Ислам

Қағба - Ислам дінінде Құбыла, бүгінгі күнгі Сауд Арабиясының Мекке қаласында орналасқан. Әлемнің әр елінен жиналған мұсылмандар Аллаһға бірігіп құлшылық етуде.

Ислам дініне байланысты мақалалар Ислам     Ислам тарихы

Иман

Аллаһға сену Періштелерге сену Қасиетті кітаптарға сену Пайғамбарларға сену Ақырет күніне сену Тағдыр мен қазаға сену

Ислам негіздері

Құдайдың бірлігі Намаз • Ораза Қажылық • Садақа

Мәтіндері мен заңдары

Құран • Сүннет • Хадис Мұхаммедтің (с.а.у.) өмірбаяндары Шариғат • Мәзһаб

Ең маңызды тұлғалары

Мұхаммед (с.а.у.) • Әбу Бәкір •Оспан • Омар • Ғали Мұхаммедтің отбасы Мұхаммедтің сахабалары Ислам пайғамбарлары

Қоғамдағы жайы

Исламтану • Ғылым Өнер • Сәулет өнері • Мешіттер• Күнтізбе • Мейрамдар • Әйелдер • Жиһад

Тағы қара

Глоссарий • Ислам порталы

Исла́м (араб.: إسلام‎ [ʔɪsˈlæːm]) — монотеистиік Ибраһимдік дін. «Ислам» сөзі «бейбітшілік», (Аллаһның заңдарына)^[1] «мойынсыну» болып табылады. Ал шариғат терминологиясында ислам — толық мойынсыну, Аллаһның алдында парыздарды орындау, одан басқа Құдайларға табынбау болып есептеледі. Ислам дінін ұстанушы жан мұсылман деп аталады. Құран Кәрім — классикалық араб тілінде жазылған. Исламдық көзқарас бойынша Аллаһның Діні және пайғамбарлардан жеткен Кітаптар өзгеріске түскен. Осы себепті әрдайым адамзат баласын тура жолға салу үшін Аллаһ әр түрлі пайғамбарлар жіберіп отырған. Олардың ішінде Ибраһим-Авраам, Мұса-Моисей, Иса-Иисус т.б.. Мұсылмандардың сенімі бойынша ең соңғы пайғамбар ол Мұхаммед (с.а.с.).

Негізгі қағидалары

Негізгі қағидасу сену, иман келтіру:

1. Аллаһға иман келтіру
2. Періштелерге иман келтіру
3. Қасиетті кітаптарға иман
4. Пайғамбарларға иман келтіру
5. Ақырет күніне иман келтіру
6. Тағдыр мен қазаға иман келтіру

Иман сөзі - араб тіліндегі «ә-мә-нә» етістігінен шығып, ифғал бабында қолданылған масдар* болып саналады. Ал жалпы иман ұғымы – бір адамның сөйлеген сөзін қуаттау, айтқанын қабыл ету, шын көңілімен қабыл ету, күмәнға жол берместен нақты, жүрекпен, шын ықыласпен сену деген мағыналарды береді. Иман еткен кісі «мумин», иман етілген нәрселерге де «муминун биһ» дейді.

Аллаһға сену

Алла́һ (араб. الله‎‎ [ʔalˤːɑːh]) — Бiрғана құдай бар екнін бiлдiнетiн араб сөзi. Аллаһ сөз исламда кез келген тiлде құдай шындығында бiлдiре дәстүр бойынша қолданылады.Алла сөзі жалқы есiм болып табылмағандықтан, орыс тiлiндегi қолданылғанында құдай сөзімен тең лауазым ретiнде есептелінеді. .

"Аллаһ" сөзінің араб көркем жазуымен жазылуы

Мұсылмандардың сенiмi бойынша, Аллаһ - бүкіл әлемнің жаратушысы және билеушісі. Аллаһдан басқа ешкім бұндай күш иесі емес. Аллаһның болу ғалам үшiн өте керек нәрсе, оның жоқтығы мүмкiн емес. Аллаһға тең ешкім жоқ, және бұл сөзді бәрлығы мойындап отыр. Аллаһ - сөзінің маңызы зор. Барлық өте жақсы аттар және сапалардың иесi, тиiстi шын жаратушыға және құдайға теңестіреді, ол жалғыз. Аллаһ мәңгi, ол туылмаған және туылмайды да. Оның ойына адамның ақылымен жету мүмкiн емес. Бірақта оны адамның айтулары бойынша сипаттауга болады.

1. Аллаһның бар және бір екендігіне сену
2. Аллаһның көркем есімдері
3. Аллаһ Тағаланың сипаттары
4. Аллаһның о дүниеде мумин пенделеріне көрінуі

Аллаһ сөзінің ислам шариғатындағы түсіндірмеcі

«Аллаһ» сөзі жеке бір есім болып, ешқандай тілге аударылмайды және ешбір тілде «Аллаһ» сөзінің орнына қолданылатын сөз жоқ. Себебі, «Аллаһ» сөзі тек Аллаһ үшін қолданылады, және бұл сөздің көпше түрі не мағналық басқа да нақты баламасы болмайды. Құрандағы Аллаһ ұғымын білдіретін «Иләһ», «Мәулә», «Рабб» сөздерінің өзі Аллаһ сөзінің тікелей мағынасын бермейді. Сол секілді қазақ тіліндегі «Құдай», «Тәңірі», сөздері де Аллаһ атауының орнына дәлме‑дәл келмейді. Ал бұл терминнің араб тіліндегі баламасы ретінде - «Иләһ», «Рабб», «Мәулә» сөздерін айтуға болады. Әрине, жоғарыда айтқанымыздай бұл сөздер де «Аллаһ» сөзінің орнын қай тұрғыдан да болсын (семантикалық не грамматикалық) алмастыра алмайды.

