Шет ауданы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Шет ауданы
Статусы:

аудан

Кіреді:

Қарағанды облысы

Әкімшілік орталығы:

Ақсу-Аюлы

Құрылған уақыты:

1928 жыл

Әкімі:

Жандаулетов Марат Жандаулетұлы

Ресми тілі:

қазақ тілі

Тұрғыны (2010):

45 270[1]

Ұлттық құрамы:

қазақтар (88,26 %)
орыстар (6,63 %)
украиндар (0,94 %)
немістер (0,90 %)
татарлар (0,81 %)
белорустар (0,56 %)[2][3]

Жер аумағы:

65,7 мың км²

Шет ауданы картада

Уақыт белдеуі:

UTC+6:00

Пошта индекстері:

101700-101726

Автомобиль коды:

09

Ресми сайты
Координаттар: 47°48′36″ с. е. 73°12′35″ ш. б. / 47.81000° с. е. 73.20972° ш. б. / 47.81000; 73.20972 (G) (O) (Я)

Шет ауданыҚарағанды облысы құрамындағы әкімшілік бірлік.

Аудан 1928 жылы құрылды. Аудан аумағы 65,7 мың шаршы километрге тең. Аудан орталығы Ақсу-Аюлы ауылында орналасқан. Аудан халқының саны 2007 жылғы 1 қаңтарда 46,5 мың адамды құрады. Ауданда 18 ауылдық әкімшілік, 59 ауылдық елді мекен, 9 кент бар.

Шет ауданы – Қарағанды облысының оңтүстігіндегі әкімшілік бөлік, 1928 жылы құрылған. 1997 жылы Ақадыр ауданымен біріктірілді. Жер аумағы 6569,4 га. Тұрғыны 49,0 мың адам (2006). Аудандағы 68 елді мекен, 8 кент, 17 ауылдық округке біріктірілген, орталығы Ақсу-Аюлы ауылы, Аюлы тауының етегінде, Нұра өзенінің бастауында орналасқан. Шет ауданы Сарыарқаның оңтүстік, оңтүстік батыс аумағының дала белдемінен орын алған. Жері негізінен ұсақ шоқылы, төбелі, белесті, аласа таулы, қырлы келеді. Оңтүстігінде Балқаш көлі, шығысында Қарқаралы тауларының сілемдері, оңтүстік шығысында Қызыларай таулары мен Тоқырауын өзені, Нұра өзенінің бастауы жатыр. Басты өзендері : Шерубай-Нұра, Жақсы, Сарысу, Есен, Талды, Байқасқа, Манақа. Ауданның батысын Бетпақдала, Қызылтау, Ақтау, Ортау таулары тізбесі алып жатыр.

Ауданның орта бөлігінде Бұғылы, Тағылы, Қотыр, Қызылтау таулары орналасып, Тектұрмас шоқыларымен аяқталады. Солтүстік Шерубай–Нұра өзені кесіп өтіп, Шерубай-Нұра су қоймасына құяды, жері ұсақ қырқалы, шоқылы, жазық. Солтүстік шығысынан Талды өзені басталып, Наршөккен, Ақбастау шоқыларымен шектеледі.

Жер қойнауында мырыш, молибден, вольфрам, темір, алтын, кварцит, мыс, құрылыс материалдары (гранит, қиыршық тас, құм, саз) барланған. Өңірдің кең орындарында облыс көлеміндегі алтынның 1,7 пайызы, молибденнің 27,3 пайызы, воллпстаниттын 70 пайызы, мырыштың 20 пайызы, қорғасының 17 пайызы, марганецтін 10 пайызы бар. Жер жүзіндегі бар вольфрамның 30 пайызы Шет ауданының қойнауында қазына болып жатыр.

