Иркутск облысы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Навигацияға өту Іздеуге өту
Ресей Федерациясының субъектісі

Иркутск облысы
орыс. Иркутская область

Байрағы Елтаңбасы

орыс. Иркутская область Ресей картасында

Елордасы

Иркутск

Жер аумағы

4-орында

Барлығы
% су беті

774,846 км²

Жұрты

21-орында

Барлығы
Тығыздығы

2,344,360[1] (2023)

3.03 адам/км²

ЖАӨ

17-орында

Барлығы, ағым. баға
Жан басына шаққанда

1,392.9[2] млрд руб. (2018)

580.2[3] мың руб.

Федералды округ

Сібір

Экономикалық аудан

Шығыс Сібір

Мемлекеттік тілі

орыс тілі

Губернаторы

Игорь Кобзев

РФ субъектісінің коды

38

ISO 3166-2 бойынша коды

RU-IRK

Уақыт белдеуі

MSK+5 (UTC+9)

Ресми сайты:

irkobl.ru/

Иркутск облысы (орыс. Иркутская область, Орысша айтылуы: [ɪrˈkut͡skəɪ̯ə ˈobɫəsʲtʲ], бур. Эрхүү можо) — Ресей Федерациясы құрамындағы субъектісі, облыс. Облыс Сібірдің оңтүстік-шығысында, Ангара, Лена және Төменгі Тунгуска өзендерінің алаптарында орналасқан, оның әкімшілік орталығы — Иркутск қаласы және 2023 жылғы санақ бойынша халық саны 2,344,360 адамға тең.[1]

Географиясы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Ангара өзеніне көрініс, Иркутск ауданы

Иркутск облысы оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында Бурятия және Тыва республикаларымен, батысында Красноярск өлкесімен, солтүстік-шығысында Саха Республикасымен және шығысында Забайкалье өлкесімен шектеседі.

Әлемге әйгілі Байкал көлі облыстың оңтүстік-шығысында орналасқан. Ол жерден Ангара өзені бастауын алады; ағыс жылдамдығы Иркутск ГЭС бақыланады. Лена Иркутск облысында да бастау алады және солтүстік-шығысқа қарай көршілес Саха Республикасына құяды.

Иркутск облысы негізінен Орталық Сібір үстіртінің төбелері мен кең аңғарларынан, Лена-Ангара үстіртінен тұрады. Облыстың ең биік нүктесі — Тофалария шыңы (2,892 м).

Климаты[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Климаты оңтүстіктегі жылы жазғы континенттіктен солтүстік бөлігіндегі континентальды-субарктикалыққа дейін өзгереді. Жылдың жартысы дерлік, қазан айының ортасынан сәуірдің басына дейін орташа температура 0°C төмен.[4] Қысы өте суық, Иркутскіде орташа жоғары температура −14.9°C және орташа төменгі температура қаңтарда −25,3°C құрайды. Жазы жылы, бірақ қысқа: шілдеде орташа ең жоғары +24,5°C және орташа ең төменгі +11,2°C құрайды. Дегенмен, қыркүйекке қарай ауа-райы орташа тәуліктік ең жоғары +15,3°C және орташа тәуліктік ең төменгі +2,5°C дейін айтарлықтай салқындайды.[5]

Тарихы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Ежелгі тарихы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Қазіргі Бурятия территориясы Ғұндар мемлекетінің (б.з.б. 209 – б.з. 93), Моңғол Сәнби мемлекетінің (93–234), Жужан қағанатының (330–555), Түрік қағанатының (555–603), Шығыс Түрік қағанаты (603–744), Ұйғыр қағанаты (744–847), Енисей қырғыздары (847–1219), Моңғол империясы (1206–1368) және Солтүстік Юань (1368–1691) құрамына өтті. Бурятияны орта ғасырлық моңғол меркіт, баяттар, барғұттар және түметтер рулары мекендеген. Облыс аумағында бүгіннің өзінде де бурят-монғолдар тұрады.

Бұл аймақта Ресейдің ықпалы XVII ғасырдан басталды: орыс патшалығы шығысқа қарай кеңейді, 1582 жылы Сібір хандығын жаулап алды. XVII ғасырдың аяғында Иркутск шағын қалаға айналды, монастырьлар салынды, қала маңы және ауылшаруашылық елді мекендері қалыптаса бастады.

