 | ▼1673 | 80,1 | 2179 | ▼1623 | 74,5 |
| Қызылсай ауылдық округі | 702 | ▼463 | 66 | 372 | ▼231 | 62,1 | 330 | ▼232 | 70,3 |
| Майшұқыр ауылдық округі | 273 | ▼225 | 82,4 | 145 | ▼111 | 76,6 | 128 | ▼114 | 89,1 |
| Сабынды ауылдық округі | 1794 | ▼1240 | 69,1 | 916 | ▼660 | 72,1 | 878 | ▼580 | 66,1 |
| ЖАЛПЫ САНЫ | 10289 | ▼7495 | 72,8 | 5135 | ▼3881 | 75,6 | 5154 | ▼3614 | 70,1 |
Ірі елді мекендері
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]| Атауы | Халқы (2021) |
|---|---|
| Қорғалжын | ▼3222 |
| Сабынды | ▼928 |
| Арықты | ▼602 |
| Жантеке | ▼564 |
Шаруашылығы, инфрақұрылымы
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]Ауданда май зауыты, сүт цехы, диірмен, наубайхана, тұрмыстық комбинат, құрылыс, автокөлік мекемелері, типография, астық пункті, т.б. бар. Аудандағы 17 ЖШС, 184 шаруа қожалығы, 3 тағам өңдейтін кәсіпорын, 88 сауда орындары халыққа түрлі салада қызмет көрсетеді. Ауыл шаруашылық жері 656,5 мың гектар, оның 46,1 мың гектары егіндік, 28,2 мың гектары шабындық, 382,8 мың гектары жайылым, 199,5 мың гектары тыңайған жер. 2001 жылы 8,5 мың сиыр, 4,2 мың қой мен ешкі, 3,6 мың жылқы, 0,6 мың шошқа, 12,6 мың құс болды. Оқу, білім беру және мәдениет салаларында мектепке дейінгі 8 балалар мекемесі, 5 бастауыш, 8 орталау, 11 орта мектеп, 33 кітапхана, халық театры, мұражай, 22 клуб, 3 мәдениет үйі бар. Денсаулық сақтау және емдеу мекемелерінен аудан аурухана, 5 отбасылық-дәрігерлік амбулатория, 13 фельдшер-акушерлік пункт болды. Аудан “Шамшырақ нұры” (1934 жылдан), “Свет маяка” (1957 жылдан) газеттері шығарылады.
Дереккөздер
[өңдеу | дереккөзін өңдеу]- ↑ Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)
- ↑ Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)
- ↑ Қазақстан почталық индекстері
- ↑ Аудан туралы
- ↑ Ресей империясы, КСРО халық санақтары
- ↑ ҚР халық санақтары Мұрағатталған 10 қазанның 2023 жылы.
- ↑ Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі. Қазақстан Республикасы тұрғындарының облыстар, қалалар мен аудандар, жынысы мен жас ерекшелігі топтары, этностық бөлігі бойынша 2010 жылдың басындағы саны Мұрағатталған 17 қаңтардың 2013 жылы.
- ↑ 2009 жылғы санақ бойынша Қазақстан тұрғындарының ұлттық құрамы Мұрағатталған 12 ақпанның 2013 жылы.
- ↑ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары
| |||||||||||||||||
.png)
| ||||||