Климаты айқын континенттік, қысы ұзақ, суық, боранды, қары аз (30-40 см), қаңтардың орташа температурасы -170 С, шілдеде +20 - +23С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 220-260 мм шамасында. Жерінде қара, қызыл, қоңыр, ашық қызыл, қоңыр, сортаң топырақ тараған. Жазық жерлерінде көде, селеу, жусан, кермек, көкпек, тобылғы, қараған, өзен бойында тал, шілік өседі. Тау аралық аңғарлары мен сайларында, өзен аңғарларында әр түрлі шөпті шалғын, тал, шілік басым. Гранитті тауларында арша, тасжарған, қараған, таңқурай, қарақат, бөріқарақат олардың бөктерінде қайың, көктерек өседі. Аңдардан: арқар, елік, қасқыр, түлкі, қарсақ, борсық, суыр, сасық күзен, қоян, қосаяқ, сарышұнақ, бозсуыр, байбақ суыр. Құстардан: бүркіт, қаршыға, лашын, құр, шіл, бөдене, қоныр қаз, үйрек, дуадақ т.б.су орман құстары мекендейді. Ауданның негізгі халқы қазақтар (85 пайыз), олардан басқа орыстар (4,6 пайыз), т.б. ұлт өкілдері (10,4 пайыз) (2006). Халық сирек қоныстанған. Орташа тығыздығы 1 км²–ге шаққанда 0,7 адамнан келеді (2006). Ірі елді мекендері: Ақадыр кенті (11,2 адам); Ақсу-Аюлы ауылы (5,6 адам); Жарық кенті (4,6); Ақжал кенті (3800 адам); Мойынты кенті (3200 адам); Бұрма ауылы (1500 адам); Өспен ауылы (2200 адам), Жұмыскер ауылы (1328 адам), Талды ауылы (1260 адам); Нұраталды ауылы (2030 адам), Кеншоқы ауылы (1310 ауылы), Босаға ауылы (1150 адам). Красная поляна ауылы (1500 адам), Ақшоқы ауылы (860 адам). Ауданда өнеркәсіп орындарынан қорғасын-мырыш қоспасын өндіруші (Жаңа-Мырыш ЖШС-і), темір-марганец өндіру кәсіпрорыны (МеталлТерминалСервис ЖШС—і), вольфрам өндіру кәсіпорыны (Қараоба ЖШС-і), кварцит өндірумен «Крамдс-Кварцит» ЖШСірі автокөлік кәсіпорыны, («Ақадыр АТП» АҚ-ы), «Достық» ЖШС-і, автожолдар жөндеуші, («Бірлік» ЖШС-і), теміржолдарды жөндеу бойынша (Компания «Жол жөндеуші» ЖШС), Локомотивтерді, вагондардың донғалақ жұптарын жөндейтін («Ырыс-2030» ЖШС), («Таға» ЖШС-і), халыққа қызмет көрсету саласында «Ақадыр-жылу» ЖШС-і, «Ақадыр-энерго» ЖШС-і, «Шет-энерго» ЖШС-і кәсіпорындары бар. Жол бойы бизнесі дамуда. Ауыл шаруашылық құрылымдарының саны 1160. Оның ішінде 14 ЖШС, 1146 шаруа қожалықтары бар. Аудан бойынша барлық ауыл шаруашылығына жарамды жер 1815 мың га (жалпы жер көлемінің 27,6 пайызы. Орташа есеппен ауданның әрбір тұрғынына 40 га