Құмшық ата мешіті

Құмшық ата жер асты мешіті

Құмшық ата мешіті — X-XII ғасырларда салынған жер асты археологиялық ескерткіш. Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінен оңтүстік-шығысқа қарай 1 км-ге жуық жерде, ашық далада орналасқан.

Республикалық маңызы бар ескерткіш. Күйген қыштан қаланған сәулеттік құрылыс Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстік аймақтарына тән. Координаттары: 43˚17.421΄, 068˚16.523΄. Теңіз деңгейінен биіктігі 228 м.

Діни-рухани ескерткіштер – еліміздің тарихындағы, ғасырлар қойнауынан жеткен жұмбағы мол жәдігерлер. Қазақстанның оңтүстік аймақтарында қылуеттердің салына бастауы Х-ХІІ ғасырларда басталған. Соның бірі, ХІІ-ХІХғғ аралығына жататын, «Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығының қарасты Әулие Құмшық ата қылуеті. Халық арасындағы аңыздар мен әңгімелерге қарағанда Әулие Құмшық атаны Ясауи бабамыз өзінің ұстазы ретінде жоғары бағалаған. Ясауи бабамыз да Құмшық ата секілді қатаң аскеттік дәрежені ұстанып, жер асты қылуетінде қалған өмірін Аллаға құлшылық жасаумен өткізген.

Сопылардың діни рәсімдер өткізуіне арналған. Құмшық Ата мешіті екі бөлмелі, ұзынша келген (10 м-ге жуық) ені тар дәлізді, шыға берісінде есігі бар үңгір құрылыс. Шаршы шикі кірпіштерден қаланған. Түкпірдегі мекен-жай көлемі 2х2 м-ге жуық, биіктігі 1,6 м, төбесі шатырлы күмбезбен көмкерілген. Оған іргелес диаметрі 2,5 м және биіктігі 2 м-дей дөңгелек пошымды үй күмбезделіп жабылған. Дәлізі иірлі келген, негізгі құрылыс күйдірілген кірпіштен қаланған, күмбезбен көмкерілген. Төбенің орта деңгейінен құдық тәріздес, диаметрі 1 м-дей, дәлізге жарық түсетін ойық жасалған. Жер асты мешітке кіретін есік қирап қалғандықтан, баспалдақтың сатылары анықталмаған. Мешіт пен дәліздің қабырғасы шаршы пішінді күйдірілген кірпіштен өрілген. Бөлме қабырғаларында шырағдан қоюға арналған шағын қуыстар бар. Құрылыстың ішкі құрылымы сыланбаған. Жер асты мешіті X-XII ғасырларда өмір сүрген әулие Құмшық Ата атымен байланысты айтылады. Зерттеулер Құмшык Ата мешіті 12 ғасырдан бастап халық жиналып, діни уағыздар рәсімі өтетін орын болғанын растайды.

Археологиялық зеттеулер

Құмшық ата жер асты қылуеті Қожа Ахмет Ясауидің кесенесінен оңтүстік-шығысқа қарай 1 шақырым қашықтықта орналасқан. Биіктігі  3,3 метр, ұзындығы 15,4 метр, күмбезді бөлмесінің диаметрі 3,1 метр.  Бұл ғұрыптық құрылыстың басында тіктөртбұрышты ойық орналасқан. Ойық қылуетке кіретін есік қызметін атқарып, иректелген тар дәлізбен жалғасады.  Дәліз шеңбер пішінді бөлмеге алып барады және ол қылуеттің негізгі бөлмесі болып табылады. Осы негізгі шеңбер пішінді бөлме төрт бұрышты соңғы бөлмемен аяқталады. Шеңбер пішінді бөлменің төбесі күмбезделіп, ал төрт бұрышты бөлме «балхи» әдісімен жабылған. Бөлмелердің қабырғаларында майшамдар үшін кішкентай қуыстар жасалған. Дәлізі иілген түрде арка әдісімен жабылып, негізгі бөлмелер сияқты, күйдірілген кірпіштен қаланған. Дәліздің орта тұсында жарық түсірілуге арналған құдық пішінді ойық орналасқан.

