Шет ауданы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Қазақстан ауданы
Шет ауданы
Әкімшілігі
Облысы

Қарағанды облысы

Аудан орталығы

Ақсу-Аюлы

Ауылдық округтер саны

18

Кенттік әкімдіктер саны

7

Ауыл саны

61

Тарихы мен географиясы
Координаттары

47°48′36″ с. е. 73°12′36″ ш. б. / 47.81000° с. е. 73.21000° ш. б. / 47.81000; 73.21000 (G) (O) (Я)Координаттар: 47°48′36″ с. е. 73°12′36″ ш. б. / 47.81000° с. е. 73.21000° ш. б. / 47.81000; 73.21000 (G) (O) (Я)

Құрылған уақыты

1928

Жер аумағы

65,6 км²

Уақыт белдеуі

UTC+6:00

Тұрғындары
Тұрғыны

42 437[1] адам (2019)

Ұлттық құрамы

қазақтар (88,71%), орыстар (7,24%), немістер (0,86%), украиндар (1,63%), татарлар (0,67%), беларустар (0,41%), басқа ұлт өкілдері (0,48%)[2][3]

Сандық идентификаторлары
Пошта индексі

101700-101726

Автомобиль коды

09

Қазақстан картасындағы Шет ауданы

Шет ауданыҚарағанды облысының оңтүстігіндегі әкімшілік бөлік. Аудан 1928 жылы құрылды. 1997 жылы Ақадыр ауданымен біріктірілді. Аудан аумағы 65,7 мың шаршы километрге тең. Орталығы – Ақсу-Аюлы ауылы.

Жер бедері[өңдеу]

Аудан Сарыарқаның оңтүстік, оңтүстік батыс аумағының дала белдемінен орын алған. Жері негізінен ұсақ шоқылы, төбелі, белесті, аласа таулы, қырлы келеді. Оңтүстігінде Балқаш көлі, шығысында Қарқаралы тауларының сілемдері, оңтүстік шығысында Қызыларай таулары мен Тоқырауын өзені, Нұра өзенінің бастауы жатыр. Басты өзендері : Шерубай-Нұра, Жақсы, Сарысу, Есен, Талды, Байқасқа, Манақа. Ауданның батысын Бетпақдала, Қызылтау, Ақтау, Ортау таулары тізбесі алып жатыр.

Ауданның орта бөлігінде Бұғылы, Тағылы, Қотыр, Қызылтау таулары орналасып, Тектұрмас шоқыларымен аяқталады. Солтүстік Шерубай–Нұра өзені кесіп өтіп, Шерубай-Нұра су қоймасына құяды, жері ұсақ қырқалы, шоқылы, жазық. Солтүстік шығысынан Талды өзені басталып, Наршөккен, Ақбастау шоқыларымен шектеледі.

Жер қойнауында мырыш, молибден, вольфрам, темір, алтын, кварцит, мыс, құрылыс материалдары (гранит, қиыршық тас, құм, саз) барланған. Өңірдің кең орындарында облыс көлеміндегі алтынның 1,7 пайызы, молибденнің 27,3 пайызы, воллпстаниттын 70 пайызы, мырыштың 20 пайызы, қорғасының 17 пайызы, марганецтін 10 пайызы бар. Жер жүзіндегі бар вольфрамның 30 пайызы Шет ауданының қойнауында қазына болып жатыр.

Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі[өңдеу]

Климаты айқын континенттік, қысы ұзақ, суық, боранды, қары аз (30-40 см), қаңтардың орташа температурасы -17°С, шілдеде +20 - +23°С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 220-260 мм шамасында. Жерінде қара, қызыл, қоңыр, ашық қызыл, қоңыр, сортаң топырақ тараған. Жазық жерлерінде көде, селеу, жусан, кермек, көкпек, тобылғы, қараған, өзен бойында тал, шілік өседі. Тау аралық аңғарлары мен сайларында, өзен аңғарларында әр түрлі шөпті шалғын, тал, шілік басым. Гранитті тауларында арша, тасжарған, қараған, таңқурай, қарақат, бөріқарақат олардың бөктерінде қайың, көктерек өседі. Аңдардан: арқар, елік, қасқыр, түлкі, қарсақ, борсық, суыр, сасық күзен, қоян, қосаяқ, сарышұнақ, бозсуыр, байбақ суыр. Құстардан: бүркіт, қаршыға, лашын, құр, шіл, бөдене, қоныр қаз, үйрек, дуадақ т.б.су орман құстары мекендейді.