XVIII ғасыр[өңдеу | қайнарын өңдеу]

XVIII ғасырдан бастап кәсіп пен қолөнер дамып, алтын-күміс ұсталары пайда болды. Ресей мемлекеті Иркутсктің шығысына қарай кеңейген кезде қала Енисей өзенінен Тынық мұхитына дейінгі орасан зор аумақтардың астанасы болды және Ресей үшін кең-байтақ Шығыс Сібір және Қиыр Шығыс аумақтарын барлауда маңызды рөл атқарды. Бірте-бірте Иркутск Шығыс Сібірдің негізгі көлік және сауда орталығы ретінде маңызға ие болды, Камчатка, Чукотка, Сахадан Моңғолияға, Қытайға апаратын сауда жолдарының орталығына айналды. Қаланың әкімшілік маңызы да артып, ол Сібір губернияларының бестен бірінің орталығына айналды, 1764 жылы Иркутск губерниясының орталығы болды.

Иркутск үшін XVIII ғасыр зерттеу экспедицияларының уақыты болды. Витус Берингтің Камчатка жағалауына бірінші (1725–1730) және екінші (1733-1743) экспедицияларын ұйымдастырудың бөлігі Иркутск қаласында орын алды.

XVIII ғасырда Иркутскіде мектептер, кәсіптік-техникалық оқу орындары, ғылыми мұражайлар, кітапханалар, театрлар, кітап баспаханалары дамыды. Білім және мәдениет ұйымдары ашылды. 1725 жылы Шығыс Сібірде Вознесенский монастырының (орыс.) жанындағы (1672 жылы негізі қаланған) бірінші мектеп ашылды.

XIX ғасыр[өңдеу | қайнарын өңдеу]

XIX ғасырда қазіргі Иркутск облысының жері Ресейдің Қытаймен саудасының орталығына, ал 1830 жылдардан бастап Шығыс Сібірдің алтын өндіру орталығына айналды. 1803 жылы Иркутск Сібір генерал-губернаторлығының орталығына, ал 1822 жылы Шығыс Сібір генерал-губернаторлығының орталығына айналды.

ХІХ ғасырдың екінші жартысында Иркутскіде баспа өнері дамыды, «Иркутск губерниялық жаңалықтары» және «Амур» сияқты алғашқы газеттер пайда болды. 1851 жылы Шығыс Сібірде тұңғыш ғылыми ұйым – орыс географиялық қоғамының Сібір бөлімшесі ашылды. 1877 жылы ол Шығыс-Сібір тармағы деп аталды. Сібірдің геологтары, географтары және зерттеушілері Владислав Дыбовский (орыс.), Александр Чекановский (орыс.), Владимир Обручев Иркутск облысында Байкөл көлін мен Өлөне өзенін зерттеу жұмыстарын жүргізді.

1879 жылдың жазын Иркутск қаласының тарихындағы драмалық кезең деп санауға болады. 22–24 шілдедегі өрт кезінде қаланың барлық орталық бөліктері дерлік өртеніп, қала ғимараттарының үштен екі бөлігінен астамы қирады. Қала жаңа кейіпке еніп, жандана бастады. Өрттен кейін салынған тас және ағаш құрылыстар бүгінгі күнге дейін сақталған. 1898 жылы Сібір темір жолы арқылы Иркутск облысына алғашқы пойыздың келуі маңызды оқиға болды.

Саяси себептермен жер аударуға мәжбүр болған бірнеше қайраткерлер Иркутск қаласында тұратын. Жер аударылғандардың алғашқыларының ішінде Александр Радищев Иркутскіде 3 айдан астам тұрған. 1830 жылдардан бастап желтоқсаншылар Иркутск облысындағы қоныстар мен колонияларда өмір сүрді. Сергей Волконский мен Сергей Трубецкойдың жер аударылған үйлері кейін мұражай-үйге айналды.