Аллаһтың көркем-есімдері

Аллаһ әр-Рахман – аса қамқор әр-Рахим – аса мейірімді әл-Мәлик – бүкіл әлемдердің егесі, әміршісі әл-Қуддус – барша кемшіліктен пәк, қасиетті әс-Сәлам – жаратқандарын амандықта ұстаушы әл-Мумин – жүрекке иман беруші, азаптан қорғаушы әл-Мухаймин – әр уақыт өз саясына алушы, үкімінің астына алушы әл-Азиз – ұлы, жеңілуі мүмкін емес жеңімпаз әл-Жаббар – өзінің үкімін барша әлемге жеткізуші, қалағанын күштеп жасатушы әл-Мутәкәббир – барлық нәрседе ұлылығын көрсетуші әл-Халиқ – барлық нәрсені жаратушы, жоқтан жаратушы әл-Бари – кемшіліксіз жаратушы әл-Мұсаууир - әрбір қалаған нәрсесіне бейне беруші әл-Ғаффар – күнәларды кешіруші, жарылқаушы әл-Қаһһар - қалаған нәрсесіне үстем болушы әл-Уаһһаб – түрлі нығметтерді қайтарымсыз беруші әр-Раззақ – жаратылғандардың рызық несібесін беруші әл-Фаттах – хайыр есіктерін ашушы әл-Алим – барлық нәрсені өте жақсы білуші әл-Қабид – рухтарды алып қалушы, жан алушы әл-Басит – рызықты молайтушы, өмірді ұзартушы әл-Хафид – кәпірлердің беделін түсіруші әр-Рафиғ – муминдерді көтеруші, жоғарылатушы әл-Муиз – ұлықтаған, ізеттілік пен күш беруші әл-Музил – қиыншылықпен сынаушы әс-Сәмиғ – барлық нәрсені естуші әл-Басир – барлық нәрсені көруші әл-Хакәм – үкім беруші, жақсыны жаманнан айырушы әл-Адил - әділетті әл-Латиф – құлдарына Лұтуф етуші, түрлі пайдаларға кенелтуші әл-Хабир – барлық нәрседен хабардар әл-Халим - пенделерге жаза берерде жұмсақ болушы әл-Азим – заты мен сипаттарында өте ұлық

әл-Ғафур – аса кешірімді, жарылқаушы әш-Шәкур – аз амалға көп сауап беруші, шүкіршілік иесі әл-Алии – өте жоғары әл-Кәбир - өте үлкен әл-Хафиз – сақтаушы, бәлекеттерден қорғаушы әл-Муқит – әрбір жаратылғандардың азығын беруші әл-Хасиб - әрбір пенденің ғұмырлық һарекетінен есеп алушы әл-Жәлил – ұлылық иесі әл-Кәрим – өте жомарт әр-Рақиб – барлық жаратылысты бақылаушы әл-Мужиб – дұғаларды қабыл етуші әл-Уасиғ – ілімі мен мейірімі кең әл-Хаким – хикмет иесі, бүкіл ісінің хикметі бар әл-Уәдуд – ізгі құлдарын жақсы көруші әл-Мәжиид – беделі, аты өте жоғары және есімдері әдемі әл-Баъис – өлгеннен кейін тірілтуші, пайғамбар жіберуші әш-Шахид – әрбір нәрсеге куә болушы әл-Хақ – бар екендігінде ешқандай өзгермеген, ақиқат, шынайы әл-Уәкил – құлдарының істерін орындаушы әл-Қауи – өте күшті әл-Мәтин – өте берік, күшті әл-Уәли – муминдерге дос және жәрдемші әл-Хамид – мақтау мен мадаққа лайық әл-Мухси – әрбір нәрсенің санын білуші әл-Мубди – тіршілікті жоқтан бар етуші әл-Муид – жаратылғандарды өлтіріп, қайта тірілтуші әл-Мухи – тірілтіп, өмір беруші әл-Мумит – жанды бір мақлұқтың жанын алушы әл-Хай – тірі әл-Қайюм – барлық нәрсені ұстап тұрушы әл-Уәжид – қалағанын қалаған уақытта табушы әл-Маажид – барлық есімдерімен жоғары, ұлық пәк болған

әл-Уахид – затында, сипаттарында, есімдерінде жалғыз әс-Самад – ешнәрсеге мұқтаж емес әл-Қадир – қалаған нәрсені істеуге құдіреті жетеді әл-Муқтадир – барлық нәрсеге күші жетуші әл-Муқаддим – қалаған нәрсесін қалауы бойынша бірінші кезекке қоюшы әл-Муаххир – қалаған нәрсесін кейінге шегеруші әл-Әууәл – бастауы болмаған әл-Ахир – соңы болмаған әз-Захир – бар болуы ашық болған әл-Батин – заты мен болмысы жасырын болған әл-Уали - әлемді жалғыз өзі басқарып иелік етуші әл-Мутәали – нұқсандықтардан пәк әл-Бәрр – құлдарына деген жақсылығы көп әт-Таууаб – тәубелерді қабыл етуші әл-Мунтақим – күнәні әділ түрде жазаландырушы әл-Афуу – кешірімшіл әр-Рауф – мейірімі көп Маликул–мулк – мүліктің, дүниенің шынайы егесі Зул-жәләли уәл-Икрам – ұлылық пен жомарттықтың иесі әл-Муқсит – әрбір істі ретімен, уақытымен жасаушы әл-Жамиғ – қалаған нәрсені қалаған уақытта бір жерге жинаушы әл-Ғани – өте бай, ешкімге мұқтаж емес әл-Муғни – қалаған пендесін бай етуші әл-Мани – қалаған нәрсеге кедергі бола алушы әд-Дзарр – қалағанын зиянға душар етуші ән-Нафи – қалағанына көп пайда беруші ән-Нур – нұрландырушы, нұр беруші әл-Хади – дұрыс жолға салушы, хидаят беруші әл-Бадиғ – ешқандай үлгісіз, мысалсыз жаратушы әл-Бақи – мәңгілік, соңы болмайтын әл-Уарис – мүліктің шынайы иесі әр-Рашид – жол көрсетуші әс-Сабур - асқан сабыр иесі

Қасиетті кітаптарға сену

Ислам дінінде Алладан келген кітаптарға сену шарт болып есептеледі. Қасиетті кітаптар деп мыналар аталады:

• Аллаһ тарапынан түскен парақтар (сухуфтар)
• Таурат кітабы
• Забур кітабы
• Інжіл кітабы
• Құран Кәрім

Періштелерге сену

Періштелер Ислам дінінде Алламен пайғамбарлардың арасын байланыстырушы елшілер.

Ислам дінінде төмендегідей періштелердің аттары аталады:

1. Жәбірейіл: Пайғамбарларға уахи мен қасиетті кітаптарды әкелуші ең үлкен періштелердің бірі.

2. Микайл: Төрт үлкен періштенің бірі Микайлдың (а.с.) қызметі жер бетіндегі мақлұқаттар мен тіршілік атаулының ырыс-несібесі мен ауру, шипа, рахмет, берекет секілді жайттарды адамдарға жеткізу.

3. Исрафил: Исрафилдың (а.с.) қызметі сурды (сырнай) үрлеу.

4. Әзірейл: Үлкен періштелердің төртіншісі Әзрейлдің қызметі тіршілік атаулының жанын алу. «Мәләкул-мәут - өлім періштесі» деп атайды.

5. Киромән катибин: әрбір адамның бұл дүниеде істеген ісін айна қатесіз жазып отыратын екі періштеге берілген есім.

6. Мункәр мен Накир: бұл екі періште дүниеде дәм тұзы бітіп, қабірге барған адамнан сұрақ алу қызметін атқарады.