Кәсіпорындары[өңдеу]

Ауданда өнеркәсіп орындарынан қорғасын-мырыш қоспасын өндіруші (Жаңа-Мырыш ЖШС-і), темір-марганец өндіру кәсіпрорыны (МеталлТерминалСервис ЖШС—і), вольфрам өндіру кәсіпорыны (Қараоба ЖШС-і), кварцит өндірумен «Крамдс-Кварцит» ЖШСірі автокөлік кәсіпорыны, («Ақадыр АТП» АҚ-ы), «Достық» ЖШС-і, автожолдар жөндеуші, («Бірлік» ЖШС-і), теміржолдарды жөндеу бойынша (Компания «Жол жөндеуші» ЖШС), Локомотивтерді, вагондардың донғалақ жұптарын жөндейтін («Ырыс-2030» ЖШС), («Таға» ЖШС-і), халыққа қызмет көрсету саласында «Ақадыр-жылу» ЖШС-і, «Ақадыр-энерго» ЖШС-і, «Шет-энерго» ЖШС-і кәсіпорындары бар. Жол бойы бизнесі дамуда.

Ауыл шаруашылығы[өңдеу]

Ауыл шаруашылық құрылымдарының саны 1160. Оның ішінде 14 ЖШС, 1146 шаруа қожалықтары бар. Аудан бойынша барлық ауыл шаруашылығына жарамды жер 1815 мың га (жалпы жер көлемінің 27,6 пайызы. Орташа есеппен ауданның әрбір тұрғынына 40 га ауылшаруашылық жерінен келеді. Оның егістікке жарамды жері 78,1 мың га , 30,1 мың га–сы шабындық, 1646,2 мың га-сы жайылым (2006). Егін шаруашылығының басты саласы – астық дақылдары мен жем-шөп, аздап картоп пен көкөніс егіледі. Егістікке жарамды жердің 43,0 мың га –сына астық, 0,250 мың га-сына картоп, көкөніс егілді (2006). Аудан аумағында дүниежүзілік даму банкі тарапынан инвестиция тартылып 2003 жылдан «Қуаң жерлерді игеру» бағдарламасы бойынша 11,6 мың га жерге көпжылдық шөп егілді (2006). 2006 жылдың басында ауданда 52,8 мың ірі қара, 105,6 мың қой, ешкі, 19,8 мың жылқы, 3,0 мың шошқа, 44,1 мың құс, 250 түйе болды. Аудан аумағында «Шолақ еспе» шаруа қожалығы жылқының «Мұғалжар» асыл тұқымын, «Ақжол» шаруа қожалығы қойдың «Сарыарқа» тұқымын, «Ернұр» шаруа қожалығы ірі қараның «қазақтың ақбас» асыл тұқымдарын өсірумен шұғылданады. Оқу-ағарту, денсаулық сақтау және мәдениет салалары бойынша 2 балабақша, 59 мектеп, 1 оқу өңдірістік комбинаты, 1 кәсіптік мектеп, 2 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, 4 аурухана, 2 емхана, 18 дәрігерлік амбулатория, 4 ФАП, 8 ФП, 28 медициналық пункттер, 21 кітапхана, 1 музей, 22 мәдениет үйлері мен ауыл клубтары бар (2006). 1938 жылдан аудандық «Заман» газеті шығарылады. Ауданмен қоса жасасып келе жатқан газет 19381961 ж.ж. аралығында «Социалистік табыс», 1961-1992 ж.ж. аралығында «Ильич туы», болып 1992 жылдан бастап «Заман» деген атпен шығарылуда. Аудан аумағындағы Бұғылы мен Тағылы, Нұра, Сарысу өзендерінің бойы тас ғасырынан бері қарайғы дәуірлер айғақтарына толы. Палеолит дәуіріндегі адамдар тұрағы Өғыз тау, Үлкен ақмая (1984ж) деген жерлерден табылған. Ол тұрақтардан әртүрлі тас қарулар, оның ішінде тастан жасалған балта, қырғыш, тас қарулар бар. Тайатқан, Шұнақ тауларында шоқпар тастардың бетіне қашалып салынған әр түрлі сүреттер табылған. Шет өңірінен, аудан тарихынан мол мағлұмат беретін кітаптар: "Шет өңірінің тарихы" (Ж.О.Артықбаев, М.С.Жакин, Қарағанды, 1998) "Шет өңірі ақындарының анотациясы"." Шет өңірінің тарихи – мәдени ескерткіштері" фотошежіре (жауапты ред. Ж.С.Ақылбаев); мәтін авт, құрастр. М.С.Жакин – Қарағанды, ҚарМУ, 2004). Шет ауданының жері арқылы Алматы – Астана, Қарағанды – Жезқазған, Алматы – Астана, Қарағанды – Жезқазған, Қарағанды – Ақтоғай автомобиль жолдары өтеді.