XX ғасыр[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Братскідегі Ленин мен Иркутск облысының белгілі тұлғалары бейнеленген пропагандалық биллборд, 1983 жыл

Қала ХХ ғасырдағы саяси оқиғалардың – Бірінші орыс төңкерісі, 1917 жылғы Қазан төңкерісі, Азамат соғысы және Ұлы Отан соғысының әсерінен зардап шекті.

1930 жылдардан бастап қаланың өнеркәсіптік құрылысы басталды. Машина жасау зауыттары, кірпіш және бетон зауыттары, мата, тамақ өнеркәсібі зауыттары салынды. Қаланың экономикалық дамуы ғылым, білім және мәдениеттің дамуына ықпал етті. 1918 жылы Шығыс Сібірдегі алғашқы жоғары оқу орны, Иркутск мемлекеттік университеті құрылды. 1958 жылы телеорталық құрылды. Қаланың ірі аудандары мен шағын аудандарының құрылысы басталды. Байкал, Солнечный, Юбилейный, Приморский, Академгородок және т.б. жаңа аудандар құрылды.[6]

Әкімшілік құрылымы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Иркутск облысының әкімшілік бөлінісі; қара сандармен аудандары белгіленген, қызылмен салынған шекарамен Усть-Орда Бурят округінің шекарасы белгіленген

Статистика бойынша Ресей Федерациясының комитетінің 2015 жылғы мәліметінше Иркутск облысының 33 ауданы, 22 қаласы, 51 кент бар.[7] «Иркутск облысының әкімшілікаудандық құрылымы туралы» 2-заңға және Иркутск облысының жарғысына сәйкес Иркутск облысы:[8][9][10]

Облыстың әкімшілік орталығы — Иркутск қаласы.

Иркутск облысының 33 ауданы бар: Аларский, Ангарск, Балаганск, Баяндай, Бодайбо, Бохан, Братск, Жигалово, Залари, Зима, Иркутск, Казачинско-Ленский, Катангский, Качуг, Киренск, Куйтун, Мамско-Чуйский, Нижнеилимский, Нижнеудинск, Нукутский, Ольхон, Оса, Слюдянка, Тайшет, Тулун, Усольский, Усть-Илимск, Усть-Кут, Усть-Уда, Черемхово, Чунский, Шелехов және Эхирит-Булагатский.

2010 жылғы мәлімет бойынша облыстық бағыныстағы қалалардың (аудан құрамына енбейтін) саны 14: Алзамай, Ангарск, Байкальск, Бирюсинск, Бодайбо, Братск, Вихоревка, Железногорск-Илимский, Зима, Иркутск, Киренск, Нижнеудинск, Саянск, Свирск, Слюдянка, Тайшет, Тулун, Усолье-Сибирское, Усть-Илимск, Усть-Кут, Черемхово және Шелехов.