ауылшаруашылық жерінен келеді. Оның егістікке жарамды жері 78,1 мың га , 30,1 мың га–сы шабындық, 1646,2 мың га-сы жайылым (2006). Егін шаруашылығының басты саласы – астық дақылдары мен жем-шөп, аздап картоп пен көкөніс егіледі. Егістікке жарамды жердің 43,0 мың га –сына астық, 0,250 мың га-сына картоп, көкөніс егілді (2006). Аудан аумағында дүниежүзілік даму банкі тарапынан инвестиция тартылып 2003 жылдан «Қуаң жерлерді игеру» бағдарламасы бойынша 11,6 мың га жерге көпжылдық шөп егілді (2006). 2006 жылдың басында ауданда 52,8 мың ірі қара, 105,6 мың қой, ешкі, 19,8 мың жылқы, 3,0 мың шошқа, 44,1 мың құс, 250 түйе болды. Аудан аумағында «Шолақ еспе» шаруа қожалығы жылқының «Мұғалжар» асыл тұқымын, «Ақжол» шаруа қожалығы қойдың «Сарыарқа» тұқымын, «Ернұр» шаруа қожалығы ірі қараның «қазақтың ақбас» асыл тұқымдарын өсірумен шұғылданады. Оқу-ағарту, денсаулық сақтау және мәдениет салалары бойынша 2 балабақша, 59 мектеп, 1 оқу өңдірістік комбинаты, 1 кәсіптік мектеп, 2 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, 4 аурухана, 2 емхана, 18 дәрігерлік амбулатория, 4 ФАП, 8 ФП, 28 медициналық пункттер, 21 кітапхана, 1 музей, 22 мәдениет үйлері мен ауыл клубтары бар (2006). 1938 жылдан аудандық «Заман» газеті шығарылады. Ауданмен қоса жасасып келе жатқан газет 19381961 ж.ж. аралығында «Социалистік табыс», 1961-1992 ж.ж. аралығында «Ильич туы», болып 1992 жылдан бастап «Заман» деген атпен шығарылуда. Аудан аумағындағы Бұғылы мен Тағылы, Нұра, Сарысу өзендерінің бойы тас ғасырынан бері қарайғы дәуірлер айғақтарына толы. Палеолит дәуіріндегі адамдар тұрағы Өғыз тау, Үлкен ақмая (1984ж) деген жерлерден табылған. Ол тұрақтардан әртүрлі тас қарулар, оның ішінде тастан жасалған балта, қырғыш, тас қарулар бар. Тайатқан, Шұнақ тауларында шоқпар тастардың бетіне қашалып салынған әр түрлі сүреттер табылған. Шет өңірінен, аудан тарихынан мол мағлұмат беретін кітаптар: "Шет өңірінің тарихы" (Ж.О.Артықбаев, М.С.Жакин, Қарағанды, 1998) "Шет өңірі ақындарының анотациясы"." Шет өңірінің тарихи – мәдени ескерткіштері" фотошежіре (жауапты ред. Ж.С.Ақылбаев); мәтін авт, құрастр. М.С.Жакин – Қарағанды, ҚарМУ, 2004). Шет ауданының жері арқылы Алматы – Астана, Қарағанды – Жезқазған, Алматы – Астана, Қарағанды – Жезқазған, Қарағанды – Ақтоғай автомобиль жолдары өтеді.

