Османлы сұлтандарының тізімі

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Османлы мемлекетінің сұлтаны
түр. Osmanlı Devleti'nin sultanı
Империялық
Imperial standard of the Ottoman Sultan.svg
Османлы мемлекеті сұлтанының байрағы
Sultans of the Ottoman Dynasty.jpg
I Османнан V Мехметке дейінгі османлы сұлтандары
Алғашқы сұлтаны I Осман (1299-1326)
Соңғы сұлтаны VI Мехмет (1918-1922)
Лауазым пайда болды 27 шілде 1299 жыл
Лауазым ыдыратылды 1 қараша 1922 жыл
Резиденциялар

Османлы мемлекетінің сұлтаныОсманлы мемлекетінің басшысы, Османлы әскерінің бас қолбасшысы.

Османлылардың ата-тегі оғыздардың қайы тайпасынан шығады. Бұл тайпа XIII ғасырдағы моңғол шапқыншылығынан құтылып, Анадолыға көшеді. Тайпаның басшылары осында әскер жинап жатқан хорезмшаһ Жалаладдин Мәңгібердінің (1199-1231) қызметінде болады. Кейінірек Ертұғрыл бей (1198-1281) бастаған тайпаның бір бөлігі Анадолы Селжұқ Мемлекетіне көшеді. Селжұқтардың сол кездегі сұлтаны I Алаеддин Кейкұбат (1192-1237) Ертұғрылға Анадолыдағы Сөгүт қаласын сыйлайды. Осы қалада Ертұғрыл ұлы I Осман 1299 жылы Османлы Бейлігінің негізін қалайды.

I Осман (1258-1326) және оның баласы Орхан (1288-1359) Анадолыдағы әжептәуір жерді басып алады.

I Мұрат (1326-1389) өз әкесі мен атасының жаулауларын жалғастырады. Бұл жетістіктерді пайдаланып, ол 1383 жылы өзіне «сұлтан» деген атақ алды. Ол 15 маусым 1389 жылы Косово шайқасында серб серісі Милош Обиличтің қолынан қаза тапты.

I Баязит (1357-1403) небәрі 13 жыл ішінде (1389-1402) мемлекеттің аумағын екі жарым есе ұлғайтты. Бұл оның шешімді тез қабылдауы мен оның әскерінің шапшаң жылжуының әсері. Осыған байланысты ол «Шапшаң» деген лақап атымен әйгілі. Шапшаң Сұлтан Баязит тек бір ғана шайқаста жеңілді: Анкара шайқасында. Бұл жеңіліс ел ішінде өзара соғысты туғызды. Сұлтанаралық заманында I Баязиттің ұлдары Иса, Мұса, Сүлеймен және Мехмет арасында соғыс болды. Сұлтанаралықтан Мехмет шаһзада жеңімпаз болып шықты.

I Мехмет (1387-1421) сұлтанаралықтан әбден әлсіреген мемлекетті қайта қалпына келтірді. Замандастар бұл сұлтанды әділ, момын, бейбітшіл және білімді деп сипаттайды.

II Мұрат (1404-1451) өте қайратты билеуші болды. Оның тұсында османлылар өзінің ескі иеліктерін қайтарып алды. Елде мешіттер салынды, өнер өрледі, ғылым дамыды және мәдениет өркендеді.

II Мехмет (1432-1481) 1453 жылы Шығыс Рим империясының елордасы Константинополь қаласын жаулап алып, империяны толығымен жояды. Осыдан бастап ол «Жаулаушы» лақап атымен танымал болады. Константинопольмен шектелмей, Еуропаның басқа да жерлерін жаулауға кіріседі. Бірақ оның жасы мен денсаулығы оның көптеген жоспарларына кедергі болды. Жаулаушы Сұлтан Мехмет 1481 жылы ол Гебза қаласында мерт болды. Өзі салған Фатих мешітінде жерленді.

