Сілтілік жер металдар

Сілтілік жер металдар — екінші топта орналасқан металдар. Оларға: бериллий, магний, кальций, стронций, барий, радий жатады. Бұл элементтердің сыртқы электрондық қабаттарында екі электрондары болады, оларды оңай беріп жіберіп, өзінің алдында тұрған бекзат газдардан аяқталған электрондық құрылысын қабылдайды.

Атомдық нөмері	Атауы, белгіленуі	Табиғи изотоптар саны	Атомдық массасы	Ионизация энергиясы, кДж•моль−1	Электронға ұқсастығы, кДж•моль−1	Электр терістілігі	Металлдық радиусы, нм	Иондық радиусы, нм	tбалқу, °C	tқайнау, °C	ρ, г/см³	ΔHбалқу, кДж•моль−1	ΔHқайнау, кДж•моль−1
4	Бериллий, Be	1+11а	9,012182	898,8	0,19	1,57	0,169	0,034	1278	2970	1,848	12,21	309
12	Магний,Mg	3+19а	24,305	737,3	0,32	1,31	0,24513	0,066	650	1105	1,737	9,2	131,8
20	Кальций,Ca	5+19а	40,078	589,4	0,40	1,00	0,279	0,099	839	1484	1,55	9,20	153,6
38	Стронций,Sr	4+35а	87,62	549,0	1,51	0,95	0,304	0,112	769	1384	2,54	9,2	144
56	Барий,Ba	7+43а	137,327	502,5	13,95	0,89	0,251	0,134	729	1637	3,5	7,66	142
88	Радий,Ra	46а	226,0254	509,3	-	0,9	0,2574	0,143	700	1737	5,5	8,5	113

Биологиялық рөлі

Кейбір сілтілік-жер металдар, соның ішінде магний мен кальций адам мен өсімдік өміріне қажетті макроэлемент болып табылады.

Адамдар мен жануарларда

Магний сүйек пен тістердің қалыптасуына ықпал етеді, ақуыздар мен көмірсулар алмасуға қатысады, ферменттердің белсенділігін арттырады, фосфор мен энергия айналымына қатысады, жүрек жұмысын ынталандырады.

Кальций да сүйек пен тістердің қалыптасуына ықпал етеді, жүрек, бұлшықет пен жүйке жүйесінің жұмысына қатысады, қанның құрамын жақсартады.

Өсімдіктерде

Магний фотосинтезді жүзеге асыратын хлорофилл молекуласының құрамына кіреді. Онсыз жапырақтар сарғаяды.

Кальций катионы темір, калий, магний сияқты маңызды микро және макро элементтердің сіңірілуіне көмектеседі.

Бериллий

Бериллий(лат. Beryllіum), Ве — Элементтердің периодтық жүйесінің ІІ тобындағы химиялық. элемент, атомдық нөмірі 4, атомдық массасы 9,0122, жеңіл, ашық сұр түсті металл. Тұрақты бір изотопы (${\ce {^{9}_{4}Be}}$) бар. 1798 ж. берилл минералынан француз химигі Луи Никола Воклен тапты. Металл күйінде алғаш рет неміс химигі Р. Влер алды. Бериллий алюминийден жеңілірек, тығыздығы 1,816 г/см3(, балқу температурасы 12840С, қайнау температурасы 24500С, химиялық қосылыстарында 2 валентті, беткі қабаты тотығып, қорғауыш қабыршақ түзілетіндіктен ауада өзгермейді. 8000С-тан жоғары температурада қыздырғанда жылдам тотығады; қышқылдарда да, сілтілерде де ериді.

Магний

Магний (лат. Magnesіum) Mg, элементтердің периодтық жүйесіндегі ІІ топтың элементі, атомдық нөмірі 12, атомдық массасы 24,312. Табиғатта үш изотопы бар: ${\ce {^{24}_{12}Mg}}$, ${\ce {^{25}_{12}Mg}}$, ${\ce {^{26}_{12}Mg}}$. 1808 жылы ағылшын ғалымы Гемфри Дэви (1778 — 1829) ашқан. Жер қыртысындағы масса бойынша мөлшері 2,1%. Ол барлық қосылыстарында екі валентті. Магний күмістей ақ, өте жеңіл, берік металл; тығыздығы 1,74 г/см3, балқу t 650ӘС, қайнау t 1107ӘС. Ол қорғағыш оксид пленкамен қапталғандықтан, құрғақ ауада 350ӘС-қа дейінгі температурада тотықпайды, бірақ 600 — 650ӘС-та өздігінен тұтанып, жарқырай жанып, магний оксидін (${\ce {MgO}}$) және аздап нитридін (${\ce {Mg3N2}}$) түзеді. Құрамында бос оттек (${\ce {O2}}$) жоқ суық сумен әрекеттеспейді; қайнап жатқан судан сутекті ығыстырады.

