I Сәлім

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
(Селим І бетінен бағытталған)
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
I Сәлім
سليم اول
Мүміндер әмірі
Екі киелі қаланың қызметкері
I Сәлім
Лауазымы
Ислам халифатының халифі
29 тамыз 151621 қыркүйек 1520
Ізашары: III Мүтәуекел
Ізбасары: I Сүлеймен
Ту
Ұлы Османлы Мемлекетінің сұлтаны
25 сәуір 151221 қыркүйек 1520
Ізашары: II Баязит
Ізбасары: I Сүлеймен
Өмірбаяны
Діні: Ислам
Дүниеге келуі: 10 қазан 1470(1470-10-10)
Амасья,
Ұлы Османлы Мемлекеті
Қайтыс болуы: 22 қыркүйек 1520(1520-09-22) (49 жас)
Чорлу,
Ұлы Османлы Мемлекеті
Жерленді: Жауыз Сұлтан Сәлім мазары, Ыстамбұл
Әкесі: II Баязит
Анасы: Гүлбаһар қатын
Жұбайы: Айша Хафса сұлтан
Айша қатын
Балалары: Ұлдары:
I Сүлеймен
Увейс паша
Орхан шаһзада
Мұса шаһзада
Қорқыт шаһзада
Қыздары:
Қадиша сұлтан
Бейхан сұлтан
Шаһ сұлтан
Фатима сұлтан
Хафиза сұлтан
Хафса сұлтан
Қатын сұлтан
Шаһзада сұлтан
Гауһархан сұлтан
Жаңашаһ сұлтан
Қолтаңбасы: Қолтаңбасы

I Сәлім (осм. سليم اول‎ — Selîm-i evvel, түр. Birinci Selim, Yavuz Selim; 10 қазан 1465 жыл22 қыркүйек 1520 жыл) — Ұлы Османлы Мемлекетінің 9-шы сұлтаны, Ислам халифатының 88-ші халифі, қолбасшы.

Ізашары II Баязиттен 2 375 000 км² жерді иеленген I Сәлім өзінің ізбасары I Сүлейменге 6 557 000 км² жерді қалдырды.

Өмірбаяны[өңдеу]

I Сәлім 1465 жылы османлы сұлтаны II Баязит шаңырағында дүниеге келді. Әкесі II Баязит үлкен баласы Ахмет шаһзаданы артық көрген соң, Сәлім өзінің тағдыры үшін алаңдап, әкесіне қарсы төңкеріс жасап, Константинопольге жорық жасады. Оның жоспары бойынша, елордадағы төңкерісшілер Сәлімді қолдап, оны сұлтан деп мойындау керек еді, алайда бұл жоспары жүзеге аспады. Үлкен әскерді бастаған II Баязит Сәлімді оңай жеңді, ал шаһзада Қырым хандығына қашты.

Билеген жылдары[өңдеу]

I Сәлім тұсындағы Ұлы Османлы Мемлекеті

1512 жылы II Баязит азамат соғысынан құтылу үшін тақты баласы Сәлімге тапсырды. Константинопольге сұлтан ретінде қайтып келген I Сәлім османлы әулетінен болған барлық шаһзадаларды өлім жазасына кесті. Сондықтан ол Жауыз Сәлім деген лақап атты иеленді.

I Сәлім тұсында османлылар жаппай соғыстар жүргізді. Сол кезде сефевид шаһы I Ысмайыл Иран, Ирак, Ауғанстан және Орта Азияны жаулап алып, Таяу Шығыстағы беделін арттырды. Алайда I Сәлім одан үрейленбей, сефевидтерге соғыс жариялады.

1513 жылы Анадолыдағы 7 жастан 70 жасқа дейінгі 35-40 мың шииттерді қырды. Себебі, анадолылық шииттер сефевидтермен ортақ діни көзқарасқа байланысты (сефевидтер халқының көбісі шииттер) бірігіп, османлыларға қарсы шығуының ықтималдығы жоғары болған.

1514 жылдың мамырында I Сәлім Таяу Шығысқа аттанды. Сивас пен Эрзурумға соқпай өтіп, I Ысмайыл иеліктеріне басып кірді. Қызылбасылар ашық шайқастан қашқақтап, османлы жауынгерлерін шаршату үшін оларды елдің тереңдігіне кіргізе берді.

23 тамыз 1514 жылы Шалдыран шайқасында сұлтан шаһты ойсырата жеңді. Екі аптадан соң I Сәлім сефевидтік елорда Тебризге басып кірді. Бірақ жұтты қыстан қорыққан жаңа шеріктер сұлтаннан отанға оралуды сұрады. Османлылар Ереван, Карс, Эрзурум, Сивас және Амасья арқылы өтіп, шаһтың қазынасын және гаремін алып, Константиниеге мыңдаған шебер қолөнершілерді өзімен бірге алды.

Жолда османлылар өзіне Диярбақыр, Битлис, Хасанкейф, Мийяфарикин және Нежти жерлерін өзіне қаратты. Алайда I Сәлім бұл жерлерден кеткен соң, I Ысмайыл бұл жерлерді қайтадан өзіне қайтарып, Диярбақырдағы османлы гарнизонын жыл бойы қоршады.