Әлеуметтік құрылымдары[өңдеу]

down

Ауданда • 58 күндізгі жалпы білім беретін мектептер жұмыс істейді, онда 9565 оқушы оқиды; • 1 кәсіби-техникалық оқу орнында - 101 оқушы; • 1 колледжде – 155 оқушы оқиды; Аудан бойынша үш мектептен тыс мекеме жұмыс істейді: 1. Оқушылар үйі; 2. "С.Мұхамеджанов атындағы балалар музыка мектебі"; 3. Өнер мектебі (Ақадыр кентінде орналасқан). • 23 клуб типті мекеме; • 22 кітапхана; • 1 мұражай жұмыс істейді. 2006 жылғы ауданның ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 4762 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы 34126 теңге. Жылдық деректер бойынша 2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 5659,5 млн. теңге сомасында игерілді немесе 2005 жылғы көлемінен 47,2% құрады. Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 3156,5 млн. теңгені немесе 2005 жылғы көлемінен 109,8%-ын құрады. 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметің есепке алмағанда) 408,5 млн. теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 52,4 млн. теңге.

Тарихы[өңдеу]

Шет ауданы – 1928 жылы 17 қаңтарда Қарқаралы округінің Қу, Қызылтау және Шет болыстарының негізінде құрылды. 1930 жылы 17 желтоқсанда өз алдына жеке аудан болып шықты. Кейінірек аудан құрамына іргедегі Ақадыр ауданы қосылып, аудан аумағы бұрынғыдан да ұлғая түсті. Ең алғаш аудан орталығының өзі іргедегі «Қызыл еспе» деген жерде орналасқан екен. Кейін қайта бұзылып осы шұрайлы да шаттықты мекен – Ақсу-Аюлыға орын теуіпті. Шет ауданының негізін қалаған Биата елінде 1824 жылы - 8019 ер, 10591 әйел, барлығы - 18711 адам болған. Бүгінде Шет ауданы облыс көлеміндегі ең іргелі, ірі аудандар санатында. Қазір аудан 48 елді мекенді біріктіретін, 25 әкімдік аумақтық бірліктен тұрады. Жалпы саны 48 мыңдай халық орналасқан. Ауылшаруашылығы дамыған аудан. Ауданның жалпы жер көлемі 6,5 млн. га немесе облыс аумағының 15 пайыз құрайды. Ауданда 1164 шаруа құрамдары бар, 475 кіші кәсіпкерлік жұмыс істейді. 59 мектеп, 3 мәдениет үйі, 24 клуб, 2 емхана, 12 отбасылық дәрігерлік амбулатория денсаулық сақтау ісінде мүлтіксіз қызмет атқарып келеді. Спорт саласында 1 халықаралық дәрежедегі спорт шебері, 40 спорт шебері және 99 спорт шеберлігіне үміткерлер бар. Байлығына көз тіккен жат жұрттан елі мен жерін қорғай білген бабалар ерлігі ұрпаққа ұран. Талды өзені бойында Бұқар жыраудың жырына іліккен Сеңкібай батыр мазары тұр. Нұра өзені бойында Абылай ханның ту ұстаған батыры Жидебай батыр жатыр. Жасыл