Форт-Шевченко

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
Қала
Форт-Шевченко
Fort Shevchenko Montage.jpg
Таңбасы
Таңбасы
Ел Қазақстан
Облысы Маңғыстау облысы
Ауданы Түпқараған ауданы
Координатасы 44°31′ с. е. 50°16′ ш. б. / 44.517° с. е. 50.267° ш. б. / 44.517; 50.267 (G) (O) (Я)Координаттар: 44°31′ с. е. 50°16′ ш. б. / 44.517° с. е. 50.267° ш. б. / 44.517; 50.267 (G) (O) (Я)
Әкімі Дощанов Муратбек Аралбаевич
Құрылған уақыты 1846
Алғашқы дерек 10 ғасыр
Бұрынғы атауы Новопетровское, Форт-Урицкий, Форт-Александровский
Қала статусы 1899
Жер аумағы 56,6523 км²
Климаты шұғыл континенталды
Ресми тілі қазақ тілі
Тұрғыны 5 559[1] адам (2016)
Тығыздығы 98,1 адам/км²
Уақыт белдеуі UTC+5:00
Автомобиль коды 12
Форт-Шевченко (Қазақстан)
Red pog.png

Форт-Шевченко – қала. Түпқараған ауданының әкімшілік орталығы.

Географиялық орналасуы[өңдеу]

Каспий теңізінің шығыс жағасында, облыс орталығы Ақтау қаласынан солтүстік-батысқа қарай 130 км жерде орналасқан[2].

Халқы[өңдеу]

Тұрғыны:

  • 3624 адам (1804 ер және 1820 әйел адам) (1999)[3];
  • 4500 адам (2007)[2];
  • 4888 адам (2417 ер және 2471 әйел адам) (2009)[3];
  • 5559 адам (2016)[1].

Тарихы[өңдеу]

Орта ғасырларда бұл жерде теңіз айлағы – Кетікқала қалашығы орналасқан. Бекініс аумағында жүргізілген археол. қазбалар нәтижесі бойынша Кетікқала қалашығы 1015 ғ-ларда Еуропа мен Орталық Азияның экономикалық орталықтарымен сауда байланыстары болғанын айғақтайды. Каспий теңізінің шығыс жағалауын игеру мақсатында 1716 ж. Ресей патшасы Петр І-нің әмірімен А. Бекович-Черкасский басқарған экспедиция осы жерде алғашқы «Әулие Петр» орыс қамалының іргетасын қалады. 1846 ж. штабс-капитан М.И. Иваниннің басшылығымен Ново-Петровск бекінісі бой көтерді. 1857 жылдан бекініс маңында пайда болған қала Форт-Александровск, кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында Форт-Урицкий, 1939 жылдан қазіргі атымен аталады. Қаланың шетінде Қорғантас тауында қираған бекіністің қалдықтары сақталған. 1882 ж. Форт-Александровск Маңғыстау уезінің орталығы болып, 1896 ж. оған қала атағы берілді. 185057 ж. мұнда украинның ұлы ақыны Т.Г. Шевченко айдауда болды. 1932 ж. Шевченконың мемориалдық мұражайы ашылды. 1928 ж. Форт-Шевченкоға қала мәртебесі берілді. 193863 ж. Шевченко ауданының орталығы, 1992 – 2001 ж. облысы бағыныстағы қала болып келді. 1992 жылдан қала жаңадан құрылған Түпқараған ауданының орталығы, ауданы бағыныстағы қала[2].

Экономикасы[өңдеу]

Каспий теңізі қайраңынан табылған мұнайды игеруге байланысты Форт-Шевченко соңғы 5 жыл ішінде қауырт дами бастады. Шет ел мұнай-газ компаниялары базасы осы қалада орналасқан. 2006 жылы қаланың 160 жылдық мерейтойы өтті. Қалада ӨК, комбинат, автокөлік кәсіпорны, т.б. мекемелер бар[2].

Инфраструктурасы[өңдеу]

Қалада баспахана, ауданға байланыс бөлімі, 2 мектеп, 4 балабақша, мәдениет үйі, 2 кітапхана, 3 мұражай, қонақ үй, автоматты телефон станция, аудандық аурухана мен емхана, дәріхана, санэпидемиологиялық станция жұмыс істейді. Облыс орталығымен және аудандағы елді мекендермен автомобиль жолы арқылы байланысады[2].

Қарауға тұрарлық жерлер[өңдеу]

Форт-Шевченко қаласында 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басындағы азаматтық сәулет ескерткіштері орналасқан. Қалада Маңғыстау өлкесі тарихында елеулі із қалдырған белгілі тас өңдеу шебері Ідіріс Серікбаев, бай кәсіпкер, меценат З. Дубский, түрікмен ақыны Хатам-шайыр, жырау Мұрын Сеңгірбайұлы, т.б. тұрған. Қаладағы тарихи ғимараттар: Ново-Петровск бекінісінің қалдықтары (1846), Шевченко мемориалдық мұражайы (184757), Төменгі (1851) және Жоғарғы (1862) Түпқараған шамшырақтары, халық үйі (188082), Қорғантас түбіндегі ғибадатхана (1891), қалалық байланыс торабының ғимараттары (1912), Қ.Серікбаевтың тұрған үйі (1929), М.Сеңгірбайұлының тұрған үйі (20 ғ-дың ортасы, қазіргі Мұрын жырау мемориалдық мұражайы), т.б.; бұлардың барлығы да мемлекеттік қорғауға алынған.[2]

Дереккөздер[өңдеу]