1972-73 жылдары Қазақ ССР тарих, археология, және этнография иниституты және Қазақ ССР Мәдениет министрлігі бірлескен археологиялық экспедиция құрып зертттеу жүргізген. 1985 жылы жөндеу жұмыстары атқарылып, 2013 жылы қайта қалпына келтіріліп, ішкі жағы консервацияланып, үстіңгі жағы жабылды. 1994 жылғы «Қазақстанның тарихи-мәдени ескерткіштер шежіресінің» Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша жинағына №590.12 санды нөмірімен енгізіліп мемлекет қарауына алынған.

Әулие Құмшық ата діни-рухани құрылысы негізінен сопылық ағымның діни әдет-ғұрыптарын, атап айтсақ-зікір салу, сопылық ағымның жергілікті ұстазы, пірі-шайхтан ілім алу, үйрену, сопылық ағымға жаңадан қабылданып жатқан мүрид-шәкірттерді алғашқы 40 күндік сынақтан өткізу үшін оңаша, жер астында оқытып, үйрететін орын. Бұл құрылыс мешіт емес, Ғар, Зікірхана бөлмелерін біріктіріп жер астына салған қылуеттің (халуат-оңашалану) бір түрі. Оны Зікір салу үшін де (дөңгелек бөлмесі), уағыз айту үшін де және оңашалану үшін де (төрт бұрышты Ғар бөлмесі) пайдалануға болады. Ал, бес уақыт намазды атқаруға, Құран бағыштауға, сол маңдағы махаллә тұрғындары үшін күнделікті Жәми мешіті және Жұма намазын оқитын жер ретінде де қызмет ететін мешітті Әулие Құмшық ата қылуетін көміп, оның үстіне салынған кәдімгі махалләлік мешітті пайдаланған (№1-суретке қараңыз). Планда көлемі 9х9 м, михрабы бар, күмбезбен жабылған бөлме Мешіт те, оның алдындағы дәліз бөлмесінен оң жақтағы 15,4х8 м алып бөлмеге өтуге болады. Бұл бөлменің едені астында Әулие Құмшық ата қылуеті орналасқан, оның ішіне ұзындығы 9,5 метрлік жер асты дәлізінің бас жағындағы төрт бұрышты люк (бөлме) арқылы түсуге болады. Дәліздің (коридордың) 4 метрінде төбеден жарық түсіп, ауа кіретін дөңгелек люк жасалған, ол 1,5 м жоғары көтеріліп, еденнен 20 см шығып тұрған, диаметрі 90 см. Дәліз-коридордың жалпы ұзындығы 9,3 м, ені-1 м, биіктігі кіре берісінде 1,8 м, ең аяғында 1,2 м. Осы жердегі дөңгелек бөлменің ішкі диаметрі – 3,1 м, сыртқысы – 4,1 м, күмбез басталатын иыққа дейінгі қабырға биіктігі 1,5 м, күмбездің өзінің биіктігі ішкі ұшына дейін 1,4 м, оған күмбез қалындығын қосқанда бөлменің еденінен бастап биіктігі – 3,3 метрге жетеді (№2 сурет)

Дөңгелек бөлмеден төрт бұрышты Ғар бөлмесіне өтуге болады, оның қабырға өлшемдері іш жағынан 1,6х1,7 м, күмбезінің іш жағынан биіктігі – 2,2 м, сыртынан 3 м. Ғар бөлмесі Зікірхана (дөңгелек) бөлмеден біршама бұрын салынған, кіретін есігінің ені – 45 см, биіктігі – 1,5 м. Сыртқы өлшемі 2х2 м, 1,5 метрден күмбез басталады, күмбезі қазіргідей «шатыр» түрінде емес «балхи» әдісімен қаланып, иіліп барып бітеді де күмбездің ұшының үстіне биіктігі 70 см құлып (замок) қаланған (№2 сурет).