Облыс аудандары
Карта-
дағы
Елтаңбасы Атауы ОКАТО
коды
Халық саны,
адам[11]
Терри-
ториясы,[12]
км²
Тығыздығы,
адам/км²
Әкімшілік
орталығы
1 Аларский ауданы* 25205 22,135 2,700 8.2 Кутулик ауылы
2 Ангарск ауданы 25203 232,941 1,150 228.5 Ангарск қаласы
3 Балаганск ауданы 25201 8,747 6,600 1.6 Балаганск ауылы
4 Баяндай ауданы* 25207 11,655 3,760 3.1 Баяндай ауылы
5 Бодайбо ауданы 25202 14,411 92,000 0.3 Бодайбо қаласы
6 Бохан ауданы* 25209 25,050 3,700 7.3 Бохан ауылы
7 Братск ауданы 25204 49,052 33,660 1.9 Братск қаласы
8 Жигалово ауданы 25206 8,957 22,640 0.4 Жигалово кенті
9 Залари ауданы 25208 26,549 7,540 3.52 Залари кенті
10 Зима ауданы 25210 12,501 7,000 2.14 Зима қаласы
11 Иркутск ауданы 25212 162,716 9,200 7.5 Иркутск қаласы
12 Казачинско-Ленский ауданы 25214 15,404 33,300 0.6 Казачинское ауылы
13 Катангский ауданы 25216 3,089 139,000 0.03 Ербогачён ауылы
14 Качуг ауданы 25218 15,292 31,400 0.54 Качуг кенті
15 Киренск ауданы 25220 16,219 43,800 0.37 Киренск қаласы
16 Куйтун ауданы 25222 27,820 11,200 3.2 Куйтун кенті
17 Мамско-Чуйский ауданы 25224 3,350 43,000 0.15 Мама кенті
18 Нижнеилимский ауданы 25226 43,599 36,823 1.18 Железногорск-Илимский қаласы
19 Нижнеудинск ауданы 25228 53,238 50,000 1.06 Нижнеудинск қаласы
20 Нукутский ауданы* 25229 15,119 2,400 6,3 Новонукутский кенті
21 Ольхон ауданы 25230 10,476 15,900 0.57 Еланцы ауылы
22 Оса ауданы* 25231 20,818 4,400 4.73 Оса ауылы
23 Слюдянка ауданы 25234 39,056 5,300 6.2 Слюдянка қаласы
24 Тайшет ауданы 25236 72,030 27,800 3.14 Тайшет қаласы
25 Тулун ауданы 25238 19,779 13,500 1.46 Тулун қаласы
26 Усольский ауданы 25240 48,884 6,881.6 7.4 Белореченский кенті
27 Усть-Илимск ауданы 25242 36,823 0.60 Усть-Илимск қаласы
28 Усть-Кут ауданы 25244 43,443 34,600 1.59 Усть-Кут қаласы
29 Усть-Уда ауданы 25246 13,461 20,400 0.8 Усть-Уда ауылы
30 Черемхово ауданы 25248 28,781 9,900 2.91 Черемхово қаласы
31 Чунский ауданы 25250 27,851 25,800 1.32 Чунский кенті
32 Шелехов ауданы 25255 65,099 2,100 30.6 Шелехов қаласы
33 Эхирит-Булагатский ауданы* 25257 29,403 5,200 5.65 Усть-Ордынский ауылы

*Қызыл түспен Иркутск облысының да, Усть-Орда Бурят округінің де құрамына кіретін ерекше мәртебесі бар әкімшілік-аумақтық бірліктер белгіленген

Халқы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

2023 жылғы санақ бойынша Иркутск облысы халқының саны 2,344,360 адамға тең,[1] тығыздығы — 3,03 адам/км2 (2023) және қала халқы — [13] Облыс халқының өмір сүрудің болжалды ұзақтығы — 66.8 жыл (еркектер арасында — 61.9, әйелдер арасында — 71.69).[14]

Ұлттық құрамы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Иркутск облысы халқының жылдар бойы ұлттық құрамы:

