Пуэрто-Рико

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Пуэрто-Рико
Estado Libre Asociado de Puerto Rico

Flag of Puerto Rico.svg Елтаңба Пуэрто-Рико
Пуэрто-Рико туы Пуэрто-Рико елтаңбасы

Координаттар: 18°13′08″ с. е. 66°34′24″ б. б. / 18.218889° с. е. 66.573333° б. б. (G) (O)

Пуэрто-Рико ұлттық әнұраны
Puerto Rico (orthographic projection).png
Тәуелсіздік күні 13 тамыз 1898 жыл (25 шілде 1952 жыл)
Ресми тілі Ағылшын тілі, Испан тілі
Астанасы Сан-Хуан
Ірі қалалары Сан-Хуан
Үкімет түрі Президенттік республикасы
Губернатор
Жер аумағы
• Барлығы
• % су беті

9104 км²
1,6
Жұрты
• Сарап (2010)
Тығыздығы

3 725 789[1] адам
409 адам/км²
ЖІӨ (АҚТ)
  • Қорытынды (2007)
  • Жан басына шаққанда

77.4 млрд. $ (70)
19 600 $
Валютасы АҚШ доллары (USD)
Интернет үйшіктері .pr;.us
Телефон коды +1(787) и 1(939)
Уақыт белдеулері UTC -4

Пуэрто-Рико (Puerto Rico) — Вест-Индиядағы ел. Пуэрто–Рико, Вьекес, Мона т.б. аралдарда орналасқан. Солтүстік жағалауы Атлант мұхитымен, оңтүстігі Кариб теңізімен шайылады. Жері - 8,9 мың км2 . Халқы - 3 725 789 (2010). Әкімшілік орталығы- Сан Хуан қ. Әкімшілік жағынан 7 округке бөлінеді.

Мемлекеттік құрылымы[өңдеу]

«Өз еркімен қосылған» (АҚШ-қа) және өзін-өзі басқаруға құқылы мемлекет. Жоғарғы билігі АҚШ Конгресінің қолында. Атұарушы үкімет – Пуэрто-Риконың губернаторы. Екі палаталы заң шы,арушы органы бар.

Табиғаты[өңдеу]

Пуэрто-Рико аралы ұзындығы 170 км, ені 60 км, негізінен таулы, тек солтүстік және оңтүстік жағалауы ғана енсіз ойпатты келеді. Биіктігі 1838м-ге жететін тау жоталары бор мезгілінің шөгінді жыныстарынан түзілген. Марганец (оңтүстік-батыс бөлігінде) және темір (шығысында) руда көздері табылды. Кезінде жер сілкіністер күшті болған. Климаты тропиктік пассаттық. Ойпатты өңірінің орташа айлық температурасы 24-8-280С. Жылына 900-2500 мм жауын-шашын түседі. Теңіз дауылдары жиі байқалады. Солтүстік беткейлерінде мәңгі жасыл және аралас орман, оңтүстік жағында қуаңшылыққа төзімді бұталы өсімдік өседі. Жануарлар дүниесі өте кедей; көбіне жарғанат, бауырымен жорғалаушылар, құрлық моллюскілері кездеседі. Пуэрто-Рикода 17 жасанды көл және 50 астам өзендер бар. Пуэрто-Рико таулары.

Халқы[өңдеу]

Негізгі тұрғындары – пуэрторикалықтар (3 725 789 адам 2010). Ондаған мың американдықтар және басқа шетелдіктер тұрады. Ресми тілі – испан және ағылшын тілдері. Басым діни ағымы – католицизм. Халықтың орташа тығыздылығы 1 км2 жерге 409 адамнан келеді(2010).

Тарихы[өңдеу]

Taino Village.jpg

8-9 ғ-ларда П.-Р. Аралын үндіс-борикендер мекндеген. Борикендер қарапайым егіншілікпен, аң, балық аулаумен шұғылданған, тоқыма кәсібін де білген. 14-15 ғ-ларда аралды карибтер қоныстанды. 16 ғ-дың басында үндістер рулық құрылыс сатысында болды. Испандықтар бұл аралды басып алып, мал өсірді, жаңа астық дақылдарын енгізді. 16 ғ-дың ортасына қарай жергілікті халық түгел дерлік қырғынға ұшыратылды. П.-Р-ға Африкадан негр-құлдар әкеліне бастады. Ағылшын, француз және голланд қарақшылары бірнеше рет П.-Р-ны басып алуға әрекет жасады. 19 ғ-да испан үстемдігіне қарсы қимылдар (1835, 1838 ж. Көтерілістер) болды. 1868 ж. Р.Э.Бетансес бастаған көтерілісшілер Ларес қ-нда республика жариялады. Көтеріліс қатал басылды. 1873ж. П.-Р. Шектеулі автономия алды.

1898 ж. Аралды АҚШ әскері басып алды. 1917ж. Джонс-Шафрот актісі бойынша пуэрторикандықтарға осы күнге дейін күшін жоймаған АҚШ азаматтығы берілді.

Garita morro s.jpg

1952 ж. П.-Р-да конституция қабылданды. Бұл конституцияға сәйкес «АҚШ-қа еркімен қосылған мемлекет» деп жарияланды, ал іс жүзінде П.-Р. АҚШ-қа тәуелді болып қала берді. 1959 ж. Куба революциясының жеңісі ықпалымен П.-Р-ның тәуелсіздігі жолындағы күрестің күшейе түсуі АҚШ конгресін 1964ж. наурызды П.-Р-ың саяси және экономикалық мәселелерін зерттеу және П.Р-ның келешектегі дәрежесі туралы арнайы комиссия құру жөнінде заң қабылдауға мәжбүр етті. 1968-72 ж. өкіметті бастаған билеуші топтар П.-Р-ны 51-штат ретінде АҚШ-қа қосу жолындағы талапты бұрынғыдан күшейте түсті. 1960 ж. бастап П.-Р. Халқы елдің тәуелсіздігі, әлеуметтік прогресс пен демократия үшін күресті өрістете түсуде.

Кәзіргі уақытта П.-Р. Фармацевтикалық және өндіріс жүйелері дамыған ірі туристік орталыққа айналған.Саяси дәрежесі әлі күнге дейін айқындалмаған.

200ж. АҚШ президенті Б.Клинтонның ұсынысымен саяси дәрежесін анықтау мақсатында арнайы комиссия құрылды. Арнайы комиссияның есебінде П.-Р. қәзіргі дәрежесі расталып, азаматтарына өз дәрежесін анықтауға құқық беруді ұсынды. Халыққа саяси дәреженің үш түрі ұсынылып отыр: қәзіргі дәрежені растау, АҚШ-қа 51 штат болып ену немесе тәуелсіздігін жариялау.

2012 ж. 6 қарашада П.Р-ның саяси дәрежесін анықтау үшін екі кезеңде референдум өтті. Дауыс берушілердің 65% АҚШ-қа штат болып кіруді қолдады, 31%,- АҚШ-қа одақтас мемлекет болуды, ал 5,53% тәуелсізідікті жариялауды қолдады[2].

Демография[өңдеу]

Porto-Rico-demography.png

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Población de Puerto Rico on ElectionsPuertoRico.org
  2. Қазақ Совет энциклопедиясы: Алматы, 1976. 385-386 б.