7. Хәмәләй арш: Аллаһтың жаратқан нәрселерінің ең үлкені Аршты тасушы 8 періштеге берілген есім.

8. Хафаза періштелері: Әрбір адамның өзін қорғаушы періштелері болады. Міне, сол періштелерді хафаза (қорғаушы) періштелері деп атайды.

9. Жәннәт пен жәһәннамды бақылаушы періштелер.

Пайғамбарлар мен елшілерге сену

Ислам дінінде иман негіздерінің төртіншісі Аллаһ тарапынан жер бетіне жіберілген пайғамбарларға иман ету. Пайғамбар - парсы тілінде «хабаршы» деген ұғымды білдіреді. Құранда пайғамбарлар - «Расул» (елші), «нәби» (хабаршы) деп аталған. Ислам дініндегі ең соңғы пайғамбар Мұхаммед болып есептеледі. Ислам сенімі бойынша оданк ейін пайғамбар болған емес.

Құранда аты аталған пайғамбарлар

Құранда 25 пайғамбардың есімі аталған.

1. Адам 2. Идрис 3. Нұх 4. Һуд 5. Салих 6. Ибраһим 7. Лұт 8. Исмайыл 9. Исхақ 10. Яқуб 11. Юсуф 12. Шұғайб 13. Мұса 14. Харун 15. Дәуіт 16. Сүлеймен 17. Әйюб 18. Зулкифл 19. Юнус 20. Илияс 21. Әлиасағ 22. Закария 23. Яхя 24. Иса 25. Мұхаммед

Қиямет күніне сену

Ақырет күніне иман ету иман негіздерінің бірі. Исламда оған сену - парыз деп есептеледі. Құранда Аллаһқа иман етумен байланысты айтылған аяттарда ақырет күніне (яумил ахир) иман ету де бірге айтылады. «Ақырет» сөзі - соңғы деген ұғымды білдіріп, дүние тіршілігінің соңғы уақытын, біткенін білдіретін діни термин. Ислам дінінде Аят пен хадистерде ақырет, қиямет, ақырзаманның күмәнсіз болатыны білдіріледі. Мысалы, қиямет - дүние тіршілігінің бітуі, яки бітуіне жақын қалуын білдірсе, ақырзаман қияметтің жақындауы деген сөз. Дүние тіршілігі тоқтаған кезде қиямет қайым Исрафилдің (а.с.) бірінші рет Сурға үрлеуімен басталып, екінші Сурға үріліп, Аллаһтың құзырына барғанға дейінгі аралықты қамтитын кезең. Қиямет қайымның қалай болатындығын баян еткен аят пен хадистер өте көп. Бірақ қашан болатындығы беймәлім, оны тек Аллаһ біледі. Ақырет күні болса, Исрафилдің (а.с.) екінші рет Сурға үрлеуімен басталған қайта тірілу, Аллаһтың құзырында есеп беру, жәннәт пен жәһәннамдағы орындарына бару мен ондағы өмірдің басталуына дейінгі кезең екендігі ислами танымға байланысты еңбектерде келтіріледі.

Тағдырдың жақсылық жамандығына сену

Иман шарттарының алтыншысы - тағдырға иман. Тағдыр - араб тіліндегі «қадар» сөзінен шығып «өлшеу, бір нәрсені белгілі бір өлшем бойынша жарату, белгілеу» ұғымдарын білдіреді. Ал діни терминологиядағы мағынасы ‑ әлем жаратылғаннан бастап, болмыста болатын бүтін құбылыстар мен жаратылыстардың қашан болатындығын, мезгілін, орнын, мекенін, ерекшеліктері мен сипатын Аллаһ Тағаланың ежелден яғни әу бастағы ілімімен белгіленіп, өлшеніп қоюымен байланысты.

Құлшылық және ғибадат

Намаз оқып жатқан мұсылмандар.

Исламның негіздері

Исламда бес парыз бар:

1. Аллаһтан басқа тәңір жоқ екендігіне және Мұхаммед (саллаллаһу алейһи уә сәлләм) Аллаһтың құлы әрі елшісі екендігіне куәлік беру;
2. Бес уақыт намаз оқу;
3. Зекет беру;
4. Шамасы жетсе, қажылыққа бару;
5. Рамазан айы бойы ораза тұту;

Ол парыздар мұсылманның мойнына бойжеткеннен бастап жүктеледі.

Әдеп

Киім әдебі

Исламның әйелдерге арналған киім үлгісі бар. Ол жамылғы, орамал тағу және хиджаб деп аталады. Хиджаб (араб.: حجاب‎«қалқан», «шымылдық») - мұсылман әйелінің көшеге шыққанда бетін, денесін жасыру үшін киетін киімі. Ең алғаш Мұхаммедтің әйелдері ғана Хиджабпен жүретін болған, кейін барлық мұсылман әйелдері осы салтты ұстанған. Хиджаб мұсылман қалаларында кең тарады, алайда ауылдық жер мен көшпенді тайпалардың әйелдері көбінесе оны кимеді.

Ислам дінінің әдет-ғұрып

Ислам дініне дейінгі діндерден алынған, ислам дінінде оларға жаңа әлеуметтік сипат және мән берілген. Құдайға құлшылық ету табыну ислам дінінде 2 бөлімнен тұрады: 1. Міндетті түрде орындауға тиісті шаралар: бұған бес парыз (иман, бес уақыт намаз, ораза, зәкет-ұшыр, қажыға бару) жатады. Шариғат бойынша бұл парыздарды мұсылмандар бұлжытпай, мерзімінде орындап тұруға тиіс. Діни уағыз бойынша «құдай-тағаланың әмірін орындап, құлшылық еткендер», яғни намаз оықп, ораза ұстап, қайыр-садақа бергендер ғана «жұмақтың» тәрінен орын алады да, ал оларды орындамағандар «тозаққа» барады. Дін иелері, молда-ишандар діни парыздарды, әдет-ғұрыптар мен мейрамдарды дінге сенушілердің мүлтіксіз орындап отыруын талап етеді. 2. Ерікті түрде орындалатын шаралар жатады. Олар уәжіп, сүннет, Мұстахб, Мухаб, Нәпіл. Соңғы үшеуі қазақтан арасында тарамаған.

Ислам мейрамдары

Мекке.