1959
[15]
адам
% 1979
[16]
адам
% 1989
[17]
адам
% 2002
[18]
адам
Жалпыдан
үлесі (%)
Ұлтын
айтқан-
дардың
жалпы-
дан
үлесі (%)
2010
[19][20]
адам
% Жалпыдан
үлесі (%)
Ұлтын
айтқан-
дардың
жалпы-
дан
үлесі (%)
2021
[21]
адам
Жалпыдан
үлесі (%)
Ұлтын
айтқан-
дардың
жалпы-
дан
үлесі (%)
жалпы 1976453 100,00 % 2558020 100,00 % 2824920 100,00 % 2581705 100,00 % 2428750 100,00 % 2370102 100,00 %
Орыстар 1661831 84,08 % 2252063 88,04 % 2499460 88,48 % 2320493 89,88 % 90,27 % 2144075 88,28 % 91,41 % 1917265 80,89 % 92,20 %
Буряттар 70529 3,57 % 71124 2,78 % 77330 2,74 % 80565 3,12 % 3,13 % 77667 3,20 % 3,31 % 74746 3,15 % 3,59 %
Украиндар[22] 97184 4,92 % 90767 3,55 % 97405 3,45 % 53631 2,08 % 2,09 % 30827[23] 1,27 % 1,31 % 9506 0,40 % 0,46 %
Татарлар 39061 1,98 % 41469 1,62 % 39609 1,40 % 31068 1,20 % 1,21 % 22882 0,94 % 0,98 % 12130 0,51 % 0,58 %
Беларустар 23277 1,18 % 25024 0,98 % 25713 0,91 % 14185 0,55 % 0,55 % 7929 0,33 % 0,34 % 2434 0,10 % 0,12 %
Армяндар 1482 0,07 % 2078 0,08 % 2833 0,10 % 6849 0,27 % 0,27 % 6558 0,27 % 0,28 % 5238 0,22 % 0,25 %
Әзірбайжандар 1198 0,06 % 2150 0,08 % 4741 0,17 % 6125 0,24 % 0,24 % 5384 0,22 % 0,23 % 3147 0,13 % 0,15 %
Чуваштар 10182 0,52 % 12101 0,47 % 11417 0,40 % 7295 0,28 % 0,28 % 4589 0,19 % 0,20 % 1798 0,08 % 0,09 %
Қырғыздар 542 0,02 % 869 0,03 % 1332 0,05 % 0,05 % 4507 0,19 % 0,19 % 3974 0,17 % 0,19 %
Өзбектер 1869 0,09 % 3127 0,12 % 3517 0,12 % 1904 0,07 % 0,07 % 4367 0,18 % 0,19 % 5109 0,22 % 0,25 %
Тәжіктер 506 0,03 % 511 0,02 % 852 0,03 % 2576 0,10 % 0,10 % 4169 0,17 % 0,18 % 7092 0,30 % 0,34 %
Немістер 8051 0,41 % 7511 0,29 % 7616 0,27 % 6298 0,24 % 0,24 % 3725 0,15 % 0,16 % 1389 0,06 % 0,07 %
Мордвалар 6473 0,33 % 6824 0,27 % 6781 0,24 % 3879 0,15 % 0,15 % 2119 0,09 % 0,09 % 751 0,03 % 0,04 %
Тывалар 356 0,01 % 554 0,02 % 513 0,02 % 0,02 % 1674 0,07 % 0,07 % 990 0,04 % 0,05 %
Башқұрттар 2094 0,11 % 3081 0,12 % 3893 0,14 % 2451 0,09 % 0,10 % 1637 0,07 % 0,07 % 797 0,03 % 0,04 %
Еврейлер 10313 0,52 % 6619 0,26 % 4796 0,17 % 2475 0,10 % 0,10 % 1594 0,07 % 0,07 % 791 0,03 % 0,04 %
Молдовандар 1607 0,08 % 1836 0,07 % 3044 0,11 % 2064 0,08 % 0,08 % 1465 0,06 % 0,06 % 555 0,02 % 0,03 %
Поляктар 4234 0,21 % 3561 0,14 % 3118 0,11 % 2298 0,09 % 0,09 % 1364 0,06 % 0,06 % 657 0,03 % 0,03 %
Корейлер 571 0,03 % 1144 0,04 % 1157 0,04 % 1570 0,06 % 0,06 % 1342 0,06 % 0,06 % 617 0,03 % 0,03 %
Сығандар 1453 0,07 % 1450 0,06 % 2012 0,07 % 1639 0,06 % 0,06 % 1305 0,05 % 0,06 % 633 0,03 % 0,03 %
Эвенкілер 1787 0,09 % 1310 0,05 % 1369 0,05 % 1431 0,06 % 0,06 % 1272 0,05 % 0,05 % 1144 0,05 % 0,06 %
Ұдмұрттар 1819 0,09 % 3131 0,12 % 3174 0,11 % 1895 0,07 % 0,07 % 1180 0,05 % 0,05 % 416 0,02 % 0,02 %
Қытайлар 1540 0,08 % 562 0,02 % 472 0,02 % 1409 0,05 % 0,05 % 1118 0,05 % 0,05 % 504 0,02 % 0,02 %
Грузиндер 1690 0,09 % 1710 0,07 % 1881 0,07 % 1633 0,06 % 0,06 % 1080 0,04 % 0,05 % 625 0,03 % 0,03 %
Литвандар 15625 0,79 % 2969 0,12 % 2634 0,09 % 1669 0,06 % 0,06 % 1046 0,04 % 0,04 % 347 0,01 % 0,02 %
Қазақтар 996 0,05 % 1969 0,08 % 2866 0,10 % 1198 0,05 % 0,05 % 952 0,04 % 0,04 % 842 0,04 % 0,04 %
Марийлер 1251 0,06 % 1905 0,07 % 2172 0,08 % 1439 0,06 % 0,06 % 931 0,04 % 0,04 % 350 0,01 % 0,02 %
Моңғолдар 557 0,02 % 568 0,02 % 472 0,02 % 0,02 % 867 0,04 % 0,04 % 52 0,00 % 0,00 %
Сахалар 1366 0,07 % 1788 0,07 % 2020 0,07 % 922 0,04 % 0,04 % 858 0,04 % 0,04 % 468 0,02 % 0,02 %
Тофалар 429 0,02 % 515 0,02 % 630 0,02 % 723 0,03 % 0,03 % 678 0,03 % 0,03 % 659 0,03 % 0,03 %
Шешендер 348 0,01 % 497 0,02 % 712 0,03 % 0,03 % 475 0,02 % 0,02 % 237 0,01 % 0,01 %
Лезгиндер 213 0,01 % 575 0,02 % 630 0,02 % 0,02 % 447 0,02 % 0,02 % 166 0,00 % 0,01 %
Осетиндер 504 0,03 % 624 0,02 % 884 0,03 % 610 0,02 % 0,02 % 423 0,02 % 0,02 % 237 0,01 % 0,01 %
Езидтер 303 0,01 % 0,01 % 403 0,02 % 0,02 % 175 0,01 % 0,01 %
Ингуштар 124 0,00 % 267 0,01 % 332 0,01 % 0,01 % 359 0,01 % 0,02 % 119 0,00 % 0,01 %
Коми-пермяктар 412 0,02 % 654 0,03 % 755 0,03 % 579 0,02 % 0,02 % 313 0,01 % 0,01 % 120 0,00 % 0,01 %
Хакастар 462 0,02 % 563 0,02 % 397 0,02 % 0,02 % 298 0,01 % 0,01 % 115 0,00 % 0,01 %
басқалар 7083 0,36 % 5837 0,23 % 6747 0,24 % 5106 0,20 % 0,20 % 3756 0,15 % 0,16 %  %  %
ұлтын
айтқандар
1976417 100,00 % 2558016 100,00 % 2824791 100,00 % 2570670 99,57 % 100,00 % 2345635 96,58 % 100,00 % 2079287 87,73 % 100,00 %
ұлтын
айтпағандар
36 0,00 % 4 0,00 % 129 0,00 % 11035 0,43 % 83115 3,42 % 290815 12,27 %

Діни құрамы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Слюдянка шіркеуі, 2012

2012 жылғы санақ бойынша Иркутск облысы халқының діни құрамы:[24][25]

Саясаты[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Иркутск облысы үкіметінің ғимараты, Иркутск

Облыстағы атқарушы билікке жауапты орган — Облыс үкіметі және заң шығарушы органы Иркутск облысының Заң шығарушы Жиналысы. Заң шығарушы жиналыс өз өкілеттігін заңдар, қаулылар және өзге де құқықтық актілерді қабылдау, өзі қабылдаған заңдар мен өзге де құқықтық актілердің орындалуы мен сақталуын қадағалау арқылы қызмет етеді. Атқарушы биліктің жоғары органы – облыстық үкімет, оның құрамына аудандық әкімшіліктер, комитеттер және облыстың күнделікті мәселелерін шешуге көмектесетін аумақтық атқарушы органдар кіреді. Облыс әкімшілігі жоғары лауазымды тұлға болып табылатын Губернатордың қызметін қолдайды және Ресей Конституциясына сәйкес облыс жарғысының сақталуына кепілдік береді.

Иркутск облысының қазіргі губернаторы — 2020 жылдың 18 қыркүйегінде билікке келген Біртұтас Ресей мүшесі Игорь Иванович Кобзев.[26]