Құрылыс салынып болған соң үсті топырақпен көміліп (қалыңдығы күмбездің ұшынан жоғары қарай 60 см), тегістеліп, үстіне ұзындығы 16,2 м, ені 8 метрлік бөлме салынған. Бұл бөлменің екі жанына ұзын коридорлар мен ОШ бетіне мешіт пен дәліз түскен, құрылыстың жалпы ұзындығы 28 м, ені 15 м. Мешіттің сыртында ауласы, тахаратханасы, мұстахабханасы және бұлардың барлығын қоршаған дуалы, қақпасы болған, жалпы өлшемі 50х30 м (№1 сурет).

1972-73 жылдары Қазақ ССР тарих, археология, және этнография иниституты және Қазақ ССР Мәдениет министрлігі бірлескен археологиялық экспедиция құрып зертттеу жүргізген. 1985 жылы жөндеу жұмыстары атқарылып, 2013 жылы қайта қалпына келтіріліп, ішкі жағы консервацияланып, үстіңгі жағы жабылды. 1994 жылғы «Қазақстанның тарихи-мәдени ескерткіштер шежіресінің» Оңтүстік Қазақстан облысы  бойынша жинағына №590.12 санды нөмірімен енгізіліп мемлекет қарауына алынған.

Әулие Құмшық ата діни-рухани құрылысы негізінен сопылық ағымның діни әдет-ғұрыптарын, атап айтсақ-зікір салу, сопылық ағымның жергілікті ұстазы, пірі-шайхтан ілім алу, үйрену, сопылық ағымға жаңадан қабылданып жатқан мүрид-шәкірттерді алғашқы 40 күндік сынақтан өткізу үшін оңаша, жер астында оқытып, үйрететін орын. Бұл құрылыс мешіт емес, Ғар, Зікірхана бөлмелерін біріктіріп жер астына салған қылуеттің (халуат-оңашалану) бір түрі. Оны Зікір салу үшін де (дөңгелек бөлмесі), уағыз айту үшін де және оңашалану үшін де (төрт бұрышты Ғар бөлмесі) пайдалануға болады. Ал, бес уақыт намазды атқаруға, Құран бағыштауға, сол маңдағы махаллә тұрғындары үшін күнделікті Жәми мешіті және Жұма намазын оқитын жер ретінде де қызмет ететін мешітті Әулие Құмшық ата қылуетін көміп, оның үстіне салынған кәдімгі махалләлік мешітті пайдаланған (№1-суретке қараңыз). Планда көлемі 9х9 м, михрабы бар, күмбезбен жабылған бөлме Мешіт те, оның алдындағы дәліз бөлмесінен оң жақтағы 15,4х8 м алып бөлмеге өтуге болады. Бұл бөлменің едені астында Әулие Құмшық ата қылуеті орналасқан, оның ішіне ұзындығы 9,5 метрлік жер асты дәлізінің бас жағындағы төрт бұрышты люк (бөлме) арқылы түсуге болады. Дәліздің (коридордың) 4 метрінде төбеден жарық түсіп, ауа кіретін дөңгелек люк жасалған, ол 1,5 м жоғары көтеріліп, еденнен 20 см шығып тұрған, диаметрі 90 см. Дәліз-коридордың жалпы ұзындығы 9,3 м, ені-1 м, биіктігі кіре берісінде 1,8 м, ең аяғында 1,2 м. Осы жердегі дөңгелек бөлменің ішкі диаметрі – 3,1 м, сыртқысы – 4,1 м, күмбез басталатын иыққа дейінгі қабырға биіктігі 1,5 м, күмбездің өзінің биіктігі ішкі ұшына дейін 1,4 м, оған күмбез қалындығын қосқанда бөлменің еденінен бастап биіктігі – 3,3 метрге жетеді (№2 сурет)

Дөңгелек бөлмеден төрт бұрышты Ғар бөлмесіне өтуге болады, оның қабырға өлшемдері іш жағынан 1,6х1,7 м, күмбезінің іш жағынан биіктігі – 2,2 м, сыртынан 3 м. Ғар бөлмесі Зікірхана (дөңгелек) бөлмеден біршама бұрын салынған, кіретін есігінің ені – 45 см, биіктігі – 1,5 м. Сыртқы өлшемі 2х2 м, 1,5 метрден күмбез басталады, күмбезі қазіргідей «шатыр» түрінде емес «балхи» әдісімен қаланып, иіліп барып бітеді де күмбездің ұшының үстіне биіктігі 70 см құлып (замок) қаланған (№2 сурет).