I Сәлім (1447-1512) 1517 жылы Мысырдағы мәмлүктердің мемлекетін жояды. Өзінің қатал саясаты үшін ол «Жауыз» атанды. Сол жылы Жауыз Сұлтан Сәлім өзіне «Халиф» атағын алады. Енді бұл атақ келесі османлы сұлтандарының да атағы болады. Осылайша Ұлы Османлы Мемлекеті «Халифат» атанады. I Сәлім өзінің бар-жоғы 8 жылдық (1512-1520) билік жүргізген заманында Күрдістанды, Шамды, Мысырды, Алжирді, Мекке мен Мединені жаулап алды.

I Сүлеймен (1494-1566) 1526 жылы Мохач шайқасында 55-60 мыңдық әскерімен мажарлар мен чехтердің 38-41 мыңдық әскерін толығымен жеңеді. Соғыс барысында Мажарстан мен Аустрияның патшасы II Лайош батпаққа батып мерт болады. Соғыстың нәтижесінде османлылардың Еуропадағы беделі артты. I Сүлеймен өзінің 46 жылдық (1520-1566) билік жүргізген заманында Славонияны, Мажарстанды, Молдованы, Иракты, Бахрейнді, Ливияны, Тунисті, Босния және Герцеговинаны жаулап алды. I Сүлейменнің тұсында османлылардың қуаты шарықтауының шыңына жетті. Сұлтан 7 қыркүйек 1566 жылы Сигетвар шайқасында қаза табады. Бірнеше аптадан кейін оны Сүлеймение мешітінде жерлейді.

II Сәлімнің (1524-1574) тұсында османлылар Кипр аралы мен Арабия түбегін толығымен жаулады.

III Мұрат (1546-1595) өз сұлтандығының басында сефевидтерге қарсы жорыққа шығып, нәтижесінде 1579 жылы Грузия мен Әзірбайжанды, ал 1580 жылы Каспий теңізінің оңтүстік-батыс жағалауын жаулап алды. 1590 жылы Константиние келісімі бойынша Ұлы Османлы Мемлекетіне Тебриз, Күнгей Кавказ, Күрдістан, Луристан және Хузестан қарады.

III Мехмет (1568-1603) 1596 жылы Мажарстанға жорық жасады. Хачова шайқасында 100-мыңдық османлы әскері 90-мыңдық габсбург әскерін талқандады. Османлылар аустриялық артиллерияны жойып, Мажарстанның көптеген бекіністерін өзіне қаратты.

III Мехметтен кейін Ұлы Османлы Мемлекеті тоқырау кезенін бастан кешті. I Ахметтен (1590-1617) VI Мехметке (1861-1926) дейінгі сұлтандар елдің ыдырауын тоқтата алмады. Сұлтандардың көбі мемлекеттік істерге араласпай, өздерінің гаремдерінде көңіл көтеріп, араққа салынды. Нағыз билік көбінесе сұлтандардың садрағзамдары, күңдері мен әтектеріне тиесілі болды. Олар билік үшін тартыста бір-бірін аямай, қастық ойлап, сұлтандарға қарсы қойып, өлім жазасына кестірткізіп, билікке жетіп жүрді.

VI Мехмет 1922 жылы тақтан безіп, елден біржолата кетеді. Осылайша Ұлы Османлы Мемлекетінің тарихы аяқталады, ал жаңа түріктердің тарихы басталады. 1923 жылдың 29 қазанында халифаттың басты ізбасары Түркия Республикасы құрылды.

Османлы сұлтандарының тізімі[өңдеу]

