Рутений

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
44 ТехнецийРутенийРодий
Fe

Ru

Os
СутегіГелийЛитийБериллийБор (элемент)КөміртекАзотОттекФторНеонНатрийМагнийАлюминийКремнийФосфорКүкіртХлорАргонКалийКальцийСкандийТитан (элемент)ВанадийХромМарганецТемірКобальтНикельМысМырышГаллийГерманийКүшәнСеленБромКриптонРубидийСтронцийИттрийЦирконийНиобийМолибденТехнецийРутенийРодийПалладийКүмісКадмийИндийҚалайыСүрмеТеллурИодКсенонЦезийБарийЛантанЦерийПразеодимНеодимПрометийСамарийЕуропийГадолинийТербийДиспрозийГольмийЭрбийТулийИттербийЛютецийГафнийТантал (элемент)ВольфрамРенийОсмийИридийПлатинаАлтынСынапТаллийҚорғасынВисмутПолонийАстатРадонФранцийРадийАктинийТорийПротактинийУранНептунийПлутонийАмерицийКюрийБерклийКалифорнийЭйнштейнийФермийМенделевийНобелийЛоуренсийРезерфордийДубнийСиборгийБорийХассийМейтнерийДармштадтийРентгенийКоперницийНихонийФлеровийМосковийЛиверморийТеннессинОганесонПериодическая система элементов
44Ru
Hexagonal.svg
Electron shell 044 Ruthenium.svg
Жай заттың сыртқы бейнесі
Күміс-ақ металл
Ruthenium a half bar.jpg
Атом қасиеті
Атауы, символ, нөмірі

Рутений / Ruthenium (Ru), 44

Топ типі

Ауыр металдар

Топ, период, блок

8, 5, d

Атомдық масса
(молярлық масса)

101,07 м. а. б. (г/моль)

Электрондық конфигурация

[Kr] 4d7 5s1

Қабықшалар бойынша электрондар

2, 8, 18, 15, 1

Атом радиусы

134 пм

Химиялық қасиеттері
Ковалентті радиус

125 пм

Ион радиусы

(+4e) 67 пм

Электртерістілігі

2,2 (Полинг шкаласы)

Тотығу дәрежелері

−4, −2, 0, +1, +2, +3, +4, +5, +6, +7, +8

Иондалу энергиясы

1-ші: 710,3 (7,36) кДж/моль (эВ)
2-ші: 1620 кДж/моль (эВ)
3-ші: 2747 кДж/моль (эВ)

Жай заттың термодинамикалық қасиеттері
Термодинамикалық фаза

Қатты дене

Тығыздық (қ.ж.)

12,41 г/см³

Балқу температурасы

2334 °C

Қайнау температурасы

4077 °C

Балқу жылуы

(25,5) кДж/моль

Молярлық жылусыйымдылық

24,0 Дж/(K·моль)

Молярлық көлем

8,3 см³/моль

Қаныққан бу қысымы
P (Па) 1 10 100 1000 10 000 100 000
T (К) 2588 2811 3087 3424 3845 4388
Жай заттың кристаллдық торы
Тор құрылымы

алтыбұрышты

Тор параметрлері

a=2,706 c=4,282 Å

c/a қатынас

1,582

Дебай температурасы

600 K

Басқа да қасиеттері
Жылуөткізгіштік

(300 K) 117,0 Вт/(м·К)

Юнг модульі

447 ГПа

Жылжу модульі

173 ГПа

Пуассон коэффициенті

0.30

Моос қаттылығы

6.5

Бринеллий қаттылығы

2160 МПа

CAS нөмірі

7440-18-8

Рутений

Рутений (латын. Ruthenium; Ru) — Менделеевтің Периодтық кестесінің VІІІ тобындағы химиялық элемент; рет нөмірі – 44, атомдық массасы - 101,07.

Табиғи Рутенийдің масса сандары – 96, 98-402 және104 болып келетін 7 тұрақты изотопы бар, ең көп тарағаны 102Ru (31.61 %). Рутенийді алғаш рет 1844 ж. Қазан университетінің профессоры, орыс химик Карл Клаус ашып, оны Ресейдің құрметіне атаған (Rutheniа – Ресейдің орта ғасырдағы латынша аты). Жер қыртысындағы салмақ мөлшері – 5*10−7%. Ол платина тобына жататын металдармен бірге кездеседі.

Физикалық қасиеттері[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Рутений – платинаға ұқсас, күміс түсті ақ, қатты металл.

Тығыздығы – 12,2 г/сm² (20°С), балқу температурасы – 2334 °C, қайнау температурасы – 4077 °C.

Химиялық қасиеттері[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Рутений – химиялық инертті металл. Кесек түрінде Патша сұйығында да ерімейді. Ұнтағы қыздырғанда күкүрт қышқылында (NаBrО3 қатысқанда) және гипохлорит ерітіндісінде ериді.

Рутений – айнымалы валентті.

Қыздырғанда оттекпен (450°С) әрекеттесіп қос тотық RuО2 және төрт тотық RuО4, галогендермен галогенидтер түзеді.

Рутений 1000°С күкіртпен әрекеттесіп дисульфит RuS2 түзеді, ол табиғатта лаурит минералы түрінде кездеседі.

Алынуы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Рутений платина тобына жататын металдарды өндіргенде шығатын жартылай өнімдерден алынады. 2009 жылы әлемде 17,9 тонна рутений алынған. Жалпы бүкіл әлемдік рутений қоры - 5000 тонна. Бағасы — ~100$ унция үшін.

Пайдалануы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  • Рутенийдің басқа платина тобына жататын металдармен, никель, кобальт, молибден және сольфраммен түзетін қорытпалары электродтар, электр шамының қылы және лабораториялық ыдыс жасауға қолданылады.
  • Рутений кейбір органикалық реакциялардың катализатор ретінде қолданылады.

Тағы қараңыз[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Сыртқы сілтемелер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  • “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998