Құрылыс салынып болған соң үсті топырақпен көміліп (қалыңдығы күмбездің ұшынан жоғары қарай 60 см), тегістеліп, үстіне ұзындығы 16,2 м, ені 8 метрлік бөлме салынған. Бұл бөлменің екі жанына ұзын коридорлар мен ОШ бетіне мешіт пен дәліз түскен, құрылыстың жалпы ұзындығы 28 м, ені 15 м. Мешіттің сыртында ауласы, тахаратханасы, мұстахабханасы және бұлардың барлығын қоршаған дуалы, қақпасы болған, жалпы өлшемі 50х30 м (№1 сурет).

Т.Н.Сенигова 1973 ж. бұл құрылысты толық ашып зерттеген соң XII ғ. салынған деп тұжырымдайды, сонымен бірге, бұл аймақты адамдар VIII-X ғғ. игере бастаған деген пікір айтады. 2002 ж. Құмшық атаның коридорына түсетін люк-бөлмесінің СШ бетінен кәріз жүйесінің құдығы табылды. Құдықтың іші қысқа-қысқа және ұзын құбырлармен шегенделген, құбырлардың жоғарғы жиегі сыртқа 7-8 см қайырылған, осының арқасында бірінің үстіне бірі қойылып кете береді. Құдықтын ауызы үлкен жалпақ тастармен жабылған, жоғарғы жағында екі қысқа құбырлар бірінің үстіне бірі орналасқан. Биіктіктері – 40, 45 см, диаметрлері – іші 62 см, үстіңгі қайырылған жиегінің іші – 62,5 см, сырты 78 см. Олардың астына бірінің үстіне бірі көптеген ұзын құбырлар қойылған, олардың да диаметрлері 62,5 те 78 см, биіктері 77 см. Мұндай құбырдың үшеуін бүтін алуға мүмкіндік болды, қалғандарын алуға жер асты суы тым жақын болғандықтан, балшық пен су кедергі келтірді. Құдықтың таспен жабылған ауыз жиегінің өзі Құмшық атаның люгінің еденінен 1м төменде жатыр, яғни, кәріз Құмшық ата құрылысынан көп бұрын қазылған. Құдықтың ауыз жиегінің деңгейінен табылған керамика фрагменттері Х-ХІ ғғ. тән, ал, ең томенгі құбыр деңгейінен шыққандары VIII ғ. жатады. Бұл дерекке сүйеніп кәріз жүйесі VIII-ІХ ғғ. қазылып, Х-ХІ ғғ. дейін жұмыс істеген, ал, ХІІ ғ. басында Әулие Құмшық ата құрылысы басталған тұста кәріз өз жұмысын тоқтатқан немесе жоғары жағынан бұрылып қайта қазылған. Мұндай әдіс кәріз жүйелерінде жиі кездеседі, әсіресе, құдық құлап су жолы (тоннель) бітеліп қалса, ескі құлаған құдықты айналып өтіп аман тұрған құдықтарды қайта жалғаған. Қалай болғанда да ХІ ғ. аяғы мен ХІІ ғ. басында Әулие Құмшық ата қылуеті салынған, Қожа Ахмет Ясауидің өзі де мұнда келіп тұрғаны жайлы ел аузындағы аңыздың негізі шындық сияқты.

Құмшық Ата мешітін 1973-1974 ж. Қазақ КСР мәдениет министрі мен Ғылым Академиясының Тарих, археология және этнография институтының экспедициясы (жетек. Т.Н. Сенигова) зерттеді.

1985 ж. жөндеу жұмыстары жүргізілді. 2003 ж. Құмшық Ата мешіті қалпына келтіріліп, мемлекет қарауына алынған.