Есімі Суреті Таққа отырған күні Тақтан кеткен күні Тұғрасы
Құрылу дәуірі
(27 шілде 129920 шілде 1402)
1 Қара I Осман
түр. Kara I. Osman
I Османның суреті 27 шілде 1299 1 тамыз 1326
[c]
2 Жеңімпаз Орхан
түр. Gazi Orhan
I Орханның суреті 1 тамыз 1326 мамыр 1362 I Орханның тұғрасы
3 Құдайшыл I Мұрат
түр. Hüdavendigâr I. Murat
I Мұраттың суреті мамыр 1362 28 маусым 1389 I Мұраттың тұғрасы
4 Шапшаң I Баязит
түр. Yıldırım I. Bayezit
I Баязиттің суреті 28 маусым 1389 20 шілде 1402 I Баязиттің тұғрасы
Сұлтанаралық дәуірі
(20 шілде 14025 шілде 1413)
Сүлеймен сұлтан
Румелияның 1-ші сұлтаны
Сүлеймен сұлтанның суреті 20 шілде 1402 17 ақпан 1411
Мұса сұлтан
Румелияның 2-ші сұлтаны
Мұса сұлтанның суреті 18 ақпан 1411 5 шілде 1413
Иса сұлтан
Батыс Анадолы сұлтаны
1403 1406
Мехмет сұлтан
Шығыс Анадолы сұлтаны
Мехмет сұлтанның суреті 1403 1406 I Мехметтің тұғрасы
Мехмет сұлтан
Анадолы сұлтаны
Мехмет сұлтанның суреті 1406 5 шілде 1413 I Мехметтің тұғрасы
Өркендеу дәуірі
(5 шілде 141329 мамыр 1453)
5 Мәртебелі I Мехмет
түр. Çelebi I. Mehmet
I Мехметтің суреті 5 шілде 1413 26 мамыр 1421 I Мехметтің тұғрасы
6 Қожа II Мұрат
түр. Koca II. Murat
II Мұраттың суреті 25 маусым 1421 1444 II Мұраттың тұғрасы
7 II Мехмет II Мехметтің суреті 1444 1446 II Мехметтің тұғрасы
Қожа II Мұрат
түр. Koca II. Murat
II Мұраттың суреті 1446 3 ақпан 1451 II Мұраттың тұғрасы
Даму дәуірі
(29 мамыр 145311 қазан 1579)
Жаулаушы II Мехмет
түр. Fâtih II. Mehmet
II Мехметтің суреті 3 ақпан 1451 3 мамыр 1481 II Мехметтің тұғрасы
8 Әулие II Баязит
түр. Velî II. Bayezit
II Баязиттың суреті 19 мамыр 1481 25 сәуір 1512 II Баязиттің тұғрасы
9 Жауыз I Сәлім
түр. Yavuz I. Selim
I Сәлімнің суреті 25 сәуір 1512 21 қыркүйек 1520 I Сәлімнің тұғрасы
10 Заңшы I Сүлеймен
түр. Kanûnî I. Süleyman
I Сүлейменнің суреті 30 қыркүйек 1520 7 қыркүйек 1566 I Сүлейменнің тұғрасы
11 Сары II Сәлім
түр. Sarı II. Selim
II Сәлімнің суреті 29 қыркүйек 1566 21 желтоқсан 1574 II Сәлімнің тұғрасы
Тоқырау дәуірі
(11 қазан 157926 қаңтар 1699)
12 Бұзық III Мұрат
түр. Sefih III. Murat
III Мұраттың суреті 22 желтоқсан 1574 16 қаңтар 1595 III Мұраттың тұғрасы
13 Әділ III Мехмет
(түр. Adlî III. Mehmet)
III Мехметтің суреті 27 қаңтар 1595 21 желтоқсан 1603 III Мехметтің тұғрасы
14 Бақытты I Ахмет
түр. Bahtî I. Ahmet
I Ахметтің суреті 21 желтоқсан 1603 22 қараша 1617 I Ахметтің тұғрасы
15 Телі I Мұстафа
түр. Deli I. Mustafa
I Мұстафаның суреті 22 қараша 1617 26 ақпан 1618 I Мұстафаның тұғрасы
16 Кенже II Осман
түр. Genç II. Osman
II Османның суреті 26 ақпан 1618 19 мамыр 1622 II Османның тұғрасы
Телі I Мұстафа
түр. Deli I. Mustafa
I Мұстафаның суреті 20 мамыр 1622 10 қыркүйек 1623 I Мұстафаның тұғрасы