тулы Жарылғап батыр, ат көтере алмас Сазанбай, Дерібсалы батырлар туралы заманында туған жырлар ел есінде сақталған. Кенесары ханның қолбасшысы Ағыбай батыр ел мақтанышы. Ресей империясына қарсы алғаш қару көтерген Кенесары ханның ағасы Саржан осы Бұғылы бойында жыл жарымнан аса уақыт орда тігіп, елді күреске дайындаған. Кенесарының қамалы да, Кенеханның өзі ғана су ішкен құдық та, Манақа бойында Кенехан бойын сергіткен Қарасуда, атасы Абылайхан демалған орын да осы өңірде. Қазақ әдебиеті тарихындағы зор тұлға Шортанбай жырау осы Ақсу-Аюлынікі. Ақтентек сері серілігімен ел аузына іліккен Біржан сал арнайы іздеп келіп амандасқан, дарын иесі. Атақты Қақпан ақын, Әбіш, Дия қажы, Бабас, Оқа, Түсетай, Ғаббас, Күмісбек моллалар сөз өнерінің биік шыңы іспеттес. Дия қажы артында «Шаһарбану» дастаны қалды. Оқа шежіреде «Абылайхан» деген дастан жазған. Түсетай «Сарыарқа» толғауын қалдырған. 1943 жылы алғашқы республикалық ақындар айтысында бірінші орын алған Маясар ақын туралы сол кезде ұлы Мұхтар Әуезұлы деректі фильм түсірткен. Кешегі Кенесары ханмен үзеңгілес болған Жанғұтты шешен, Бәйсейіт би, Дүйсенбай, Қара билер туралы аңыз мол. Арқадағы шертпе күй өнерін аса биікке көтерген, шертпе күйдің бір мектебін қалыптастырған Қыздарбек күйші, оның шәкірттері Әбди, Сембек, Ақмолда, Кәрібек, Мақаштардан қалған күйлерге бүгінде қазақ елі тамсанады. Жуасбай өткір тілді айтыскер ақын. Артында «Ерназар - Бекет» шығармасы қалды. Сәрінжіп ақын жұртқа кеңінен танымал. Айтыскер ақындар арасында Исабектің шоқтығы биік тұрған. Шаяхмет ақын қазақ жастарының гимнің жазды. Жәкен Байтуов – «Көкжайдақ», «Бөрі батыр» поэмаларын жазған. Тәшен ақын артында «Мың ғазел» атты қолжазба кітабы қалған. Өңіріміз көне заман сүреті мен сызбалары сөйлеп тұрған тарихи ескерткіштердің тілсіз мұрасына аса бай. Тас бейне қашалғанына 3 мың жылдан асқан таңбалы тастан суреттер көне заман тарихынан мол мәлімет беріп тұрғандай. Егіз қойтастағы үш қабат үйдің биіктігіндей жартас басына қолмен қашалып салынған 72 ұялы дойбының тақтасы әлем тарихында дойбы – шахмат ойынының шығуына жаңа көзқарас тудырары хақ. Аудан аймағында республикалық дәрежедегі 25, облыстық дәрежеде қорғауға жататын 30, аудандық дәрежедегі 35 ескерткіштер бар.

Халқы[өңдеу]

Тұрғындары 42 437 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар (88,71%), орыстар (7,24%), немістер (0,86%), украиндар (1,63%), татарлар (0,67%), беларустар (0,41%), басқа ұлт өкілдері (0,48%).