Ислам дінінің бірнеше мейрамдары бар. Оларды дерлік барлығы, оның әдет-ғұрыптары және догмаларымен тығыз байланысты. Солардың ішіндегі кең тарағаны ораза мен құрбан айттары. Бұл айттардың алғашқы түрлері ислам дінінен көп жылдар бұрын пайда болған және ораза ұстау мен құрбан шалу әдет-ғұрыптарына байланысты орындалып отырған. Ислам дінінде ораза және құрбан мейрамдары жаңа мәнге иен болды. Ораза мейрамы ораза біткеннен соң Рамаза айынан кейінгі Шаввал айының бірінші күні басталатын ауыз ашу (айт) мейрамы. Бұл мейрам кезінде мұсылманда ислам дінінің талаптарын толық орындауы тиіс. Кімде-кім ораза ережесін бұзса немесе ораза ұстамаса, ол күнәлары үшін айып тартуы – пітір-садақа беруі тиіс. Құрбан мейрамы ораза мейрамынан кейін 70 күн өткеннен соң жасалады. Айт мейрамы күндерінде дінге сенушілердің іс-әрекеті тек дін жолымен ғана өлшенетін өмір нормаларының орындалатынын баса айтамыз. Себебі – догма бойынша бұл күндері әр адам өз бойындағы күналарынан арылу үшін құрбан шалуға тиісті. Ислам діні тараған кездерде шариғатқа сүйеніп істелетін халық арасына сіңісті болып кеткен ескілікті әдет-ғұрыптардың басқа да түрлері бар. Мысалы, жеке адам өміріне байланысты орындалатын жанұя тұрғысынан алынған бала туу, үйлену, өлім және т.б. құбылыстарымен байланысты мейрамдар мен қайғылы-қаралы күндерді өткізу дәстүрлері. Әулиелер аруағына табыну өте көне әдет-ғұрыптардың бірі. Бұл мәселенің де әлеуметтік мазмұны, саяси бағытының болғаны мәлім. Себебі, мұсылмандық әулиелер қатарына халифтер, сұлтандар, хандар мен билер, яғни өмірдегі алған орнын ол өлгеннен кейін де дәл айқындығынан айырамыз. Сол үшін олардың табытын сақтайтын күмбездер, мазарлар, табыттар ислам діні тараған барлық жерлерде орын алды десек, қазіргі Қазақстан территориясында оның мәні мазмұн-мақсаты өте жоғары. Мысалы – Қазақстан жеріндегі ерте дәуірдегі ірі қалалар Тараз, Сайрам, Түркістан т.б. көптеп саналатын әулие жерлер мен орындардың өзі осы ойымыздың айғағы деп түсуініміз керек. Сонымен бірге, ислам дінінің алғашқы шаққан уақытынан бастап-ақ, оны қостаушылардың және қарсы жақ өкілдерінің арасында түсініспеушіліктер болғанына тарихтың өзі куә. Соның нәтижесінде ерестік, еркін ойлық пікірлердің қалыптасуы, әлеуметтік-саяси қайшылықтардың шығуы, ресми, табиғи ислам дінінің сунизм және шиизм сияқты екі бағыттың дүниеге келуін, ықпал үшін күрестің әсері деп білуіміз керек. Сунизм – қоғам дамуының талаптарына байланысты үстем тап қажетін өтеуге құрандағы догмалар жеткіліксіз болды. Сондықтан, заман ағысына қарай адамдардың өзара қатыынасын, халифтің ірі феодалдардың ісін растайтын Мұхаммед (с.ғ.с) пайғамбардың тірі кезінде айтқан сөздері, жарлықтары, істеген істері, дағдылары туралы қасиетті аңыздар деген хадистер жинағы есунна шықты. Сунна жекелеген топтардың үстем таптардың мүдделерін қорғауға айналады. Біріне-бірі қайшы келетін хадистердің көбеюі оларды ретке келтіріп, жинақтауды қажет етті. Оныі ішінде бізге белгілі алты сүнну жинағы, осы күнге дейін қадірлі деп саналатыны Бұхари Имам құрастырған жинақ «ас-Сахих». Сөйтіп, сүннәні құранмен бірдей мойындаған көпшілік мұсфлмандар ахль-ас сүннә яғни сүниттер деп атады. Шиизм (арабтың ши,-партия, топ деген сөз) ислам дінінің алғашқы уақытында ортодоксальды сүннизм бағытына қарсы шыққан діни бағыт. Алғашқы шиизм партиясының, тобының өкідері төртінші халиф Әлидің (Ғалидің) маңайына жиналды. Шиналар сүннәні мойындағанымен құранмен қатар өздерінің аңыздар жинағы хабарды пайдаланды. Құранға екі «Нұр» дейтін сүре қосты. Ол екі Нұры – Мұхаммед (с.ғ.с) пен Әли. Шиналар қазір Иранда, Иракта, Йеменде, Кенияда, Азербайжанда кездеседі. Сопылық (дәруіштік) – Ислам дінінің алғышқы жылдары пайда болған аскеттік ағым ретінде IX ғасырда пайда болды. Дегенмен бұл бағыттың алғашқы көріністері араб қоғамында VIII ғасырдың өзінде-ақ кездесетін. Ал кейіннен аскеттер киетін күн шанның «Сүфи», одан «софылық» деген атына байланысты ол сопылық деп аталды. Олардың негізгі мақсаты – шектен шыққан кедейлік, баспанасыздық, ауыр экономикалық жағдай, қарапайым адамдардың ауыр халден шығатын жол іздеуі керек екендігін көрсетті. Ол жолды олар аскеттік өмірден көрді фатализм – тағдырға сену, бұл дүние қызығын қабылдамау, жаман киім кию - алғашқы сопылықтың әлеуметтік саяси қанауға қарсы қойғандары болды. Сопылардың фанатик-діншіл болуды үгіттеуі билік қолдарында тұрған дін иелеріне ұнады да. Кейіннен сопылар қауымы шығып, оны басқаратындарды Шейх деп атады. Беделді Шейхтар өз жандарында оқушыларды ұстайтын. Олар Мюридтер (Мұрт) деп аталатын болды. Сопылар мектебі бірнеше ағымдарға бөлінді. Орта Азия мен Қазақстанда сопфлар мектебінің Ясевизы, Нақшбандизм сияқты ағымдары орын алды. Сопылықтың ең күрделі түрі Дершивизм, диванизм түрінде қазіргі Тәжікстан аймағында көптеп кездеседі. Сопылық XI-XII ғасырларда ислам дінінің негзгі бағыттарымен тоғысып кеткенімен, өзінің дербестігін сақтап қалды. Сопылық қауым байыған Шйхтарға және бұрынғыша аскеттік өмір жасайтын, араларында арамтамақ, алдауыштарды көп дәруіштерге бөлінеді. Дегенмен, олар да феодал дана бастап, әсіресе нахшбандия ағымының ірі өкілі Ахрардан кейін Шейхтар арасынан қарамағында мыңдаған Морид-құлдары бар феодалдар шыға бастады.