Ұлттық құрамы[өңдеу]

Есептілік деректер бойынша 2007 жылдың басында ауданда тұратын халық санының

  1. 87,8%-ы қазақтар,
  2. 6,9%-ы орыстар,
  3. 1,0%-ы Украиндар,
  4. 0,9%-ы немістер,
  5. 0,9%-ы татарлар,
  6. 0,6%-ы белоруcтар,
  7. 1,9%-ы басқа ұлт өкілдері.

2006 жылы халықтың 1000 тұрғынына жалпы коэффициенттер: туылу – 17,97 өлім – 9,19 табиғи кему - 8,78 Ауданда 01.01.07 жылға 248 шаруашылық жүргізуші субъектілер тіркелген, оның ішінде: 2 ірі, 22 орта, 224 шағын субъектілер. |Сайт = http://www.shet-audany.kz/

Ауыл шаруашылығы өндірісі[өңдеу]

2006 жылы ауыл шаруашылығы өнімінің айтарлықтай бөлігін мал шаруашылығы құрайды. 2006 жылғы 1 шілдеге ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің нақты бар болуы: 20 ауыл шаруашылық кәсіпорындар, 1169 шаруа қожалық және 11,6 мың халықтың жеке қосалқы шаруашылықтары. Ауданда ауыл шаруашылығы өнімін өндіруге 1698,1 мың гектар ауыл шаруашылығы жерлер пайдаланылады, оның ішінде 59,6 мың га егістік алқаптар.* 2006 жылғы астыққа 52,3 мың га ауыл шаруашылық дақылдары егілетін егістік жерлер пайдаланылды, оның ішінде 22,2 мың га дәнді дақылдар, картоп – 0,3 мың га, көкөніс – 0,07 мың га. 2006 жылы 13,2 мың тонна дәндер, 5,4 мың тонна картоп, 1,3 мың тонна көкөніс дақылдары, 13,3 мың тонна ет (тірі салмақта); 33,5 мың тонна сүт, 4264,0 мың дана жұмыртқа өндірілді. 2006 жылғы 1 қаңтарға ірі қара мал саны 56,7 мың бас; қой мен ешкі – 118,3 мың бас; шошқа – 3,1 мың бас; жылқы – 20,0 мың бас; құс – 44,5 мың басты құрады.*

Өнеркәсіп[өңдеу]

Негізгі экономикалық бағыт: Өндірілетін өнеркәсіптік өнімнің негізгі түрлері: нан және нан өнімдерін, ұн, өсімдік майы, металл кендерін шығару. 2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 8869,2 млн. теңгені құрады.

Білім беру[өңдеу]

down

Ауданда • 58 күндізгі жалпы білім беретін мектептер жұмыс істейді, онда 9565 оқушы оқиды, • 1 кәсіби-техникалық оқу орнында - 101 оқушы, • 1 колледжде – 155 оқушы оқиды. Аудан бойынша үш мектептен тыс мекеме жұмыс істейді: 1. Оқушылар үйі; 2. "С.Мұхамеджанов атындағы балалар музыка мектебі"; 3. Өнер мектебі (Ақадыр кентінде орналасқан). Ауданда • 23 клуб типті мекеме, • 22 кітапхана, • 1 мұражай жұмыс істейді. 2006 жылғы ауданның ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 4762 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы 34126 теңге. Жылдық деректер бойынша 2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 5659,5 млн. теңге сомасында игерілді немесе 2005 жылғы көлемінен 47,2% құрады. Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 3156,5 млн. теңгені немесе 2005 жылғы көлемінен 109,8%-ын құрады. 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметің есепке алмағанда) 408,5 млн. теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 52,4 млн. теңге.

  • Бірінші ұлттық ауылшаруашылық санағының алдын ала қорытындылары бойынша

Тарихы[өңдеу]

