Абай ауданы (Қарағанды облысы)

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Навигацияға өту Іздеуге өту
Қазақстан ауданы
Абай ауданы
Әкімшілігі
Облысы

Қарағанды облысы

Аудан орталығы

Абай

Ауылдық округтер саны

11

Кенттік әкімдіктер саны

3

Қалалық әкімдіктер саны

1

Ауыл саны

31

Қала саны

1

Әкімі

Сәбит Темешұлы Оспанов

Аудан әкімдігінің мекенжайы

Абай қаласы, Жеңіс даңғылы, №3

Тарихы мен географиясы
Координаттары

49°37′52″ с. е. 72°50′17″ ш. б. / 49.63111° с. е. 72.83806° ш. б. / 49.63111; 72.83806 (G) (O) (Я)Координаттар: 49°37′52″ с. е. 72°50′17″ ш. б. / 49.63111° с. е. 72.83806° ш. б. / 49.63111; 72.83806 (G) (O) (Я)

Құрылған уақыты

1973

Жер аумағы

6,5 мың км²

Уақыт белдеуі

UTC+5:00

Тұрғындары
Тұрғыны

59 000[1] адам (2023)

Ұлттық құрамы

қазақтар (40,99%), орыстар (39,21%), украиндар (5,07%), татарлар (3,62%), немістер (3,3%), беларустар (1,67%), басқа ұлт өкілдері (6,14%)[2]

Сандық идентификаторлары
Пошта индексі

100100-100118

Автомобиль коды

09

Абай ауданының әкімдігі

Қазақстан картасындағы Абай ауданы

 Басқа мағыналар үшін Абай ауданы деген бетті қараңыз.

Абай ауданыҚарағанды облысының орталық бөлігіндегі әкімшілік бөлініс. 1973 жылы құрылған. Алғашында "Мичурин ауданы" болып, 1997 жылдан Абай ауданы аталады. Жер аумағы 6,5 мың км². Аудан орталығы – Абай қаласы.

Географиялық орны, жер бедері

[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Аудан батысында Нұра ауданымен, солтүстігінде Бұқар жырау ауданымен және Қарағанды, Шахтинск, Саран қалаларымен, оңтүстігінде Шет және Ұлытау облысының Жаңаарқа аудандарымен шектеседі.

Аудан Сарыарқаның орта тұсында, қуаң дала белдемінде орналасқан. Батыс бөлігі аласа белесті, жазық. Тек Ақшоқы (588 м), Қоянды (725 м) сияқты аласа шоқылар кездеседі. Шығысы ұсақ төбелі (орташа биікт. 600 – 800 м). Кен байлықтарынан тас көмір, барит, әктас, т.б. құрылыс материалдары кездеседі.

Абай ауданы 1973 жылы 21 наурызда Мичурин ауданы атауымен құрылды. Орталығы Топар кенті болып, құрамына Абай қалалық кеңесінің Топар, Южный кенттері мен Тельман ауданының Ақбастау, Дзержинский, Ильич, Қарағанды, Көксу, Самар, Топар ауылдық кеңестері енді. Сол жылы Топар ауылдық кеңесі Құлаайғыр ауылдық кеңесі болып өзгертіліп, Мичурин және Құрма ауылдық кеңестері құрылды.

1981 жылы құрылған Ертіс-Қарағанды-Жезқазған каналының құрылысшылар кентіне Изумрудный атауы берілді.

1997 жылы 23 мамырда аудан орталығы Топар кентінен Абай қаласына көшіріліп, Мичурин ауданының атауы Абай ауданы болып өзгертілді.[3]

2016 жылы Бұқар жырау ауданының Дубов ауылдық округі Абай ауданына берілді.

Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі

[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Климаты тым континенттік, қысы суық қары аз, жазы ыстық, құрғақ. Қаңтарда ауаның орташа температурасы –15 – 16°С, шілдеде 20 – 21°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 250 – 350 мм. Нұра, Шерубайнұра өзендері мен олардың салалары – Есен, Соқыр осы аудан аумағынан өтеді. Сасықкөл, Сопақсор, Сарыбұлақ, Шұбаркөл, Шұбар, Шерубайнұра, Ынтымақ, т.б. көлдер мен бөгендер бар. Ауданның шығысы қара қоңыр, батысы ашық қоңыр, сортаң топырақты болып келеді. Өсімдіктерден селеу, бетеге, жусан, өзен және тау аңғарларында қызғылт боз, қыраттарда қараған, тобылғы, т.б. өседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қарсақ, суыр, атжалман, ондатр мекендейді. Суларында табан, мөңке, оңғақ, нәлім, алабұға, торта, шортан, аққайран өседі.