Құрбандық шалу

Құрбандық шалушылық араб тайпаларының алғашқы діни ғұрыптарынан алынған. Ерте кезде олар Меккеге келіп, Кааба құрбандық жасаған құдайларынан малдарын аман сақтауды, төлін көбейтуді, егін шығымын жақсартуды сұраған. Кейін келе осы ғұрып жаңа мағынаға ие болды да, Ибрагим пайғамбардың жалғыз баласы Исмаилды алла жолына шалмақ болыпты-мыс деген аңызбен ұштасады. Құрбанның мөлшері әртүрлі. Мысалы, бір адамға ұсық мал, 7 адамға сиры, 9 адамға түйе шалуға рұқсат етіледі. Құрбандық малы жоқтарға – тауық-қаз союға, оларда болмаса ақшалай құдайы беруге рұқсат етіледі. Құрбандыққа тек аша тұяқ малдар сойылған. Құрбандыққа шалынған мал «О дүниеге барғанда қыяметтің қыл көпірінен қиып өтетін пыраққа айналады-мыс. Ал күнәсі көп адамдар қыяметтің қыл көпірінен өте алмай – тозақ отына жанады-мыс».

Ислам және қоршаған орта

Мешіттер

Ақтөбе қаласында орналасқан мешіт

Мешіт - (араб.: مسجد‎ [ˈmæsdʒɪd] — «сәжде ететін жер») Мұсылмандар құлшылық ететін ғимарат. Діни аңыздарға қарағанда алғашқы мешіт 7 ғасырдың 1-ширегінде Медине қаласаның жанындағы Құба деген елді мекенде салынған. Төбесі құрма ағашының жапырақтарымен жабылған төртбұрышты үй болған. Мешітке мұсылмандар намаз оқу, діни өсиеттерді тыңдау және қоғамдық мәселерді талқылау үшін жиналатын болған.

Мешіттің ашық аулалы және төбесі күмбезделіп жабылған екі түрі кең өріс алған. Ашық аулалы түрі, негізінен, араб елдерінде, күмбезді мешіттер Орта Азияда жиі кездеседі. Мешіттің Меккеге қараған қабырғасында мінажат ету үшін жасалған қуыс - михраб, оның оң жағын ала құран немесе аят оқу мақсатында орнатылған мінбер болады.

Ислам шариғаты

Шариғат - Мемлекеттік, мұралық, қылмыстық және неке-отбасылық құқықтық нормалардан тұратын, Құран мен Сүннет (Мүхаммед (с.а.с.) пайғамдардың қасиетгі хадистері) негізінде құрастырылған исламдық құқықтық және теологиялық нормалар жинағы. Шариғат Иран, Пәкістан, Сауд Арабиясы, Судан және бірқатар мұсылман елдерінде тікелей әрекет етеді.

Шариғат амалдары

Шариғат амалдары дін бойсынушының тиісті уазипалары фиқһ кітаптарында сегізге бөлінеді: 1. Парыз 2. Уәжіп 3. Сүннет 4. Мұстахап 5. Мүбаһ 6. Харам 7. Мәкрүһ 8. Мүпсид Осы сегіздің алғашқы бесеуін орындауы, соңғы үшеуінен бойын аулақ ұстауы, яғни жасамауы – оның уазипасы. Парыз Парыз – анық, бұлтартпас дәлелдермен әмір етілген діни іс-әрекеттер мен міндеттер. Мәселен, дәрет алу, намаз оқу, ораза ұстау, зекет беру. Парыз өз ішінде «айн» және «кифая» болып екіге бөлінеді: «Айн парыз». Әрбір мұсылманға тікелей жүктеліп, өтеуге борышты парыздар. Мұсылман бұл парыздарды жеке өзі орындауға тиіс. Біреудің парызын басқа біреу өтей алмайды. Намаз бен ораза секілді. «Кифая парыз»: жалпы мұсылманға парыз бола тұрса да, кейбір мұсылмандардың іске асыруы арқылы барша мұсылманның мойнынан түсетін парыздар. Алайда, ешкім орындамаса, барлық қоғам жауапты. Уәжіп Уәжіп – орындалуы дәл парыз секілді талап етілмеген, бірақ қуатты дәлелдермен анықталған іс-әрекет пен уазипалар. Мысалы, құрбан шалу, үтір және айт намазын оқу, т.б.

Сүннет Сүннет – парыз бен уәжіптен бөлек, Мұхаммед пайғамбардың (с.а.с.) жасаған және «жасаңдар» деген әрі жасалуына ризалығын білдірген іс-әрекеттер. Сүннет үшке бөлінеді: 1. Мүәккәд сүннет (бекітілген сүннет) 2. Ғайру мүәккәд сүннет (бекітілмеген сүннет) 3. Зәуәид сүннет (артық сүннет) Мұстахаб Мұстахап – таңдаулы, ең көркем амал. Діни терминде Мұхаммед пайғамбардың (с.а.с) кейде жасап, кейде жасамаған іс-әрекеттері. Сәске намазы секілді кейбір нәпіл намаз бен оразалар осыған жатады. Сонымен қатар таң намазын айналаға жарық түскенде оқу, жаздың шілдесінде бесін намазын салқын түскенге дейін кешіктіріп оқу, ақшам намазын кірісімен оқу – мұстахап. Мұның үкімін жасағанға – сауап, жасамағанға күнә жоқ. Ибн Абидин мәндүп, мұстахап, нәпіл терминдерінің бір мағына беретінін айтады.

Мубах Мүбаһ – жасалуы мен жасалмауында діни жағынан ешқандай тосқауыл болмаған, яғни жауапкердің еркіндегі іс-әрекеттер. Мәселен, тамақ ішу, ұйықтау, т.б. Харам Харам – жасалуы мен пайдалануы Исламдық тұрғыдан қатаң тыйым салынған нәрселер. Ішімдік ішу, құмар ойындар ойнау, зина жасау, адам өлтіру, ғайбаттау, жала жабу, т.б. іс-әрекеттер осыған жатады. Мәкрүһ Мәкрүһ – сөздікте жағымсыз, ұнамсыз, жек көрілген нәрсе деген мағынаны білдіреді. Діни терминге салсақ, дін тұрғысынан ұнамсыз, жаман іс-әрекет. Дәрет пен ғұсыл алғанда суды ысырап ету секілді іс-әрекеттер осы мәкрүһке жатады. Мәкрүһ екіге бөлінеді: Харамға жақын мәкрүһ (Тахримән мәкрүһ). Дәрет алғанда суды ысырап ету, т.б. Халалға жақын мәкрүһ (Тәнзиһән мәкрүһ). Мұрынды оң қолмен шаю, т.б. Мүпсид Мүпсит – басталған ғибадатты бұзатын нәрсе. Мүпситтің әдейі жасалуы күнә тудырады. Қателесіп жасаса, күнә мен азап жоқ. Намазда өз-өзін ұстай алмай күлу секілді іс-әрекеттер осыған жатады.