Әкімшілік бөлінісі[өңдеу]

61 елді мекен 7 кенттік әкімдігі мен 19 ауылдық округтерге біріктірілген:

Аудан басшылары[өңдеу]

Аудандық партия комитетінің бірінші хатшылары[өңдеу]

  1. С.Досмақов - 1928-1929 ж.ж.
  2. М.Байбоқышев — 1931-1932 ж.ж.
  3. М.Мұстафин - 1933 ж.
  4. М.Есенжолов - 1934 ж.
  5. Әбдірахман Тоқтаров — 1935 ж.
  6. С.Хамитжанов - 1938 ж.
  7. Р.Жантасов - 1939-1940 ж.ж.
  8. С.Қонбаев - 1940-1942 ж.ж.
  9. С.Ержанов - 1943-1944 ж.ж.
  10. М.Алпысбаев - 1944-1947 ж.ж.
  11. Ш.Дулатов - 1947-1949 ж.ж.
  12. У.Елеусізов - 1949-1950 ж.ж.
  13. М.Рамазанов - 1952 ж.
  14. Қауымбек Кенжебеков - 1953-1954 ж.ж. Арғын, Қаракесек, Қояншы-тағай
  15. Сейітқали Оспанов - 1955-1957 ж.ж.
  16. Т.Төрегожин — 1957-1958 ж.ж.
  17. Өтеген Кұлмаханов - 1958-1959 ж.ж.
  18. М.Имашев - 1959-1963 ж.ж.
  19. К.Дуйсенбеков - 1964-1983 ж.ж. Арғын, Қуандық, Қареке
  20. М.Абақанов - 1983-1986 ж.ж.
  21. С.Медеубаев - 1986-1991 ж.ж

Ауатком төрағалары[өңдеу]

  1. Қ. Жанқашев 1928-29
  2. Нүрша Бимағанбетов 1929-
  3. Е. Байболатов 1929
  4. Қ. Тойбеков - Қарағанды-1931
  5. И. Қуанышев 1932
  6. Т. Әлімжанов /уақжігіті/ 1933
  7. Тайлаш Сүлейменов 1933-34
  8. Бекболатов Қ 1935-37
  9. О.Теміров 1938-39
  10. М.Уәлиев 1940-1941
  11. Р. Жекеев 1940-42
  12. М. Баянов 1942-1943
  13. Мүкажан Рахымбеков 1943-44
  14. К.Ағыбаев 1944-47
  15. Асқаров Ж 1947-49
  16. Туғанбеков Ж 1949-50
  17. М.Бейсембаев 1950-1952/Шуаш болса керек/
  18. А.Тәлкенов 1952-53
  19. Ә.Күлмаханов 1953-58
  20. Д.Алшынбаев 1958-61
  21. Ахмедия Смағүлов 1961-62
  22. В.З.Перерва 1965-1967
  23. В.И. Крылов 1968-1970
  24. В.М.Мажура 1970-1973
  25. В.М.Кондраков 1973-1980
  26. Н.В.Суворов 1980-1986
  27. А.М.Костин 1986-1988
  28. В.А.Корбань 1988-1990[4][5]

Аудан әкімдері[өңдеу]

  1. Қ.Медиев - 1992-1997 ж.ж. Арғын, Қаракесек, Қояншы-тағай
  2. Кәкімжан Ахметжанұлы Сарханов - 1997-2005 ж.ж. Найман, ?
  3. Рысбек Борқыбайұлы Оразханов - 2005 жылдан Төре
  4. Рысқали Қалиақбарұлы Әбдікеров (11.2007-07.2008) Арғын, Қаракесек, Керней
  5. Қайыржан Кәрімұлы Тілеубергенов (07.2008-10.2011) Арғын, Қаракесек, Сарым
  6. Рысқали Қалиақбарұлы Әбдікеров (11.2011-02.2016) Арғын, Қаракесек, Керней
  7. Жандәулетов Марат Жандәулетұлы 02.2016-10.02.2020 Арғын, Қуандық, Сайдалы
  8. Мұхтаров Мұхит Сайлауұлы 05.03.2020 бастап Арғын, Қаракесек, Сарым

Шет ауданының тумалары[өңдеу]

  1. Сәкен Сейфуллин
  2. Жамбыл Сәулебекұлы Ақылбаев
  3. Сыдық Мұхамеджанов
  4. Рымқұл Сүлейменов
  5. Жүсіпбек Алтайбаев
  6. Дидар Қамиев

Дереккөздер[өңдеу]

Әдебиет[өңдеу]

Сілтеме[өңдеу]