Аустрия Республикасы

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Аустрия Республикасы
Republik Österreich

Flag of Austria.svg Елтаңба Аустрия
Аустрия туы Аустрия елтаңбасы

Координаттар: 47°26′00″ с. е. 13°39′00″ ш. б. / 47.433333° с. е. 13.65° ш. б. (G) (O)

Әнұраны: «Land der Berge, Land am Strome»
EU-Austria.svg
Аустрияның орналасуы (қара-жасыл):
Еуропада (ашық-жасыл және қара-сұр)
Еуропалық одақта (ашық жасыл)
Құрылды 17 қазан 1918 жыл
Тәуелсіздік күні 17 қазан 1918 жыл (Австро-Венгриядан)
Ресми тілі немісше
Астанасы Вена
Ірі қалалары Вена, Зальцбург, Грац
Үкімет түрі Парламенттік республика
Федералды президенті
Федералды канцлері
Хайнц Фишер
Вернер Файман
Жер аумағы
• Барлығы
• % су беті
112-ші
83 871 км²
1,7%
Жұрты
• Сарап (2013)
• Санақ (2001)
Тығыздығы

Green Arrow Up Darker.svg8 221 646[1] адам (94-ші)
8 032 926 адам
100,2 адам/км²
ЖІӨ
  • Қорытынды (2013)
  • Жан басына шаққанда

Green Arrow Up Darker.svg 0,895[2] $ (18)
өте жоғары $
ЖІӨ (АҚТ)
  • Қорытынды (2010)
  • Жан басына шаққанда

380,5 млрд[3] $ (35-ші)
42 082 [3] $
АДИ (2011) Green Arrow Up Darker.svg 0,885 (өте жоғары) (19-шы)
Этнохороним аустриялықтар
Валютасы Еуро
Интернет үйшігі .at
ISO коды AUT
Телефон коды +43
Уақыт белдеуі +1 (+2 жазда)

Аустрия, Аустрия Республикасы (нем. Österreich) - Eуропада oрналысқан ел. Солтүстігінде Чехия және Алманиямен, оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында Словения, Мажарстан және Италиямен, батысында Швейцариямен шектеседі.

Аустрияда Моцарт, Бетховен, Шуберт, Штраус сынды атақты композиторлар тұрып, еңбек еткен. Аустриялақтардың ұлттық әуендері – Вена вальстері мен иодли әндері. Аустрияға жылына жергілікті халық санына жуық, яғни 7 млн. шетелдік туристер келіп қайтады.

Ел жалауындағы екі қызыл белдік - мемлекеттің азаттығы үшін күрескен ерлі азаматтарының қанын бейнелейді. Ту ортасындағы ақ белдік - Дунай өзенінің белгісі.

Географиясы[өңдеу]

Жерін шығыстан бастысқа қарай созылған Альп тау жоталары алып жатыр. Оның қарлы шыңдарынан жүздеген тау өзендері мен сарқырамалар бас алады. Олардың бірталайының бойына су станциялары салынған. Тау беткейлерін орман, негізінен шырша мен май қарағай жапқан. Одан жоғарыда жайқалған тау шалғыны созылып жатыр.

Өзен аңғарларының климаты қоныржай жылы әрі жұмсақ. Ежелгі өзендердің ішінде кеме жүзуге жарайтын жалғыз Дунай ғана.

Тарихы[өңдеу]

Австрия атауы алғашқы рет 996 ж. 1 қарашада жазылған құжатта кездеседі. 1156 жылдан бастап Австрия — «Қасиетті Рим империясы» құрамындағы герцогтық. 13 ғасырдың соңынан онда Габсбургтер әулеті билік жүргізді, 1453 жылдан — эрцгерцогтық.

18 ғасыр Габсбургтер Бельгияны, Италияны, поляк, украин жерлерінің біразын өзіне қаратты. 17—18 ғасырларда Австрия монархиясы Түркиямен, Франциямен, Пруссиямен болған соғыстарға қатысты. 1804 жылдан Габсбургтер империясы болып аталды. 1859 ж. Франция мен Италияға қарсы соғыста Ломбардиядан айырылды. 1866 ж. Пруссияға қарсы соғыста жеңіліс тапты.[4]

Вена - Аустрияның елордасы

1156 — Аустрия Бавариядан шығып тәуелсіз мемлекет болады

1526 — Авустрия Хорватияны басып алады

1687Мажарстан мен Трансильвания Австрияға кіреді

1772 — Аустрия Галиция аумағын өзіне қосады

18041867 — Аустрия Империясы

18671918 — Аустрия—Мажарстан монархиясы құрылды. 1-дүн. жүз. соғыста Аустрия—Мажарстан Алманияның басты одақтасы болды. Аустрия—Мажарстан монархиясы ыдырағаннан кейін 1918 ж. карашада Аустрия республикасы құрылды.

