Портал:Абай Құнанбайұлы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Портал Санаттар Жоба Талқылау Порталдар

Абай Құнанбайұлы порталына қош келдіңіз! Жобада 1053 мақала бар (Ο)

Абай Құнанбайұлы.png
өңдеу
 Icône Кіріспе
Abay Monument Almaty.jpg
AbaiPainting.jpg
Абай (Ибраһим) Құнанбаев Құнанбайұлы (ағылш. Abay (Ibrahim) Qunanbayuli) (18451904) — ақын, ағартушы, жазба қазақ әдебиетінің, қазақ әдеби тілінің негізін қалаушы, философ, композитор, аудармашы, саяси қайраткер, либералды білімді исламға таяна отырып, орыс және еуропа мәдениетімен жақындасу арқылы қазақ мәдениетін жаңартуды көздеген реформатор. Абай ақындық шығармаларында қазақ халқының әлеуметтік, қоғамдық, моральдық мәселелерін арқау еткен. Абай Шығыс пен Батыс мәдениеті мен өркениетін жетік білген. Бірқатар әлем ойшылдарының еңбектерімен жақсы таныс болған. Философиялық трактаттар стилінде жазылған «Қара сөздері» - тақырып ауқымдылығымен, дүниетанымдық тереңдігімен, саяси-әлеуметтік салмақтылығымен құнды. Абайдың көркемдік, әлеуметтік гуманистік және дінге көзқарастары терең білінген еңбегі - қара сөздері. Жалпы саны қырық бес бөлек шығармадан тұратын Абайдың қара сөздері тақырыбы жағынан бір бағытта жазылмаған, әр алуан. Оның алты-жеті үлгісі қысқа болса, қайсыбіреуі мазмұн, тақырып жағынан өзгешелеу, ауқымды болып келеді. Абай өзінің қара сөздерінде шығарманың ажарына ғана назар аударып қоймай, оның тереңдігіне, логикалық мәніне зор салған. (толығырақ ...)
өңдеу
 Icône Таңдаулы мақала
Kudaiberdiev.jpg

Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858-1931) – ақын, жазушы, философ, тарихшы, композитор. Абаймен замандас әрі інісі, әрі ол негізін салған реалистік әдебиет дәстүрлерін алға апарушы ізбасары. Өзі өмір сүрген ортаның қоғамдық-саяси және әлеуметтік сыр-сипаттарын керебілуде, қоғам мен адам табиғатындағы кемшіліктерді зерделеуде, туған халқына түзу жол көрсетуде Құдайбердіұлы Абай бағытын ұстанды. Шәкәрімнің әкесі Құдайберді Құнанбайдың Күнке деген бәйбішесінен туған, яғни Абайдың туған ағасы. Шәкәрім бес жасында ауыл молдасына оқуға беріледі де онда жеті жасына дейін оқиды. Жеті жасында өкеден жетім қалған ол бұдан былайғы кезде Абайдың тікелей тәрбиесінде болады. Өскен ортасының аса бай дәстүрлері мен Абай ағасының төрбиесі табиғатынан зерек Шәкәрімнің жетімдік көрмей өсуіне ғана емес, оның таланты ақын, парасатты ой иесі болуына да зор ықпал жасады. Шәкәрімнің өзі кейінірек былай деп жазады: «Әкеміздің бір шешесінен туған Ибраһим мырза, қазақ ішінде Абай деп атайды, сол кісі мұсылманша Һәм орысша ғылымға жүйрік Һәм алланың берген ақылы да бүл қазақтан белек дана кісі еді, ержеткен соң сол кісіден тағлым алып, әр түрлі кітаптарыноқып, насихатынтыңдап, азғанағылымның сәулесін сездім». Кезінде арнайы оқу орындарында оқып білім алмаса да, ез бетінше ізденіп және Абай ағасының жетекшілігімен жан сарайын байытқан Құдайбердіұлы заманында қазақ арасындағы аса білімдар адамдардың бірі болды. Араб, парсы, түрік, орыс тілдерін жетік білді. Ол адамдар өмірін жақсартуға тырысқан ғалымдарды мысалға келтіреді. Олардың кейбіреулері адам өмірі жаратқан иесін танумен түзеледі десе, кейбіреулері үкімет жойылса, әркім өз бетімен өмір сүрсе түзеледі деді.