17 Бағдат жаулаушысы IV Мұрат
түр. Bağdat Fatihi IV. Murat
IV Мұраттың суреті 10 қыркүйек 1623 9 ақпан 1640 IV Мұраттың тұғрасы
18 Ашушаң Ибраһим
түр. Asabî İbrahim
I Ибраһимнің суреті 9 ақпан 1640 8 тамыз 1648 I Ибраһимнің тұғрасы
19 Аңшы IV Мехмет
түр. Avcı IV. Mehmet
IV Мехметтің суреті 8 тамыз 1648 8 қараша 1687 IV Мехметтің тұғрасы
20 Жеңімпаз II Сүлеймен
түр. Gazi II. Süleyman
II Сүлейменнің суреті 8 қараша 1687 22 маусым 1691 II Сүлейменнің тұғрасы
21 Жеңімпаз II Ахмет
түр. Gazi II. Ahmet
II Ахметтің суреті 22 маусым 1691 6 ақпан 1695 II Ахметтің тұғрасы
Әлсіреу дәуірі
(26 қаңтар 169910 қаңтар 1792)
22 Жеңімпаз II Мұстафа
түр. Gazi II. Mustafa
II Мұстафаның суреті 6 ақпан 1695 22 тамыз 1703 II Мұстафаның тұғрасы
23 Лала дәуірі сұлтаны III Ахмет
түр. Lala Devri Sultanı III. Ahmet
III Ахметтің суреті 22 тамыз 1703 2 қазан 1730 III Ахметтің тұғрасы
24 Бүкір I Махмұт
түр. Kambur I. Mahmut
I Махмұттың суреті 2 қазан 1730 13 желтоқсан 1754 I Махмұттың тұғрасы
25 Сопы III Осман
түр. Sofu III. Osman
III Османның суреті 13 желтоқсан 1754 30 қазан 1757 III Османның тұғрасы
26 Алғашқы жаңартпашы III Мұстафа
(түр. İlk Yenilikçi III. Mustafa)
III Мұстафаның суреті 30 қазан 1757 21 қаңтар 1774 III Мұстафаның тұғрасы
27 Жаңартпашы I Әбділхамит
түр. Islâhatçı I. Abdülhamid
I Әбділхамиттің суреті 21 қаңтар 1774 7 сәуір 1789 I Әбділхамиттің тұғрасы
Ыдырау дәуірі
(10 қаңтар 17921 қараша 1922)
28 Низами III Сәлім
түр. Nizâmî III. Selim
III Сәлімнің суреті 7 сәуір 1789 29 мамыр 1807 III Сәлімнің тұғрасы
29 Телі IV Мұстафа
түр. Deli IV. Mustafa
IV Мұстафаның суреті 29 мамыр 1807 28 шілде 1808 IV Мұстафаның түғрасы
30 Жаңартпашы II Махмұт
түр. İnkılâpçı II. Mahmut
II Махмұттың суреті 28 шілде 1808 1 шілде 1839 II Махмұттың тұғрасы
31 Танзиматшы I Әбділмәжит
түр. Tanzimâtçı I. Abdülmecid
I Әбділмәжиттің суреті 1 шілде 1839 25 маусым 1861 I Әбділмәжиттің тұғрасы
32 Бақытсыз Әбділғазиз
түр. Bahtsız Abdülaziz
I Әбділғазиздің суреті 25 маусым 1861 30 мамыр 1876 I Әбділғазиздің тұғрасы
33 Телі V Мұрат
түр. Deli V. Murat
V Мұраттың суреті 30 мамыр 1876 31 тамыз 1876 V Мұраттың тұғрасы
34 Ұлы II Әбділхамит
түр. Ulu II. Abdülhamid
II Әбділхамиттің суреті 31 тамыз 1876 27 сәуір 1909 II Әбділхамиттің тұғрасы
35 Парасатты V Мехмет
түр. Reşâd V. Mehmet
V Мехметтің суреті 27 сәуір 1909 3 шілде 1918 V Мехметтің тұғрасы
36 Дінбіріктіруші VI Мехмет
түр. Vahideddin VI. Mehmet
VI Мехметтің суреті 4 шілде 1918 17 қараша 1922 VI Мехметтің тұғрасы
Республикалық халифат
(18 қараша 19223 мамыр 1924)
Соңғы халиф II Әбділмәжит
түр. Son Halife II. Abdülmecit
II Әбділмәжиттің суреті 18 қараша 1922 3 наурыз 1924
[c]

Тағы қараңыз[өңдеу]

Библиография[өңдеу]