Шет ауданы – 1928 жылы 17 қаңтарда Қарқаралы округінің Қу, Қызылтау және Шет болыстарының негізінде құрылды. 1930 жылы 17 желтоқсанда өз алдына жеке аудан болып шықты. Кейінірек аудан құрамына іргедегі Ақадыр ауданы қосылып, аудан аумағы бұрынғыдан да ұлғая түсті. Ең алғаш аудан орталығының өзі іргедегі «Қызыл еспе» деген жерде орналасқан екен. Кейін қайта бұзылып осы шұрайлы да шаттықты мекен – Ақсу-Аюлыға орын теуіпті. Шет ауданының негізін қалаған Биата елінде 1824 жылы - 8019 ер, 10591 әйел, барлығы - 18711 адам болған. Бүгінде Шет ауданы облыс көлеміндегі ең іргелі, ірі аудандар санатында. Қазір аудан 48 елді мекенді біріктіретін, 25 әкімдік аумақтық бірліктен тұрады. Жалпы саны 48 мыңдай халық орналасқан. Ауылшаруашылығы дамыған аудан. Ауданның жалпы жер көлемі 6,5 млн. га немесе облыс аумағының 15 пайыз құрайды. Ауданда 1164 шаруа құрамдары бар, 475 кіші кәсіпкерлік жұмыс істейді. 59 мектеп, 3 мәдениет үйі, 24 клуб, 2 емхана, 12 отбасылық дәрігерлік амбулатория денсаулық сақтау ісінде мүлтіксіз қызмет атқарып келеді. Спорт саласында 1 халықаралық дәрежедегі спорт шебері, 40 спорт шебері және 99 спорт шеберлігіне үміткерлер бар. Байлығына көз тіккен жат жұрттан елі мен жерін қорғай білген бабалар ерлігі ұрпаққа ұран. Талды өзені бойында Бұқар жыраудың жырына іліккен Сеңкібай батыр мазары тұр. Нұра өзені бойында Абылай ханның ту ұстаған батыры Жидебай батыр жатыр. Жасыл тулы Жарылғап батыр, ат көтере алмас Сазанбай, Дерібсалы батырлар туралы заманында туған жырлар ел есінде сақталған. Кенесары ханның қолбасшысы Ағыбай батыр ел мақтанышы. Ресей империясына қарсы алғаш қару көтерген Кенесары ханның ағасы Саржан осы Бұғылы бойында жыл жарымнан аса уақыт орда тігіп, елді күреске дайындаған. Кенесарының қамалы да, Кенеханның өзі ғана су ішкен құдық та, Манақа бойында Кенехан бойын сергіткен Қарасуда, атасы Абылайхан демалған орын да осы өңірде. Қазақ әдебиеті тарихындағы зор тұлға Шортанбай жырау осы Ақсу-Аюлынікі. Ақтентек сері серілігімен ел аузына іліккен Біржан сал арнайы іздеп келіп амандасқан, дарын иесі. Атақты Қақпан ақын, Әбіш, Дия қажы, Бабас, Оқа, Түсетай, Ғаббас, Күмісбек моллалар сөз өнерінің биік шыңы іспеттес. Дия қажы артында «Шаһарбану» дастаны қалды. Оқа шежіреде «Абылайхан» деген дастан жазған. Түсетай «Сарыарқа» толғауын қалдырған. 1943 жылы алғашқы республикалық ақындар айтысында бірінші орын алған Маясар ақын туралы сол кезде ұлы Мұхтар Әуезұлы деректі фильм түсірткен. Кешегі Кенесары ханмен үзеңгілес болған Жанғұтты шешен, Бәйсейіт би, Дүйсенбай, Қара билер туралы аңыз мол. Арқадағы шертпе күй өнерін аса биікке көтерген, шертпе күйдің бір мектебін қалыптастырған Қыздарбек күйші, оның шәкірттері Әбди, Сембек, Ақмолда, Кәрібек, Мақаштардан қалған күйлерге бүгінде қазақ елі тамсанады. Жуасбай өткір тілді айтыскер ақын. Артында «Ерназар - Бекет» шығармасы қалды. Сәрінжіп ақын жұртқа кеңінен танымал. Айтыскер ақындар арасында Исабектің шоқтығы биік тұрған. Шаяхмет ақын қазақ жастарының гимнің жазды. Жәкен Байтуов – «Көкжайдақ», «Бөрі батыр» поэмаларын жазған. Тәшен ақын артында «Мың ғазел» атты қолжазба кітабы қалған. Өңіріміз көне заман сүреті мен сызбалары сөйлеп тұрған тарихи ескерткіштердің тілсіз мұрасына аса бай. Тас бейне қашалғанына 3 мың жылдан асқан таңбалы тастан суреттер көне заман тарихынан мол мәлімет беріп тұрғандай. Егіз қойтастағы үш қабат үйдің биіктігіндей жартас басына қолмен қашалып салынған 72 ұялы дойбының тақтасы әлем тарихында дойбы – шахмат ойынының шығуына жаңа көзқарас тудырары хақ. Аудан аймағында республикалық дәрежедегі 25, облыстық дәрежеде қорғауға жататын 30, аудандық дәрежедегі 35 ескерткіштер бар.