1938 ж. наурызда герман әскерлері Аустрияға басып кіріп, Алманияға қосып алды (аншлюс). Аустрияның фашистер үстемдік еткен 7 жылы оның тарихындағы ең қаралы кезең болды.

Екінші Дүниежүзілік соғыс жылдарында Аустрия Гитлер армиясы қарулы шабуылының алғашқы құрбандарының бірі болды.

1943 ж. Мәскеуде КСРО, Ұлыбритания, АҚШ Сыртқы істер министрлерінің кеңесінде қабылданган декларация бойынша Алманияның Аустрияны қосып алуы заңсыз деп танылды. 1945 ж. наурызда Кеңес әскерлері Аустрия шекарасынан өтіп, 13 сәуірде Венаны азат етті. Бірақ Аустрия бірден тәуелсіз мемлекет бола алмады. Бірнеше жыл бойы ол Фрәнкістан, АҚШ, Ұлыбритания және КСРО арасында 4 оккупациялық аймаққа бөлінген қалпында кала берді.

1945 ж. сәуірінде Кеңес Армиясы Венаны және елдің көпшілік бөлігін азат етті.

1955 ж. 15 мамырда Венада КСРО, АҚШ, Англия, Франция, Аустрия мемлекеттерінің өкілдері Аустрияның тәуелсіздігін қалпына келтіру туралы шартқа қол қойды. Австриядан шетел әскерлері шығарылды, сөйтіп ол қайтадан тәуелсіз ел болып, сол жылы қазан айында елдің парламенті Австрияның тұрақты бейтараптығы туралы конституциялық заң қабылдады, ал 1955 ж. желтоқсанда БҰҰ-ға мүше болып қабылданды. Аустрияның сыртқы саясаты 1955 ж. 15 мамырдағы шартта көрсетілген міндеттемелер мен тұрақты бейтараптық мәртебесіне негізделген.

1996 жылдың 1 қаңтарынан Еуропалық Одаққа мүше болып кабылданды.

1992 ж. 19 ақпанда Қазақстан Республикасымен дипломатиялық қатынастар орнатты.

Музыкасы[өңдеу]

Аустрия музыка елі деген атпен белгілі.Оның музыкасы өнерінің қалыптасуына елдің географиялық орны және оны мекендейтін халықтардың(венгер, словак, серб, чех, украин, румын, хорват, т.б.) мәдениеті мен салт-дәстүрлері тікелей әсер етті.Еуропаның дәл ортасында тұрған Аустрия музыкасы Германия мен Италияның кәсіби өнерімен тығыз байланысты дамыды.Орта ғасырдың басында мұнда лирикалық ән өнері кеңінен дами бастады.8 - 13 ғасырда музыка өнерінің шіркеулердің мектепте ән сабағын жүргізуі, көпшіліктің музыка мен биді қатыстыра отырып, діни көріністер ұйымдастыруы маңызды ықпал етті.12 - 13 ғасырда музыка мәдениеті, негізінен, сарай, өнері түрінде дамыды.Ал 14 ғасырдың соңында көп дауысты хор дүниеге келді.15 ғасырда сарай капеллалары пайда болды(Вена, Инсбурк, Грац қ.), кәсіби капельмейстерлер(Ю.Слатконья, Г.Финн), органшылар(П.Хофхаймер, Х.Грауэндорфер, К.Краль, т.б.) жұмыс істеді.