Шариғаттың негіздері

Құран

Құранның Фатиха сүресі

Ислам дінінің басты уағыздары мұсылмандардың «Қаиметті» - кітабы аталған құранда жинақталып берілген. Ол уағыздар Мұхамедтің (с.а.с) аңыздары түрінде айтылады. «Құран» деген сөз қазақ тілінде «оқу» деген ұғымды білдіреді. Құранда арабтардың сол кездегі феодалдық құрылысының идеологиясы жинақталған. Бұл идеология мұсылмандардың азаматтық, қылмыстық заңдары мен әдет-ғұрыптарының негізі болды. Ол қасиетті кітапта егін салған халықтардың әр дәуірдегі өмірінен алынған заңдар мен шежірелердің, ғұрыптар мен салттардың және астарлы сөздердің алуан түрі кездеседі. Мұнда өткен өмір мен болашақ заман туралы аңыздар да толып жатыр. Осындайлық діни қағида, заңдармен қатар, құранда құдай мен оның пайғамбарлары туралы адамның, жалпы әлемнің жер үстіндегі тіршіліктің жаратылуы да көптеген жорамалдар бар. Дін құранның негізгі нұсқасы жеті қабат аспан үстінде мәңгібақи сақталады дейді, Әзірейіл періште құранды көктің бірінші қабатынан түсіріп, бір оқиға боларда, не бір жағдай туарда оның үзінділерін Мұхаммедке (с.а.с) мезгіл-мезгіл жіберіп тұрыпты, пайғамбар мұны жазып отырыпты. Құдайдың берген өмірі, өткендігі оқиғалар мен қазіргі мен болашақ оқиғалардың барлығы осы кітапта жазылған. Сол жазудың мазмұнын перілерден қорғап тұрады екен. Құдай сөзі болғандықтан құран-өмірдің шын мәнісіндегі ережесі және кез-келген діндар мұсылман үшін болашақтағы барлық үміттің көзі. Бұған ешбір де ешбір шек келтіруге тиіс емес, өйткені оны құдадың өзі көктен аян етіп, адамдарға сыйға тартты делінеді. Мұсылмандар құранның өзін ғана емес, мазмұнын ғана емес, әрбір әріпі мен қағазын да қасиетті санайды, құран сөзіне еш нәрсені теңімейді, құраннан асыл, онан артық бұл дүниеде ештеңе жоқ деп біледі. Құран ұстап ант береді. Бірақ қазақ арасында құраннан нанды жоғары қою дәстүрі бар. Егер нанға қолың жетпесе, құранды аяғыңның астына қойып, нанды алуға болады, ал нанды басып құранды алуға болмайды. Құранның 12 сүресінің 2 аятында құдай атынан: «мен оны (құранды) сендерге түсінікті болсын деп араб тілінде жібердім» делінген. Кейін ислам діні басқа елдерге тарай бастаған кезде мұсылман дін басшылары құранды бөтен тілге аударуға тыйым салады да, «құран оқу құдайға құлшылық ету араб тілінде болсын» деген тәртіб енгізеді. Мұның араб тілін білмейтін мұсылмандар арасында «құран қаисетті кітап» деген сеніп орнап, Аллаһқа сиынып, жалбарынды. Құран орта ғасырдың бас кезінде таяу шығыс елінде көптеген авторлардың көмегімен бірте-бірте жазылды. Оны жазуға, іріктеп өлшеуге, толықтырып-түсіндіруге ғасырлар бойы діншіл ұрпақтың бірнеше өкілі қатысты. Құранның соңғы түрі ислам діні шыққаннан кейін белгіленеді: Мұхамедтен (с.ғ.с) кейін болған халифтер тұсында құран жинағы болмады. Құранның ұмыт болу қаупінен сезіктенген халиф Әбу-Бекір құран үзінділерін жинақтауды әмір етті. Халиф Омардың тұсында ғана Мұхаммедтің (с.ғ.с) өсиеттерін Медина мұсылмандары жинай бастады. Олар Мұхаммедтің (с.а.с) ел аузында жүрген аңыздарын қағазға, тастарға, сүйектерге азылып қалған үзінділерден, ауыз-екі айтылып жүрген әңгімелерден жинап құрастырды. Бұрын Мұхаммедтің хатшысы болған Сәбит-ибн-сейт халиф Осман тұсында құранның төрт данасын құрастырып шығарды. Оның бір данасы Мединада қалдырылды да, қалғандары Куфаға, Басыраға және Дамаскіге жіберілді. Құранның басқа даналары алауыздық туғызбас үшін құртылды. Бізге жеткен сол Сәбит-ибн-сейт құрастырған жинақ, ол «Осман шығарған құран» деп те аталады. Құран тіл байлығы өте кедей ертедегі араб тайпасы Куфа тілінде, қара сөзбен жазылған. Бұл тілді білмейтіндер оның әсерлі үнінен ғана үрей көреді. Құранда барлығы 114 сүре, 6225 аят бар. әр сүредегі аят саны біркелкі емес: кіріспеден екінші сүреде 286 аят, ал 110 сүреде не бары 3 аят бар. Осы кездегі құранның өзі де әртүрлі. «Медина құранында» аяттардың саны 6000. «Куфа құраны» мен үнді мұсылмандарының құранында 6232 аят бар, шиитер қолданып жүрген құранда 115 сүре бар. Сүрелер көлеміне қарай орналысқан, басында ұзақ сүрелер, одан кейін орта ақырында қысқа сүрелер. Сүрелердің аттары өздерінің мазмұндарымен анықталады. Бірақ біраз жағдайларда сүренің аты өз мазмұнына сәйкес келмейтіні де бар. Кейде сүре тақырыбына осы тарауда кездесетін кейбір сөздер алына салынған. Құран сүрелері мен аятары ешқандай тарихи тәртіптілік сақталған. Сонымен бірге, оларда бірімен-бірі қайшы келетін пікірлер де кездеседі. Құран аяттарынан араб жұртының бағзы бір замандарындағы тұрмыс ерекшеліктері, табиғат құбылыстарына бағынулары байқалды, құран ертегілерінің ішінде ежелгі арабтардың да, Януди дінінің де, христиан дінінің де, парсы жұртының өте көне дінінің бірі зороастризмнің де, қиял-ғажайып аңыздарының да үзінділері кездеседі. Құран мазмұнынынң төрттен біріне жуығы таурат пен інжілден алынған пайғамбарлар жайындағы аңыз – ертегілер. Бұлар – Мұса (Моисей), Жүсіп (Иосиф), Ғайса (Иисус), Жеқып (Якуб) т.б. Жоғарыда атап өткен пайғамбарларды құран «алланың әділ сөзін» адамдарға жеткізу үшін, оларды «алла тағаланың ең қалаулы діні-ислам діні» жолына түсіру үшін келген көктегі құдайдың өкілдері деп жариялайды. Ислам діні көбінесе үгіттен гөрі соғыспенен таратылып, күшпен мойындатылады да, жаппай үрей тудырып, адамның ақыл-ойын шандып, матап тастайды.