1515 жылы Елбістанды билеген Алаеддин сұлтанның басын алып, Зүлқадір әулетін жойды. Одан кейін сұлтан Мысыр жорығына дайындала бастады. I Сәлім Диярбақырды сефевид қоршауынан арылтып, Кочхисар шайқасында сефевидтерді қайтадан жеңді. Сұлтаннан Күрдістанды жаулап алуға рұқсат алған Ыдырыс атты күрд Мардин, Диярбақыр, Синжар және қосөзен аралығын жаулады. Осыдан кейін I Ысмайыл өмірінің соңына дейін османлылармен соғысудан қашқақтады.

Мәмлүк сұлтаны Кансух Гури Күрдістанды жаулап алуға кедергі бола бастады. I Сәлім мәмлүк сұлтанымен бітімге келуге үміттенді. 1516 жылдың шілдесінде османлы елшілігі Каирге келіп, мәмлүктердің қантын сатып алуды талқылады. Бірақ 1516 жылдың 5 тамызында османлылар мәмлүк шеркештеріне шабуыл жасады.

24 тамыз 1516 жылы Марж Дабик шайқасында османлылар мен мәмлүктер шайқасты. Бұл шайқаста соңғы сөзін османлы артиллериясы айтты. I Сәлім үлкен зеңбіректерін арбалардың арасында жасырып, керек кезде шығарып, оқ атуды бұйырды. Сөйтіп шеркештер жермен жексен етілді, ал Кансух Гури шайқас кезінде қаза тапты. Мәмлүк тағын Тұман бей иеленді.

29 тамыз 1516 жылы өзіне "Екі киелі қаланың қызметкері" (яғни Мекке мен Мединенің) деген атақ алды. Қыркүйекте османлылар қарсылықсыз Сирияға, ал 9 қазанда Дамаскіге кірді. Қарашаның соңында I Сәлім Палестина жорығын Ғазаның жаулауымен тамамдады. Тұман бей жаңа әскер жасақтады, алайда бұл әскер 25 желтоқсан күні Бейт Шеан шайқасында талқандалды.

1517 жылдың қаңтарында I Сәлім Мысырға басып кіріп, Каир қамалын жойды. Тұман бей қаладан қашты, бірақ көп ұзамай кішігірім әскермен қайтып келіп, түнде қалаға басып кірді. Нәтижесінде қалада үлкен қырғын болды: 50 мыңдай бейбіт тұрғын қазаға ұшырады. I Сәлім Каирді алғаннан кейін 800 мәмлүк шонжарларын басынан айырды. Ал Тұман бей әлі екі ай бойы Ніл сағасында османлылармен күрес жүргізді, бірақ мәмлүктерді өзінің қанаушылары деп санаған мысырлық бәдәуилер бейді сатып, 13 сәуір 1317 жылы ол Каир қақпасының астында дарға асылды.

1517 жылдың сәуірінде I Сәлімге Мекке мен Мединенің кілті беріліп, күллі Хижаз османлылардың иелігіне айналды. Венеция Кипр аралы үшін алым-салық төлей бастады. Тіпті Йеменді жаулап алған мәмлүк жасағы сұлтанға бағынды.

1518 жылы османлылар Мажарстанмен бітім шартқа келді. Ал Алжир билеушісі Қызыр паша 1519 жылы сұлтанның вассалы болды.

Бетсуреттері[өңдеу]

Садрағзамдары[өңдеу]

Есімі Қызмет атқарған мерзімі Уақыты
30 Херсеклі Ахмет паша 25 сәуір 1512 жыл28 қараша 1514 жыл 2 жыл
31 Дукакинұлы Ахмет паша 18 желтоқсан 1514 жылнаурыз 1515 жыл 4 ай
32 Хадым Синан паша 18 маусым 1515 жыл23 қыркүйек 1515 жыл 4 ай
33 Херсеклі Ахмет паша 23 қыркүйек 1515 жыл26 сәуір 1516 жыл 8 ай
34 Хадым Синан паша 26 сәуір 1516 жыл22 қаңтар 1517 жыл 9 ай
35 Жүніс паша 22 қаңтар 1517 жыл13 қыркүйек 1517 жыл 9 ай
36 Пір Мехмет паша 25 қаңтар 1518 жыл21 қыркүйек 1520 жыл 2 жыл

Өнерде[өңдеу]

Сілтемелер[өңдеу]

Ottoman flag.svg Ұлы Османлы Мемлекетінің сұлтандары Imperial standard of the Ottoman Sultan.svg
Ізашары
II Баязит
I Сәлім
25 сәуір 151221 қыркүйек 1520
Ізбасары
I Сүлеймен
I Осман · Орхан · I Мұрат · I Баязит · Сұлтанаралық · I Мехмет · II Мұрат · II Мехмет · II Мұрат · II Мехмет · II Баязит · I Сәлім · I Сүлеймен · II Сәлім · III Мұрат · III Мехмет · I Ахмет · I Мұстафа · II Осман · I Мұстафа · IV Мұрат · Ибраһим · IV Мехмет · II Сүлеймен · II Ахмет · II Мұстафа · III Ахмет · I Махмұт · III Осман · III Мұстафа · I Әбділхамит · III Сәлім · IV Мұстафа · II Махмұт · I Әбділмәжит · Әбділғазиз · V Мұрат · II Әбділхамит ·
V Мехмет · VI Мехмет · II Әбділмәжит (соңғы халиф)
Әулет · Шежіре · Санат