өңдеу
 Icône "Абай айналасы"

Абайдың бәйбішесі

Ділдә Алшынбайқызы

Ұрпақтары

Ізкәйіл (3ікеш) • Алпаш Оспанұлы • Ақылия (Ақыш) Оразбаева • Бағфүр Әлімқұлұлы Ақылбаев • Бауэр Бағфүрұлы Ақылбаев • Берекехан Құтайбаұлы • Бәкизат Ақылбайқызы • Жошыхан Мағауин • Кенже Абайқызы • Күлбадан Абайқызы • Күлзипа Исрайылқызы • Кәмила Мағауияқызы • Ләйлә Жағыпарқызы • Данияр Айдарұлы Ақылбаев

Бауырлары

Дінісләм Әзімбайұлы

Көкбай Жанатайұлы

Абайдың жан досы

Ербол Көмекбайұлы

Ауыл адамдары

Бейсенбі Жақыпұлы

Дәулетияр Бітімбайұлы

Күнту Шоңқаұлы

өңдеу
 Icône "Абай шығармалырының жинағы"
өңдеу
 Icône Күйлері

Май Түні

«Май Түні» - Абайдың күйі.
Бұл күйді 1923 жылы Ғ. Сармурзин Абайдың Ақылбайдан туған немересі Исрайылдан, ал Исрайыл Абайдың өзінен үйренген. Исрайылдың айтуынша, Абай бұл күйін жайлаудағы түнгі сауық-сайранда отырып шығарыпты. (толығырақ...)

өңдеу
 Icône Өлеңдері
өңдеу
 Icône Поэмалары
өңдеу
 Icône Үздік сурет
Magauia.jpg
Мағауия Абайұлы Құнанбаев (1870-1904) - ақын. Мағауия Абайұлы Абайдың бәйбішесі Ділдәдан туған кенже баласы.
өңдеу
 Icône Жаңа мақалалар

Патша өкіметі өздеріне сенімсіз деп табылған "қылмыскерлерді" Семей қаласына айдап, жазасын өтеуге көптеп жіберетін. Ресейдің орталығынан аулақ ұстап, бақылау жасайтын. Тағдыр айдап, Семей өлкесіне тап болған тұтқындардың бір тобы бұл жаққа келген соң, жергілікті тұрғын халықтың өмірімен танысып, зерттеп, қазақ ауылдарына да барып жүрді. Қазақ деген халықтың мінез - құлық, тіршілік өмірі, тұрмыс-салтын көріп білді. Көргендерін естелік кітапшаларына жазып алды, суретке түсіріп, суретке салып жинады.

Мақалада Абайдың бейнесін қылқаламмен кескіндеген суретшілер П.Д.Лобановский мен Н.И. Крутильников жайында сөз қозғалады.

өңдеу
 Icône Сіз білесіз бе?..

Абай шыңы

АбайІле Алатауының Кіші Алматы сілемінде орналасқан шың. Теңіз деңгейінен 4010 м биіктікте орналасқан. Шың үш найзатастан тұрады. Батыс жағы Кіші Алматы өзеніне қарай, тік құлама жартасты болып келеді. Солтүстік беткейінде шағын мұздық бар. Абай шыңына алғаш рет (1932 ж. шілдеде) Г.И.Белоглазов бастаған алматылық альпинистер көтерілген. Шыңға 1932 ж. ұлы қазақ ақыны Абай Құнанбаев есімі берілді. (толығырақ...)

өңдеу
  Порталдағы санаттар
өңдеу
  Абай қарасөздері

Абайдың көркемдік, әлеуметтік гуманистік және дінге көзқарастары терең білінген еңбегі - қара сөздері. Абайдың қара сөздері (Ғақлия) - ұлы ақынның сөз өнеріндегі көркемдік қуатын, философиядағы даналық дүниетанымын даралап көрсететін классикалық стильде жазылған прозалық шығармасы. Жалпы саны қырық бес бөлек шығармадан тұратын Абайдың қара сөздері тақырыбы жағынан бір бағытта жазылмаған, әр алуан. Оның алты-жеті үлгісі қысқа болса, қайсыбіреуі мазмұн, тақырып жағынан өзгешелеу, ауқымды болып келеді. Абай өзінің қара сөздерінде шығарманың ажарына ғана назар аударып қоймай, оның тереңдігіне, логикалық мәніне зор салған.