Сүннет

Сүннет: Парыз бен уәжіптен бөлек Аллаһ Елшісі (с.а.с) жасаған, «жасаңдар» деп әрі жасалуына ризалығын білдірген іс-әрекеттер.

Ижмағ

Ижмағ: Ислам ғұламаларының белгілі бір мәселенің үкімінде ортақ көзқарасы

Ижтихад

Иштиһад: Белгілі ережелерді ұстанып, Құран мен сүннеттен үкім шығару.

Ижтихад Қандай да бір мәселердің шешімі Құраннан, сүннеттен, сахабалардың сөздерінен кездеспеген жағдайда Құранмен, сүннетке қайшы келмейтін мөлшерде арнайы қағидаларға сүйене отырып, ізденіс арқылы ақли дәлелдермен үкім шығару.

Мазхабтар

Part of the series on Мұсылман әлімдері

Ең танымал әлімдер

Абу Һанифа ән-Ну'ман - 699 Джафар Садиқ - 702, Shia Imam Мәлик ибн Әнес - 715 Әбу 'Абд Аллаһ әш-Шафи'и - 767 Аһмад ибн Ханбәл - 780

Ертедегі әлімдер

Имам Бухари - 810, Һадис жиюшы Имам Муслим - 821, Һадис жиюшы Әбу Дәуіт - 817, Һадис жиюшы Әт-Табари - 838, Historian Ән-Нәсә'и - Һадис жиюшы Ибн Маджа - 824, Һадис жиюшы Әл-Тирмизи - 824, Һадис жиюшы әл-Тахауи - 853 Әл-Бәрбаһаари - 940 Ибн Һазм - 994, Андалус пәлсапашысы Әл-Ғазали - 1058, Парсы дінтаушы/пәлсапашысы Абдуль-Қадир Джейлани - 1077 Ибн әл-Жәузи Әл-Қуртуби Ибн Қудамә - 1147 Ибн Әтир - 1160 Ән-Нәуәуи - 1234 Ибн Тәймийя - 1263, атақты Сунни әлімі Ибн әл-Қайим - 1292 Ибн Кәсир - 1301, атақты тәпсирдің ауторы Ибн Халдун - 1332, тарихшы Ибн Ражаб - 1335 Суюти - 1445

Кейінгі әлімдер

Ибн 'Абд әл-Уәһһәб - 1703, Сунни әлімі Аһмад-и-Аһса'и - 1826, Шиға әлімі Имам Аһмад Раза Хан1856-1920 Сунни, Бәрелуи қозғалысының негізін қалаушы Юсуф ән-Нәбһани - 1849, Сунни әлімі, Сопылыққа жақын Илиас Аттар Қадри-дүниежүзілік Дағуат-и-Исләми қозғалысының басшысы Муһаммад Илиас - 1885, Таблиғ Жамағатының құрушысы

Recent әліміs

Руһуллаһ Хомейни - 1900, Шиға әлімі, Иран көтерілісінің көшбасшысы Бин Бааз - 1910, Сауд Арабияның бұрынғы Ұлы Муфтиі әл-Альбани - 1914, һадистанушы Аһмет Дидат - 1918, салыстырмалы дінтанушы Ибн 'Усәймин - 1925, Сунни әлімі Абдуллаһ Юсуф Аззам - 1941, Сунни әлімі Мұқбил бин Һаади әл-Уаади'и - Сунни әлімі

Қазіргі әлімдер

Юсуф әл-Қардауи - 1926, Сунни әлімі Раби әл-Мәдхали - 1931, Сунни әлімі Ұлы Аятулла Әли әл-Систани - 1930, Шиға әлімі Муһаммад Тақи Усмани - 1943, Сунни әлімі Юсуф Естес - 1944, former Христиан Муһаммад Таһир уль-Қадри - 1951, Сунни әлімі Закир Наик - 1965, Салыстырмалы дінтанушы

Мәзһабтар арасындағы айырмашылық себептері. Мәзһабтар арасындағы айырмашылықтар негізгі мәселелерден тыс шариғат тармақтарында кездеседі. Мысалы, намаздың, оразаның, зекет, т.б. міндеттердің парыздығында, тіпті намаздың тәкбір, қиям, рүкүғ, сәжде, ақырғы отырыс және жалпы рәкат сандары сияқты негізгі бөлімдерінде барлық мәзһабтар ортақ көзқараста. Ал намазда «Фатиха» сүресін оқудың парыз яки уәжіп болуы сияқты тармақ мәселелерде айырмашылықтардың туындауының өзіндік әр түрлі себептері бар.

Малики мазхабы

Мазхабтың негізін салушы Мәлик ибн Әнәс ибн Малик ибн Әбу ‘Амр әл-Әсбәхи әл-Химйәри. Х.ж. 93 жылы дүние келіп, х.ж. 179 жылы дүниеден озды.

Шафиғи мазхабы

Мазхабтың негізін салушы Мухаммад ибн Идрис ибн ‘Аббәс әл-Қураши, әш-Шәфи’и деген атпен танымал. Хиджра жыл санауы бойынша 150 жылы Шамда дүниеге келді, кейін ұзақ уақыт бойы Меккеде, одан соң Мысырда өмір сүрді. Хиджра жыл санауы бойынша 204 жылы дүниеден озды.

Ханбали мазхабы

Мазхабтың негізін салушы Ахмад ибн Мухаммад ибн Хәнбәл әш-Шәйбәни. Хиджра жыл санауы бойынша 164 жылы Бағдад қаласында дүние келіп, хиджра жыл санауы бойынша 241 жылы дәл сол қалада қайтыс болды.

Ханафи мазхабы

Ханафи мазһабы - алғашқы құрылған сунни фикһ мектебі. Бұл мазһаб Имам Ағзам Әбу Ханифаға тән болғандықтан, Ханафи мазһабы деп аталады. Шын аты Нуғман болған Әбу Ханифа һижраның 80 жылы (милади 699 ж.) Куфада туылып, һижраның 150 ж. (милади 767 ж.) сол жерде қайтыс болады. Ханафи мазһабына кіретін ғалымдар Әбу Ханифаны «Имам Ағзам» (ұлы имам) деп атайды.