Вена ун-тінің ұйымдастырылуы(1365 жылы) Аустрияда музаканың дамуын жаңа сатыға көтерді.Студенттер мен Әулие Стефан шіркеуінің әнші-оқушылары мерекелік жиындарда бірігіп хор орындауды дәстүрге айналдырды.16 ғасырдың ортасында хордың, би музыкасының сүйемелдеуімен көпшілікке арналған студенттік спектакльдер қойыла бастады.Осындай театрлар кейін Аустрияның барлық ірі қалаларында құрылды.Әсіресе, көне дәстүрі бар Зальцбург театрларының атағы кең тарады(Осы театрға арнап В.А.Моцарт 11 жасында Аполлон мен Гиацинт атты латын комелиясына музыка жазған).17 - 18 ғасырларда Италияның опера оратория және шіркеу музыкасының шеберлері(А.Чести, Н.Порпора, А.Сальери, т.б.) Венада жұмыс істеді.Бұл Венаның ірі опера өнері орталығына айналуына әсер етті.18 ғасырдың ортасынан бастап аспаптық музыка дамыды.Й.Гайдн, В.Моцарт, Л.Бетховен бастаған Венаның классикалық музыка мектебі пайда болды.Бұлардың ыңғайындағы К.Глюк опера өнерінде реформа жасап музыканы сахналық драматургия заңдарына бағындырып, вокалдық шығармады сөз бен әуеннің біртұтастығын енгізді.Осыларға 19 ғасырдың бірінші жартысында Ф.Шуберт жеңіл әуенді тұрмыс-малт музыкасына негізделген романтизмді қосты.19 ғасырда Аустрия вальстың отаны атанды.Оның негізін салушылар Й.Ланнер және Штраустар әулеті болды.19 ғасырдың басында Г.Маллер Аустрияда симфониялық музыканы өзінің тарихи биігіне көтерді.

20 ғасырдың ортасында романтикалық реализм бағытындағы музыка мектебі қалыптаса бастады.А.Кауфман, Ф.Вильдганс, кейін М.Рубин, аға буыннан А.Уль осы мектепті ұстанды.Австрияның музыкасының дамуы мен танылуына Й.Й.Фукс, Й.Й.Альбрехтсбергер, Р.Валлашек, Р.Лахман, О.Э.Дейч, В.Фишер, Э.Шенк сияқты музыка танушылар, Г.Малер, Ф.Шальк, К.Краус, Э.Клейбер, Г. фон Караян, Ф.Штидри сияқты дирижерлер, З.Тальберг, Э.Зауэр, Ф.Гульда сияқты пианистер, Ф.Крейслер, Й.Майзедер, В.Шнейдерхан сияқты скрипкашылар, И.Фогль, А.Дермота, К.Унгер, А.Мильдер-Хауптман, М.Брандт, И.Зефрид сияқты әншілер көп еңбек сіңірді.Вена қаласында мемлекеттік опера, Фолк-сопер театры, камералық театр, Музыка мен сахна өнерінің академиясы, консерватория, Музыка достарының қоғамы бар.Халықаралық жаңа музыка қоғамының австриялық бөлімі, жастардың халықаралық музыка федерациясы, Венаның ер балалар хоры, Вена-Моцарт қоғамы, Штирийск музыка қоғамы(Грай қаласында) тұрақты жұмыс істейді.Австрия композиторлар одағы, Зальцбургте моцарттанудың ірі орталығы - Халықаралық Моцартеум қоғамы(1841 жылы) бар.Вена, Зальцбург, Грац қалаларында музыка мен драма өнері академиялары құрылған.Вена, Зальцбург, Брегенц қаласында тұрақты музыкалық фестивальдар өтіп тұрады.

Театры[өңдеу]

Аустрияда 14-15 ғасырдан қала алаңдары және жәрмеңкелерде көрсетілген миракль, мистерия түріндегі ойы-сауық, ал 16 ғасырда кезбе-актерлер тобы, 16-7 ғасырда иезуиттер театры пайда болды.18 ғасырдың басында Аустрия театр өнерінің дамуына әсер еткен актер әрі драматург Й.Страницкий Венада тұңғыш тұрақты театр(1712) ұйымдастырды.1741 жылы Венада "Бургтеатр" аталған Корольдік театр ашылды."Бургтеатрдың" қалыптасуына режиссер әрі журналист Й.Шрейфогельдің басшылығымен жұмыс жасаған С.Шрейдер, М.Корн, Г.Аншюц сияқты актерлер көп еңбек сіңірді.18 ғасырдың соңында Вена маңайында ашылған театрларда("Леопольдштаттеатр", "1781; Виденертеатр", 1787; "Иозефштатеатр", 1788) В.Моцарттың, Й.Гайднның опералары қойылды.19 ғасырдың басында осындай ұсақ театрлар өзінің шарықтау биігіне көтерілді.Оған драматург-актерлер Ф.Раймунд пен И.Нестройдың ұлттық комедия жанрындағы шығармалары мен демократиялық бағыттағы еңбектері себеп болды.20 ғасырдың ортасында Аустрия театры ұлттық өнерді дамыту жолындағы жұмысын жаңаша жандандыруға кірісті.Зальцбургте халықаралық театр фестивалі өткізіліп тұрады.Венадағы бейнелеу өнері мен музыка академиясы жанында Вена теарт тану инститтуты мен М.Рейнхардт семинары ғылыми орталығы бар.