Сөйтіп көркемдік шеберлік пен ғылыми зерделік арқылы көркемдік сана мен философиялық сананы ұштастырады. Абайдың қара сөздеріндегі гуманистік, ағартушылық, әлеуметтік ойлары дін туралы пікірлерімен бірігіп, тұтас бір қазақ халқының философиялық концепциясын құрайды. Абайдың кара сөздері сондай-ақ жалпы адамзат баласына ортақ асыл сөзге айналды.

Оның қара сөздерінің бірнешеуі ең алғаш 1918 ж. Семейде шыққан "Абай" журналында жарық көрді. Кейіннен, Абайдың қара сөздері орыс, қытай, француз, т.б. көптеген әлем тілдеріне аударылды. (толығырақ ...)

өңдеу
  Абайтану ілімі

Абайтану — қазақ әдебиеттану ғылымының саласы. Абайтану Абайдың өмірі мен шығармашылық өнері, философиясы, қоғамдық, эстететикалық көзқарастары, қазақ поэзиясындағы өлең жүйесін, ақындық тілді дамытудағы үлесі, музыкалық мұрасы жайлы сан-салалы зерттеу еңбектерін қамтиды. Абайдың өмірі мен шығармашылық мұрасын зерттеу шын мәнінде Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы мақалаларынан басталды деуге болады. Ахмет Байтұрсынұлы 1913 ж. «Қазақ» газетінде басылған «Абай – қазақтың бас ақыны» атты мақаласында «Одан асқан бұрынғы-соңғы заманда қазақ баласында біз білетін ақын болған жоқ» – деп Абайды аса жоғары бағалады. Абай шығармаларын жинап, қағазға түсіріп, реттеп баспаға дайындау ісі ақын қайтыс болған соң ұзамай-ақ қолға алынғанын дәлелдейтін нақтылы деректер жетерлік. Жарық көруінен бірнеше жыл бұрын құрастырылып, 1909 ж. Санкт-Петербургте басылған Абай өлеңдерінің жинағында ақынның жүз қырықтай өлеңі (аударма өлеңдерін қосып санағанда) мен «Ескендір», «Масғұт» поэмалары басылғаны, яғни осы күнгі белгілі поэзиялық шығармаларының көрнектілері түгелге жуық қамтылды. Бұл тұңғыш жинақты дайындаған, бастырып шығарған Кәкітай Ысқақұлы мен Абайдың баласы Тұрағұл болатын. Абайдың бастамасы, алғашқы деректік арнасы ретінде осы 1909 ж. жарық көрген Абай шығармаларының тұңғыш жинағын, оған кірген Кәкітай жазған ақынның тұңғыш өмірбаянын айтуға болады. Абайдың көзі тірісінде жарық көрген шығармалары бірлі-екілі ғана екенін және ақынның өз қолжазбалары сақталмай, шығармалары түгелдей дерлік Мүрсейіт Бікеұлының қолжазбалары арқылы жеткені ескерілсе, бұл тұңғыш жинақтың мәні зор екені анық. Басқа жекелеген қолжазбалардың көлемі шағын, оларда Мүрсейіт қолжазбасында жоқ өлеңдердің орны көп толыға қоймаған. Сондықтан олар қосымша деректер ретінде бағалануы орынды. (толығырақ ...)

«Абайтану» саласындағы мақалалар

өңдеу
  Мақалалар

Абай өлеңдері

Абай өлеңдерін аударған аудармашылар туралы

Абайдың орыс достары

Абайдың бейнесін сомдаған мәдениет қайраткерлері

өңдеу
  Уикимедиа жобалары
Уикихабар
Жаңалықтар
Уикидәйек
Дәйектер
Уикиқор
Суреттер
Уикиқайнар
Мәтіндер
Уикикітап
Кітаптар