Абу Ханифа

Имам Ағзам һижраның 80 (699) жылында Ирактың Куфа қаласында өмірге келген. Толық аты-жөні – Нұғман ибн Сәбит. Ұлты – парсы. Өз дәуірінің ірі ғалымы болғандықтан халық оны «Имам Ағзам», «ең үлкен имам» деп құрметтеген. Ел арасында «Әбу Ханифа» деп те аталады. Яғни, «Ханифаның әкесі». Бұлай аталуы жайлы да түрлі көзқарастар бар. Солардың бірі Ханифа есімді қызы болған дегенді айтады. Бірақ ол заман- да арабтардың салтында ата-тек ер баланың есімімен аталатын. Әрі өзінің дәріс алқасында Хаммад атты баласы бар еді. Сондықтан «Әбу Хаммад» – деп аталуға лайық. Бұдан басқа Ханифтің Исламдағы мағынасы – Аллаһ Тағаланың әуел бастан адамзатқа түсірген, адам табиғатына ең лайық нағыз шынайы тәухид діні.

Исламдағы тармақтар мен ағымдар

Сунниттер

Сунниттер яғни Аһл ас-Cунна (араб.: سنة‎ — “Сүннетті ұстанушылар”) — Сүннетке мойынсұнып, оны қолдап-қуаттаушы сунниттер тобының атауы. Сунна — шариғат заңдарының қайнар көзі. Ол Мұхаммедтің (с.а.с) іс-әрекеттері мен айтқан өсиет, тұжырымдарынан тұрады. Аһл ас-Суннаның негізгі сипаттары: алғашқы төрт халифты мойындау (Әбу Бәкір, Омар, Осман, Әли), алты хадистер жиынтығын мойындау (Мұхаммад б. Исмайил әл-Бұхари, Муслим б. ан-Найсабури, әл-Хаким ат-Термизи, Әбу Дауд, ан-Насаи, ибн Маджи) және төрт мазһабтың (ағымның) біріне тиістілігі (мәликашылар, ханифашылар, ханбалшылар, шафийшылар). Аһл ас-Суннаға жататындар Иран мен Ирактан өзге (бұл екі елде шииттер саны басым) мұсылман елдерінің бәрінде өмір сүреді. Қазақ халқы да Суннаны мойындаушыларға, яғни аһл ас-Суннаға жатады және ханифшылар ағымын ұстанады. Және де сунниттерге сопылық мен уахабилік-сәләфилік ағым жатады.

Сопылық

Суфизм (сопылық) — исламдағы "құпия" ағым, классикалық араб-мұсылмандық пәлсапасының негізгі жолдарының бірі. Бұл жол рухты бөгде кері әсерлерден (нәпсі) алшақ болуды және өзіне жақсы жақтарды тарта білуді үйретеді.

Уахабилік-сәләфилік

Уахабизм (уахабилік-сәләфилік) — 18 ғ. Аравия түбегінде пайда болған. Исламның сунниттік бағытындағы ағым. Негізін салушы Муххамед ибн Абд әл-Ваххаб.. Сәләфилік һижраның IV ғ. пайда болған; Ханбали мазхабына жататын бұлар барлық көзқарастары мен түсініктері «салаф» түсінігін дүниеге келтірген және бұл түсініктен басқа көзқарастардың барлығына қарсы шыққан Имам Ахмед бин Ханбалға негізделетіндігін айтқан. Сәләфилік бұдан кейін біраз уақыт көрінбей хижри VII ғ-да екінші рет тарих сахнасына шықты. Бұл жолы Сәләфилікті қайта қолға алған Шейхул Ислам ибн Таймия халықты осы жолға шақырып, керекті деген кейбір мәселелерге толықтырулар енгізген. Бұл көзқарастар һижраның XII ғ-да араб түбегінде қайта жанданды. Бұл сенімді қайта тірілткен Мұхаммед бин Абдулуаһаб еді.

Шииттер-Шиғалар

Шиизм - Ұстанушылары тек қана Құранды мойындап, сүннет амалдарының көп ережелерін терістейтін, мұсылмандардың заңды басшылары имамдар деп есептеп, сүннеттік халифтерді мойындамайтын Исламдағы екі негізгі бағыттың бірі. Шииттер әлемдегі бүкіл мұсылман қауымының он пайызға жуығын құрайды. Исламның бұл бағытын Иранның түгеліне жуығы,Ирактың жартысынан көбісі, Әзірбайжан, Ливан, Йемен және Бахрейн мұсылмандарының елеулі бөлігі ұстанады. Қазақстанда шииттікті әзірбайжан ұлт өкілдерінің өте аз бөлігі ұстайды.

Ислам тарихы

Мұхаммед пайғамбар заманы (632-610)

Ислам діні жазирату-л-араб деп аталатын осы күнгі Араб түбегінде дүниеге келді. Мұсылмандар Құран Кәрімді осы елдегі Құрайш тайпасынан шыққан Абдуллаһ ұлы Мұхаммед (с.ғ.с) пайғамбарға Алла тағала қасиетті уахи етті деп санайды.

Әділетті халифалар заманы (632-661)

Мұсылмандар жаңа дін жаратылғаннан аз жылдардан соң Араб түбегінен шағындап шығып, осы күнгі Сүрия, Паластин, Ирақ жеріне жетті, Исләмды ту еткен араб қосындарының бір бөлігі Қызыл теңізден өтіп Мысырға табан тіреді, соңыра әрі қарай қазіргі Мағриб араб елдеріне де байрағын желбіретті. Либия, Тунисия, Әлжезаир, Мағрибия (Марокко) исләмге мойынсұнды.

Умауилер заманы (661-750)

711 ж.ы мағрибтық мұсылмандар жаңа дінді жалау етіп Атлант мұхиты мен Жерорта теңізі бөліп жатқан Жебелі-Тарық бұғазынан өтіп, Андалусияға (Испанияға) аяқ басты. Олар сондай-ақ Испания мен Франция арасындағы Пиреней тауларына да жетті. Кейінірек Ислам діні Солтүстік Африка ғана емес, Орталық Африканың да біраз жерлері мен елдеріне тарады.

Аббасилер заманы (750-1258, 1261-1517)

Араб жасақтары тек Батысқа ғана емес, сондай-ақ осы күнгі Кіші Азия мен Кавказ тауларына да ат басын бұрды. Бірте-бірте жаңа дін Мауараннаһр деп аталған Орта Азиядағы түркілер өлкесіне де жетті. Бұқар мен Самарқан, Шаш (Ташкент) пен Отырар, Хорезм өлкесі де исләмды қабылдады. Осман империясы заманы (1517-1923) Сөйтіп Ислам діні IX —X] ғасырлары сұнниттік бағытта бірте-бірте түркілер әлемінде де нығая бастады. Әйтсе де қазақ жеріне түгел тарап, біржола орнығуына әлі де біраз уақыт қажет еді. Мұхамед Пайғамбар 40 жасында пайғамбар болады. Ол әділ адал болады