Өнеркәсібі мен шаруашылығы

[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Ауданда өнеркәсіп ерте дамыған. 18631917 жылдары аудан жерінде Орталық Қазақстандағы алғашқы өнеркәсіп орындарының бірі – Спасск мыс балқыту зауыты жұмыс істеді. 1974 жылдан ауданда "За коммунистический труд" газеті шығарылды. Абай ауданында көмір өндіретін 5 шахта, «Шығыс» кен байыту фабрикасы, темір-бетон бұйымдар зауыттары, құрылыс материалдары мен құралымдар комбинаты, тігін фабрикасы, нан зауыттары, тұрмыстық қызмет көрсету комбинаттары, құрылыс және көлік мекемелері; «Испат Кармет» АҚ-ның шикізат базасы, әктас кеніші бар. Ауыл шаруашылығы кәсіпорындары ет, сүт, жұмыртқа, картоп, көкөніс өндіруге бейімделген. Ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жер аумағы 611,7 мың га (2006). Оның 48%-ына дәнді дақылдар, 3%-ына картоп пен көкөніс, 49%-ына жемшөп дақылдары егіледі. Мал шаруашылығы саласы бойынша ірі қара, жылқы, құс өсіру мен 8 кәсіпорын, 1 құс фабрикасы, 1 арнайы шаруашылық бірлестігі, агрофирма-техникум шұғылданады. Аудан аумағы арқылы Қарағанды – Шу темір жолы, Астана – Қарағанды – Алматы, Қарағанды – Атасу – Жезқазған автомобиль жолдары өтеді.[4][5]

1979 1989[6] 1999 2009[7] 2021
32215 36892 65306 53214 59241

Тұрғындары 73 760 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар – 39,53%, орыстар – 40,20%, украиндар – 5,40%, немістер – 3,38%, татарлар – 3,67%, беларустар – 1,78%, башқұрттар – 0,80%, шешендер – 0,72%, әзербайжандар – 0,75%, корейлер – 0,50%, поляктар – 0,34%, чуваштар – 0,21%, латыштар – 0,27%, молдовандар – 0,27%, өзбектер – 0,39%, мордвалар – 0,17%, гректер – 0,40%, басқа ұлт өкілдері – 1,57%.

Әкімшілік бөлінісі

[өңдеу | қайнарын өңдеу]

32 елді мекен 1 қалалық, 3 кенттік әкімдік пен 11 ауылдық округке біріктірілген:

Халқының саны (2009, 2021)[8]
Ауылдық округтері 2009 2021 2021 2009-ға пайызбен Ерлер 2009 Ерлер 2021 2021 2009-ға пайызбен Әйелдер 2009 Әйелдер 2021 2021 2009-ға пайызбен
Абай қалалық әкімдігі 25550 28602 111,9 12029 13883 115,4 13521 14719 108,9
Ақбастау ауылдық округі 579 481 83,1 286 252 88,1 293 229 78,2
Дзержинский ауылдық округі 1246 929 74,6 621 485 78,1 625 444 71
Дубов ауылдық округі 3993 3702 92,7 1911 1805 94,5 2082 1897 91,1
Есенгелді ауылдық округі 1025 847 82,6 532 438 82,3 493 409 83
Ильич ауылдық округі 1264 1122 88,8 639 582 91,1 625 540 86,4
Көксу ауылдық округі 1899 2165 114 878 888 101,1 1021 1277 125,1
Қарабас кенттік әкімдігі 2484 3122 125,7 1236 2006 162,3 1248 1116 89,4
Қарағанды ауылдық округі 1736 1690 97,4 857 860 100,4 879 830 94,4
Құлаайғыр ауылдық округі 1668 1640 98,3 824 845 102,5 844 795 94,2
Құрма ауылдық округі 1507 1407 93,4 758 705 93 749 702 93,7
Мичурин ауылдық округі 1334 1188 89,1 671 606 90,3 663 582 87,8
Самар ауылдық округі 1205 933 77,4 592 470 79,4 613 463 75,5
Топар кенттік әкімдігі 9314 9329 100,2 4345 4340 99,9 4969 4989 100,4
Южный кенттік әкімдігі 2403 2084 86,7 1185 1023 86,3 1218 1061 87,1
ЖАЛПЫ САНЫ 57207 59241 103,6 27364 29188 106,7 29843 30053 100,7

Дереккөздер

[өңдеу | қайнарын өңдеу]
  1. Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)
  2. Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)
  3. Қарағанды облысының әкімшілік-аумақтық құрылысының тарихы бойынша анықтамалық (29 шілде 1936 ж. - 1 қаңтар 2006 ж.)
  4. “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
  5. Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
  6. Ресей империясы, КСРО халық санақтары
  7. ҚР халық санақтары
  8. 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары