IV Мехмет

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search

IV Мехмет
осм. محمد رابع‎ — Mehmed-i râbi‘
Мүміндер әмірі
Екі киелі қаланың қызметкері
IV Мехмет
Лауазымы
Ту
Османлы мемлекетінің 19-шы сұлтаны
Ислам халифатының 84-ші халифі
8 тамыз 1648 — 8 қараша 1687
(Лақап аты Аңшы IV Мехмет)
Регент: Көсем сұлтан (8 тамыз 1648 — 2 қыркүйек 1651),
Тұрхан Қадиша сұлтан (2 қыркүйек 1651 — 1656)
Ізашары: Ибраһим
Ізбасары: II Сүлеймен
Өмірбаяны
Мамандығы: Аңшы, қолбасшы
Діні: Ислам
Дүниеге келуі: 2 қаңтар 1642(1642-01-02)
Константинополь, Османлы мемлекеті
Қайтыс болуы: 6 қаңтар 1693(1693-01-06) (51 жас)
Эдирне, Османлы мемлекеті
Жерленді: Жаңа Уәлиде сұлтан мешіті, Ыстамбұл
Династия: Османлы әулеті
Әкесі: Ибраһим
Анасы: Тұрхан Қадиша сұлтан
Жұбайы: Әметуллаһ Рабиға Гүлнүш сұлтан
Сияуш сұлтан
Әфифе сұлтан
Рабиға сұлтан
Гүлнар сұлтан
Гүлнияз сұлтан
Дүррие сұлтан
Балалары: Ұлдары:
II Мұстафа
III Ахмет
Сәлім шаһзада
Махмұт шаһзада
Мұрат шаһзада
Баязит шаһзада
Қыздары:
Қадиша сұлтан
Үммі сұлтан
Үммігүлсім сұлтан
Сафие сұлтан
Фатима сұлтан
Есма сұлтан
Хүмашаһ сұлтан
Қолтаңбасы: Қолтаңбасы

IV Мехмет (осм. محمد رابع‎ — Mehmed-i râbi‘; 2 қаңтар 16426 қаңтар 1693) — Османлы мемлекетінің 19-шы сұлтаны, Ислам халифатының 84-ші халифі, аңшы, қолбасшы.

Өмірбаяны[өңдеу]

IV Мехмет османлы елордасы Константинопольде османлы сұлтаны Ибраһим шаңырағында дүниеге келді. 1648 жылы жаңа шеріктер Ибраһимді тақтан тайдырды. Тақ 6 жастағы кішкентай бала Мехметке өтті.

IV Мехмет тұсындағы Османлы мемлекеті

IV Мехметтің балалық және жасөспірімдік шағы билікке таласқан анасы Тұрхан сұлтан мен әжесі Көсем сұлтанның жанжалдарымен өтті. Бұл жанжал тек сарай қызметкерлеріне ғана емес, мемлекеттік қайраткерлерге де әсер етті. Уәзірлер арасында сыбайлас жемқорлық, "лауазымды сатып алу" кеңінен таралды. Биліктің ең басында болу үшін олар сұлтан қыздарымен саяси некелерге отырып жүрді. 1656 жылдың 6 шілдесінде осы тұрақсыздықты пайдаланған венециялықтар Шанаққала бұғазында Османлы флотын талқандады. Олар тіпті Константинопольге қауіп төндірді, алайда сол жылы садрағзам лауазымын Көпрүлі Мехмет паша иеленді. Бұл оқиға «Көпрүлілер заманының» (1656-1710) бастамасы болды. Ол 1656 жылдың 15 қыркүйегінде садрағзам болып тағайындалды. Алайда Көпрүлі Мехмет паша өзінің тағайындалуына дейін сұлтанға бірнеше шарт қойды:

  • Садрағзамның шешімі қайта қарастырылмайды;
  • Садрағзам өз еркінмен шенеуліктерді тағайындайды, марапаттайды және қызметтен босатады;
  • Садрағзам сұлтанның кеңесісіз шағымдарға қатысты шешімді өзі қабылдайды;
  • Сарайда ешкім де саясатқа араласпайды.

1660 жылы Көпрүлі Мехмет паша венециялықтарды шегіндіріп, олардан Митилен мен Лемносты тартып алды.

1661 жылы садрағзамдық Көпрүлі Мехмет пашаның баласы Фазыл Ахмет пашаға өтті. Оның тұсында ел әкесінің тұсындағыдай дамыды. Ол Аустрияға қарсы соғысты сәтсіз аяқтаса да, 1669 жылы Венециядан Крит тартып алды.

Птуй мұражайындағы суреті

1672 жылы IV Мехметтің өзі бастаған османлылар Польшаға қарсы жорық жасады. Сұлтан Каменец-Подольский бекінісін алып, 18 қазанда Михаил Корибут Вишневецкиймен Бучач бітім шарты жасасты. Бітім шарт бойынша Польша патшасы Подолье мен Брацлав воеводалықтарын беріп, 22 000 алтын төледі. Бірақ поляктар бұл бітім шартты бекітуден бас тартып, соғысты қайта жаңартты. Ақырында, жеңілген поляктар 1676 жылдың 27 қазанында жасалған Журавно бітім шарты бойынша османлыларға Подолье мен Киев Украинасын өткізді.

1676 жылы Фазыл Ахмет пашадан кейін садрағзам болып Мерзифонлы Қара Мұстафа паша тағайындалды. Бұл садрағзам тұсында Ресеймен 1681 жылы сәтсіз бітім шарт жасалды. 1683 жылы 200 мыңдық әскермен Мұстафа паша Венаны қоршады. Карл Лотарингский мен Ян Собеский қалаға көмекке келіп, османлылар толықтай талқандады. Қашқан османлыларға поляктар мен немістер тағы екі рет Мажарстанда соққы берді. Сол сәтсіздіктерге ыза болған сұлтан сол жылы Белградта жаңа шеріктерге садрағзамды өлім жазасына кесуді тапсырды.

Сәтті кезді пайдаланған Ян Собеский Молдова мен Валахияға басып кірдіп, ал венециялықтар мен мальталық серілер Мореяны жаулап, Далмацияға шабуылдап, османлыларды Иония аралдарынан қуды.

Карл Лотарингский Мажарстанның бас қаласы Офенді 1686 жылы жаулап алды. Ал 1687 жылдың 12 қазанында Мохач шайқасында Карл Лотарингский османлыларды талқандады. Сонымен қатар османлылар Петервардейн, Эрлау, Штульвейсенбург және Белградтан айырылды.

Ажалы[өңдеу]

Птуй мұражайындағы суреті

Османлы әскерінің көптеген жеңілістерінің кесірінен Константинопольде Көпрүлі Мехмет пашаның баласы Мұстафа бастаған көтеріліс басталды. Нәтижесінде IV Мехмет тақтан тайдырылды. 5 жылдан кейін бұрынғы сұлтан 51 жасында зынданда қайтыс болды. Мәйіті анасы Тұрхан Қадиша сұлтан салған Жаңа Уәлиде сұлтан мешітінің жаңындағы мазарда жерленді.

Садрағзамдары[өңдеу]

Есімі Қызмет атқарған мерзімі Уақыты
100 Сопы Мехмет паша 8 тамыз 164821 мамыр 1649 9 ай
101 Қара Мұрат паша 21 мамыр 16495 тамыз 1651 2 жыл
102 Мелек Ахмет паша 5 тамыз 165121 тамыз 1651 16 күн
103 Сияуш паша 21 тамыз 165127 қыркүйек 1651 1 ай
104 Гүржі Мехмет паша 27 қыркүйек 165120 маусым 1652 10 ай
105 Тархуншы Ахмет паша 20 маусым 165221 наурыз 1653 9 ай
106 Биік Қожа Дәруіш Мехмет паша 21 наурыз 165328 қазан 1654 1 жыл
107 Ібшір Мұстафа паша 28 қазан 165411 мамыр 1655 7 ай
108 Қара Мұрат паша 11 мамыр 165519 тамыз 1655 3 ай
109 Армян Сүлеймен паша 19 тамыз 165528 ақпан 1656 6 ай
110 Телі Құсайын паша 28 ақпан 16565 наурыз 1656 1 ай
111 Зұрназен Мұстафа паша 5 наурыз 16565 наурыз 1656 ? сағат
112 Сияуш паша 5 наурыз 165625 сәуір 1656 1 ай
113 Бойнұяралы Мехмет паша 26 сәуір 165615 қыркүйек 1656 6 ай
114 Көпрүлі Мехмет паша 15 қыркүйек 165631 қазан 1661 5 жыл
115 Көпрүлі Фазыл Ахмет паша 31 қазан 166119 қазан 1676 15 жыл
116 Мерзифонлы Қара Мұстафа паша 19 қазан 167614 желтоқсан 1683 7 жыл
117 Байбұртты Қара Ибраһим паша 15 желтоқсан 168318 қараша 1685 2 жыл
118 Сары Сүлеймен паша 18 қараша 168523 қыркүйек 1687 2 жыл
119 Көпрүлі Дамат Абхаз Сияуш паша 23 қыркүйек 16878 қараша 1687 2 ай

Қызықты деректер[өңдеу]

  • 6 жаста таққа шыққан IV Мехмет — таққа шыққан кездегі ең жас османлы сұлтаны.
  • IV Мехмет I Сүлейменнен кейін ең көп билеген османлы сұлтаны. I Сүлеймен 46 жыл (1520-1566) билесе, IV Мехмет 39 жыл (1648-1687) биледі.
  • Атақты "Запорождықтардың түрік сұлтанына жазған хаты" атты оқиғадағы "түрік сұлтаны" — IV Мехмет.
Ottoman flag.svg Ұлы Османлы Мемлекетінің сұлтандары Imperial standard of the Ottoman Sultan.svg
Ізашары
Ибраһим
IV Мехмет
8 тамыз 16488 қараша 1687
Ізбасары
II Сүлеймен
I Осман · Орхан · I Мұрат · I Баязит · Сұлтанаралық · I Мехмет · II Мұрат · II Мехмет · II Мұрат · II Мехмет · II Баязит · I Сәлім · I Сүлеймен · II Сәлім · III Мұрат · III Мехмет · I Ахмет · I Мұстафа · II Осман · I Мұстафа · IV Мұрат · Ибраһим · IV Мехмет · II Сүлеймен · II Ахмет · II Мұстафа · III Ахмет · I Махмұт · III Осман · III Мұстафа · I Әбділхамит · III Сәлім · IV Мұстафа · II Махмұт · I Әбділмәжит · Әбділғазиз · V Мұрат · II Әбділхамит ·
V Мехмет · VI Мехмет · II Әбділмәжит (соңғы халиф)
Әулет · Шежіре · Санат