Экономикасы[өңдеу]

Аустрия экономикасы нарықтық қатынастар негізінде дамыған индустриялы-аграрлы мемлекет.Ел экономикасына ГФР компанияларының ықпалы күшті.Аустрия жылына 0,5 млн. тонна көмір, 1,0 млн. тонна мұнай, 4,5 млн. тонна болат және 54,9 млн. кВт сағат электр энергиясын өндіреді(1996 ж.).Дамушы өнеркәсіп салаларынан қара металлургия, алюминий өнеркәсібі, машина жасау(станоктар, транспорттық машиналар, электротехникалық бұйымдар), химия өнеркәсібі(азот тыңайтқышы, күкірт қышқылы, жасанды талшық, резина шығару), ағаш өндеу және целлюлоза-қағаз өнеркәсібі өркендеген.

Аустрия шаруашылығанды мал шаруашылығының маңызы өте үлкен.Егіншілікпен қатар бау-бақша, жүзім шаруашылықтары дамыған.Аустрияның ұлттық табысы жылына 202,8 млрд. американ доллары болса, оны жан басына шаққанда 25,2 мың долллардан келеді.Соңғы көрсеткіш бойынша Аустрия Еуропа экономикалық аймағы бойынша алтыншы орында.Экспортқа жылына 55 млрд. доллардың өнімі шығарылып, 65 млрд. доллардың өнімі сырттан әкелінеді.Ал дүниежүзілік ішкі жиынтық өнімдегі Аустрияның үлесі 0,5%-тен сәл артық.

Аустрияның ірі қалалары[өңдеу]

Әкімшілік құрылымы[өңдеу]

Австрияның Федералдық Жерлері

Елдің Конституциясы бойынша Аустрия 9 жерден (немісше - Bundesland) тұратын Федеративтік Республика.

Аустрияның жерлері:

  1. Бургенланд - жер аумағы: 3966 км² (Австрия жерлері арасында 7-ші орын), халқы: 278 000 (9-шы орын), астанасы: Айзенштадт қаласы;
  2. Каринтия - жер аумағы: 9536 км² (5-ші орын), халқы: 559 000 (6-шы орын), астанасы: Клагенфурт қаласы;
  3. Төменгі Австрия- жер аумағы: 19 178 км² (1-ші орын), халқы: 1 546 000 (2-ші орын), астанасы: Санкт-Пельтен қаласы;
  4. Жоғарғы Австрия - жер аумағы: 11 980 км² (4-ші орын), халқы 1 377 000 (3-ші орын), астанасы Линц қаласы;
  5. Зальцбург - жер аумағы: 7 154 км² (6-ші орын), халқы: 515 000 (7-ші орын), астанасы Зальцбург қаласы;
  6. Штирия - жер аумағы: 16 392 км² (2-ші орын), халқы: 1 183 000 (4-ші орын), астанасы Грац қаласы;
  7. Тироль - жер аумағы: 12 648 км² (3-ші орын), халқы: 701 556 (5-ші орын) Инсбрук қаласы;
  8. Форарльберг - жер аумағы: 2 601 км² (8-ші орын), халқы: 360 000 (8-ші орын), Брегенц қаласы;
  9. Вена - жер аумағы: 414 км² (9 -шы орын), халқы: 1 670 000 (1-ші орын), Вена қаласы.

Діні[өңдеу]

2001 жылы өткен халықтық есепке сәйкес, Австрия халқының 73,6% — католиктер, 4,7% — лютерандықтар, 4,2% - мұсылмандар, 2,2% - православиялық християндар, 0,1% - иудаизм дінін сенушілер; барлығы 12 конфессиялары тіркелген. Халықтың 12% өздерін ешкандай дінге жатқызбайды. (1991 жылы олар халықтың 8,6% құраған).

Тағы қараныз[өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Census.gov Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013. U.S. Department of Commerce (2013). Басты дереккөзінен мұрағатталған 9 мамыр 2013. Тексерілді, 9 мамыр 2013.
  2. Human Development Report 2011 (PDF). United Nations (2011). Басты дереккөзінен мұрағатталған 10 мамыр 2013. Тексерілді, 8 қараша 2011.
  3. a b Austria. International Monetary Fund.
  4. Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5

Қазақстан.Ұлттық энциклопедия. 1 том