Цирконий

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
40 ИттрийЦирконийНиобий
Ti

Zr

Hf
СутегіГелийЛитийБериллийБор (элемент)КөміртекАзотОттекФторНеонНатрийМагнийАлюминийКремнийФосфорКүкіртХлорАргонКалийКальцийСкандийТитан (элемент)ВанадийХромМарганецТемірКобальтНикельМысМырышГаллийГерманийКүшәнСеленБромКриптонРубидийСтронцийИттрийЦирконийНиобийМолибденТехнецийРутенийРодийПалладийКүмісКадмийИндийҚалайыСүрмеТеллурИодКсенонЦезийБарийЛантанЦерийПразеодимНеодимПрометийСамарийЕуропийГадолинийТербийДиспрозийГольмийЭрбийТулийИттербийЛютецийГафнийТантал (элемент)ВольфрамРенийОсмийИридийПлатинаАлтынСынапТаллийҚорғасынВисмутПолонийАстатРадонФранцийРадийАктинийТорийПротактинийУранНептунийПлутонийАмерицийКюрийБерклийКалифорнийЭйнштейнийФермийМенделевийНобелийЛоуренсийРезерфордийДубнийСиборгийБорийХассийМейтнерийДармштадтийРентгенийКоперницийНихонийФлеровийМосковийЛиверморийТеннессинОганесонПериодическая система элементов
40Zr
Hexagonal.svg
Electron shell 040 Zirconium.svg
Жай заттың сыртқы бейнесі
Күміс-ақ металл
Zirconium crystal bar and 1cm3 cube.jpg
Атом қасиеті
Атауы, символ, нөмірі

Цирконий, 40

Топ типі

Ауыр металдар

Топ, период, блок

4, 5, d

Атомдық масса
(молярлық масса)

91.224(2) м. а. б. (г/моль)

Электрондық конфигурация

[Kr] 4d2 5s2

Қабықшалар бойынша электрондар

2, 8, 18, 10, 2

Атом радиусы

160 пм

Химиялық қасиеттері
Ковалентті радиус

175±7 пм

Ион радиусы

(+4e) 79 пм

Электртерістілігі

1,33 (Полинг шкаласы)

Электродты потенциал

0

Тотығу дәрежелері

−2, 0, +1, +2, +3, +4

Иондалу энергиясы

1-ші: 640.1 кДж/моль (эВ)
2-ші: 1270 кДж/моль (эВ)
3-ші: 2218 кДж/моль (эВ)

Жай заттың термодинамикалық қасиеттері
Термодинамикалық фаза

Қатты дене

Тығыздық (қ.ж.)

6,506 г/см³

Балқу температурасы

2125 K

Қайнау температурасы

4650 K

Балқу жылуы

19,2 кДж/моль

Булану жылуы

567 кДж/моль

Молярлық жылусыйымдылық

25,3 Дж/(K·моль)

Молярлық көлем

14,1 см³/моль

Қаныққан бу қысымы
P (Па) 1 10 100 1000 10 000 100 000
T (К) 2639 2891 3197 3575 4053 4678
Жай заттың кристаллдық торы
Тор құрылымы

алтыбұрышты

Тор параметрлері

a = 3,231, c = 5,148 Å

c/a қатынас

1,593

Дебай температурасы

291 K

Басқа да қасиеттері
Жылуөткізгіштік

(300 K) 22,7 Вт/(м·К)

Юнг модульі

88 ГПа

Жылжу модульі

33 ГПа

Пуассон коэффициенті

0.34

Моос қаттылығы

5.0

Виккерс қаттылығы

820–1800 МПа

Бринеллий қаттылығы

638–1880 МПа

CAS нөмірі

7440-67-7

Цирконий Zr

Цирконий (лат. Zіrconіum; Zr) — элементтердің периодтық жүйесінің ҚV тобындағы хим. элемент, ат. н. 40, ат. м. 91,22.

Табиғи тұрақты изотоптары[өңдеу | қайнарын өңдеу]

90Zr (51,46), 91Zr (11,23), 92Zr (17,11), 94Zr (17,40), 96Zr(2,80).

Физикалық қасиеттер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Жасанды жолмен алынған радиоактивті изотоптары 93Zr, 95Zr радиоактивті индикатор ретінде пайдаланылады. Цирконийді 1788 жылы неміс ғалымы М.Клапрот циркон минералын талдау нәтижесінде ашқан. Жер қыртысындағы салмақ мөлш. 2°10–2%. Табиғатта негізінен циркон, бадделеит және күрделі цирконсиликат (эвдиалит, эвколит) минералдары түрінде кең таралған. Цирконий — күміс түсті ақ метал, балқу t 1852 °C, қайнау t 3580 — 3700 °C. Таза күйінде Цирконий пластик. және оңай өңделеді. Цирконийдің ең бағалы қасиеті — коррозияға, хим. агрессивті ортаға тұрақтылығы. Қосылыстарындағы тотығу дәрежесі +4. Галогендермен әрекеттесіп галогениттер (ZrГ4), фосформен қосып қыздырғанда дифосфид ZrР2, бормен 1500°С-тан жоғары температурада боридтер түзеді.

Химикалық қасиеттер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Цирконий қосылыстарының маңыздысы — қос тотығы ZrO2. өнеркәсіпте Цирконийді көбіне циркон және бадделеит минералдарынан алады. Металл Цирконийді өзінің қос тотығын кальций немесе кальций гидридімен, Цирконий хлоридін магниймен, фторцирконат калийді натриймен тотықсыздандыру арқылы алады.

Қолданыс[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Цирконий электрвакуумдық техникада, металлургияда, машина жасау өндірісінде, т.б. пайдаланылады. Цирконий қос тотығы және циркон отқа берік материалдар, шынының ерекше сорттарын дайындауда қолданылады.

Ciлтемелер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

"Қазақ Энциклопедиясы", 18 том