Марапаттары[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  1. a b c Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2023 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)  (орыс.) (1 января 2023). Тексерілді, 5 қараша 2023.
  2. Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг  (орыс.). Росстат.
  3. Валовый региональный продукт на душу населения по субъектам Российской Федерации в 1998-2018гг.  (орыс.). Росстат.
  4. "WWW Irkutsk: The climate of Irkutsk"  (ағыл.). Мұрағат көшірмесі Wayback Machine мұрағатында
  5. IRKUTSK, Weather History and Climate Data  (ағыл.). Тексерілді, 5 қараша 2023. Мұрағат көшірмесі Wayback Machine мұрағатында
  6. Essay about Irkutsk  (ағыл.). Иркутск мемлекеттік университеті. Тексерілді, 9 қараша 2023.
  7. ОК 019-95  (орыс.). Ресей Федерациясының статистика бойынша комитеті. Тексерілді, 9 қараша 2023.
  8. Закон «Об административно-территориальном устройстве Иркутской области». Тексерілді, 28 ақпан 2017. Мұрағат көшірмесі 26 қыркүйектің 2020 Wayback Machine мұрағатында
  9. Устав Иркутской области. Тексерілді, 28 ақпан 2017. Мұрағат көшірмесі 19 сәуірдің 2021 Wayback Machine мұрағатында
  10. Реестр административно-территориальных образований Иркутской области. Тексерілді, 27 сәуір 2020. Мұрағат көшірмесі 21 желтоқсанның 2019 Wayback Machine мұрағатында
  11. Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более  (орыс.) (1 октября 2021). Мұрағат көшірмесі Wayback Machine мұрағатында
  12. Иркутстат. Площадь МО  (орыс.).
  13. Численность населения по полу по субъектам Российской Федерации на 1 января 2022 года (с учётом итогов Всероссийской переписи населения 2020 г.)  (орыс.) (1 января 2022).
  14. "Демографический ежегодник России" (Ресей демографиялық жылнамасы)  (орыс.). Росстат. Тексерілді, 10 қараша 2023.
  15. Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по регионам России: Иркутская область. Тексерілді, 1 қыркүйек 2012. Мұрағат көшірмесі 4 наурыздың 2016 Wayback Machine мұрағатында
  16. Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по регионам России: Иркутская область. Мұрағат көшірмесі 10 қарашаның 2018 Wayback Machine мұрағатында
  17. Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам России: Иркутская область. Мұрағат көшірмесі 4 наурыздың 2016 Wayback Machine мұрағатында
  18. Всероссийская перепись населения 2002 года Мұрағатталған 21 сәуірдің 2013 жылы.: Население по национальности и владению русским языком по субъектам РФ Мұрағатталған 4 қарашаның 2006 жылы.
  19. Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. Мұрағат көшірмесі 30 сәуірдің 2020 Wayback Machine мұрағатында
  20. Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам. Мұрағатталған 9 желтоқсанның 2021 жылы.: см. Мұрағатталған 18 қазанның 2012 жылы.
  21. Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2021 года. Тексерілді, 23 қаңтар 2023. Мұрағат көшірмесі 24 қаңтардың 2020 Wayback Machine мұрағатында
  22. Таблица 14. Численность, удельный вес и половой состав украинского населения Иркутской области, 1897—2010 / Завьялов А. В. Социальная адаптация украинских иммигрантов : монография / А. В. Завьялов. — Иркутск : Изд-во ИГУ, 2017. — 179 с.  (орыс.). Тексерілді, 22 маусым 2017. Мұрағат көшірмесі 25 тамыздың 2021 Wayback Machine мұрағатында
  23. Таблица 15. Расселение украинцев в муниципальных образованиях Иркутской области, 2010 г. / Завьялов А. В. Социальная адаптация украинских иммигрантов : монография / А. В. Завьялов. — Иркутск : Изд-во ИГУ, 2017. — 179 с.  (орыс.). Мұрағат көшірмесі 25 тамыздың 2021 Wayback Machine мұрағатында
  24. "Arena: Atlas of Religions and Nationalities in Russia"  (ағыл.). Мұрағат көшірмесі 22 қыркүйектің 2015 Wayback Machine мұрағатында
  25. 2012 Arena Atlas Religion Maps  (ағыл.). Ogonek №34 (5243). Мұрағат көшірмесі 21 сәуірдің 2017 Wayback Machine мұрағатында
  26. Кобзев, Игорь Иванович  (орыс.). ТАСС. Тексерілді, 10 қараша 2023. Мұрағат көшірмесі 29 қаңтардың 2022 Wayback Machine мұрағатында
  27. Области, награждённые орденом Ленина  (орыс.). Тексерілді, 5 қараша 2023. Мұрағат көшірмесі Wayback Machine мұрағатында