Әкімшілік бөлінісі[өңдеу]

Ауыл, кент әкімдерінің тізімі

1.Ақымбеков Сағынған Дәуренбекұлы - «Нұраталды» ауылының әкімі

2.Мұқашев Әбдірашит Қанафиянұлы - «Босаға» ауылының әкімі

3. - «Мойынты» кентінің әкімі

4.Серіков Бауыржан Қуандықұлы - «Сәкен Сейфуллин» кентінің әкімі

5. - «Төменгі Қайрақты» кентінің әкімі

6.Имендинова Майраш Қаражанқызы - Көктіңкөлі ауылының әкімі

7. Тілегенова Гүлбаршын Маратқызы - «Ақшоқы» ауылының әкімі

8.Төлеуов Боранбай - «Талды» ауылының әкімі

9.Беркімбаев Темірхан - «Үңірек» ауылының әкімі

10.Рақымжанов Мәжит Өміртайұлы - «Батық» ауылының әкімі

11. Әлиев Егінбай - «Өспен» ауылының әкімі

12.Райым Бекарыс - «Дария» кентінің әкімі

13. Мақажанов Сағит Бақиұлы - «Красная поляна» ауылының әкімі

14. Сағадиев Жанат - «Ақсу-Аюлы» ауылының әкімі

15. Шәріпов Талғат Аманкелдіұлы - «Ақшатау» кентінің әкімі

16. Мағзиев Жұмағали Диярұлы - «Ақадыр» кентінің әкімі

17. - «Ақжал» кентінің әкімі

18. - «Бұрма» ауылының әкімі

19. Шәйке Марат Әбікейұлы - «Ақой» ауылының әкімі

20. Мұсин Қайырберлі - «Кеншоқы» ауылының әкімі

21. Ысқақов Өмірәлі Рысмағанбетұлы - «Ортау» ауылының әкімі

22. - «Киікті» ауылының әкімі

23.Қонақбаева Гүлжан Әбілдақызы - «Жамбыл» кентінің әкімі

24.Көпенов Әбсамат - «Қызылтау» ауылының әкімі

25. - «Тағылы» ауылының әкімі

Әкімшілік территориялық бөлінісі[өңдеу]

Ауданда 8 кенттік, 17 ауылдық округ және оларда 74 елді мекен.

кенттік және ауылдық округтер орталығы ауыл саны кенттер саны кенттік және ауылдық округтер бойынша халық саны
1. Ақсу-Аюлы Ақсу-Аюлы 4 5300
2. Ағадыр Ағадыр 2 1 10255
3. Ақжал Ақжал 1 1 4040
4. Ақшатау Ақшатау 2 1 1690
5. Батық Батық 1 840
6. Бұрма Бұрма 2 1500
7. Босаға Босаға 2 1000
8. Дария Дария 1 850
9. Талды ауылдық округі Талды 3 1140
10. Нұраталды Қошқарбай 5 1870
11. Жарық С.Сейфуллин кенті 1 3862
12. Жамбыл Жамбыл 1 150
13. Т.Қайрақты Т.Қайрақты 1 1069
14. Мойынты Мойынты 1 2350
15. Акшоқы Қызылтау 2 701
16. Киікті Киікті 1 975
17. Көктіңкөлі Көктіңкөлі 5 1400
18. Кеңшоқы Нұра 1 880
19. Красная Поляна Красная Поляна 4 1330
20. Ортау Ортау 3 630
21. Қызылтау Қызылтау 1 380
22. Ақой Ақой 1 744
23. Тағылы Жұмыскер 3 1020
24. Өспен Өспен 4 2090
25. Шет Үңірек 4 1003
Барлығы: 52 47069

Шет ауданының тумалары[өңдеу]

  1. Сәкен Сейфуллин
  2. Жамбыл Сәулебекұлы Ақылбаев
  3. Сыдық Мұхамеджанов

Дереккөздер[өңдеу]

Сілтеме[өңдеу]