Кальций

Кальций - IV период, II топтың негізгі топшасының элементі. Атомдық нөмірі 20, ендеше ядросында 20 протон мен 20 нейтроны бар (Аr=40), электрондарының жалпы саны да 20. Кальцийдің электрондық формуласы $1s^{2}2s^{2}2p^{6}3s^{2}3p^{6}4s^{2}$, валенттілік электрондары 4s2 болғандықтан кальций косылыстарында II валентті. Кальций ақ түсті, жеңіл (р=1,55 г/см3), сілтілік металдардан қаттырақ зат, t°балқу = 851°С, керосиннің астында сақталады. Атомдық нөмірі 20; атомдық массасы 40,08; балқу t 842°С; қайнау t 1495°С тығыздығы 1,55 г/см2. Кальцийді 1808 жылы ағылшын ғалымы Гемфри Дэви ашқан. Түсі күмістей ақ, жеңіл металл, белгілі изотоптары 14, табиғи изотоптары 6. Негізгі минералдары: кальцит, ангидрит, гипс, флюорит, апатит, т.б.

Стронций

Стронций, (лат. Stroncium) (Sr) - Менделеевтің Периодтық кестесінің 5-ші периодының ІІ-ші негізгі тобындағы химиялық элемент; сілтілік-жер металдар қатарына жататын химиялық белсенді элемент. Атомдық нөмірі - 38, атомдық массасы - 87,62. Стронцийдің төрт тұрақты изотоптары бар, көбірек таралғаны ${\ce {^{88}_{38}Sr}}$ (88,56%). Радиоактивті изотоптары жасанды жолмен алынған. Жер қыртысындағы салмақ мөлшері 3,4*-2%. Табиғатта қосылыс түрінде ғана кездеседі. Маңызды минералдары - целестин (${\ce {SrSO4}}$) және стронцианит (${\ce {SrSO3}}$). Аз мөлшерде Стронций адамның ағзасында да табылады. Бірақ оның адам үшін бір белгілі биологиялық маңызы жоқ. Стронций тұздарының шипалық қасиеттері зерттелуде. Сондай-ақ, бүгінгі күнде стронцийдің ранелатының остеопороз ауруын емдеудегі әсері зерттелуде.

Барий

Барий (Barium, гр. barys «ауыр») Ba — химиялық элементтердің периодтық жүйесінің 6-шы периодының ІІ тобына жататын элемент, атомдық нөмірі 56, атомдық массасы 137,34. Сілтілік-жер металдарға жатады. Табиғатта барит (${\ce {BaSO4}}$) және витерит (${\ce {BaCO3}}$) деген минералдары кездеседі. Барийді 1774 жылы Карл Шееле ашқан. Барий — жұмсақ, күміс түсті металл. Химиялық белсенділігі жоғары, ауада тез тотығады, сумен реакцияға түсіп, барий гидроксидін түзеді. Басқа да көптеген элементтермен реакцияға түсе алады. Қосылыстарда валенттілігі 2+. Оның қорытпалары газ жұтқыштар ретінде, электронды шамдарда, ал оның оксиді катодтарға қаптау жасау үшін қолданылады.

Радий

Радий - химиялық радиоактивті ІІ-топқа жататын, атомдық нөмірі — 88, атомдық массасы 226,0254, құрамында массалық сандары 213-тен 230-ға дейін және жартылай ыдырау кезеңдері 10"3 секундтан бастап. 1600 жылға дейін созылатын изотоптары бар элемент. Массалық саны 226-дан тұратын радий изотопы медициналы, гамма-терапиялы емшаралар жүргізу үшін пайдаланады.