География

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу
География юрского периода.JPG

География (грек. ge — Жер және graphо — жазу) — Жердің географиялық қабығындағы табиғи-аумақтық және аумақтық-өндірістік кешендерін және олардың құраушыларын зерттейтін жаратылыстану және қоғамдық ғылымдар жүйесі. Географиялық зертеулердің басты міндеті — табиғат ресурстары мен жағдайларын жан-жақты зерттеу, оларды тиімді пайдаланудың, өндіргіш күштерді орналастыру мен дамытудың, табиғатты қорғаудың және қалпына келтірудің ғылыми негіздерін жасау.

Мазмұны

Тарихы[өңдеу]

География өте ежелгі ілім. Сонау тас дәуірінің адамдары өздерін қоршаған орта элементтерінің екінші бір жермен ұқсамайтындығын, ондағы табиғи құбылыстардың әр түрлі екендігін байқап отырған. Көрген-білген жерлерін, көкжиектің өзі басып көрмеген арғы жағын ой өрісімен жалғастыра білген. Өз ортасын зерттеп, танып-біліп, салыстырып, тасқа, ағаштың қабығына, жерге сызып белгі салып отырған. Географиялық алғашқы мағлұматтар Шығыстың жазба деректерінде кездеседі. Теңізде жүзу мен сауданың дамуы құрлық беті мен теңіз жағалауын сипаттап жазуды керек етті. Б.з.б. 6 ғ-да Географияда екі бағыт — жалпы жер тану (негізін Аристотель қалады) және ел тану (Геродот) айқындала бастады. Содан бері География өзінің дамуында бірнеше сатыдан өтті. Эллиндік дә-уірде Эратосфен өзінің “География” атты еңбегінде

Географиялық атлас - 1570 ж.

табиғатты зерттеулердің барлық бағыттарын біріктірмек болды. Б.з.б. 1—2 ғасырдағы күрделі Географиялық еңбектерге Страбонның “Географиясы” (ел тануы), Птолемейдің “География жөніндегі нұсқауы” (географиялық координаттары көрсетілген елді мекендер тізімі) жатады. Орта ғасырларда География Қытайда, Парсы, Орт. Азия және Араб болып келді. 16 ғ-дан бастап География аса маңызды ғылымға айналып, жеке салаларға бөліне бастады. Осы кезеңдерге Географияның ерекше ғылыми тілі картография қалыптасты. Ұлы географиялық ашылулардың ғылыми қорытындылары голланд ғалымы Б. Варениустың“ Жалпы география” атты еңбегінде (1650 ж.) жинақталды. 17 — 18 ғасырларда түрлі елдердің табиғат жағдайларын зерттеуге және оларда өтіп жатқан табиғи процестерді түсіндіруге көңіл күшейе түсті (Г. Лейбниц, Ж. Бюффон, М. В. Ломоносов). 19 ғ-да неміс саяхатшысы А. Гумбольдт өзінің “Космос” (18451862) атты еңбегінде физ. географияның міндеті — табиғат құбылыстарының жалпы заңдарын және олардың ішкі өзара байланыстарын зерттеу десе, неміс географы К. Риттер өзінің “Dіe Erdkunde іm Verhalt-nіs zur Natus und zur Geoschhіchte des Menschen” (1822 — 1859]]) еңбегінде Географияның басты міндеті — табиғаттың адамға тигізер әсерін зерттеу ғана деп түсіндірді. География өзінің одан әрі даму сатысында (18 ғ.) геологияға, 19 ғ-дың 1-жартысында экономикалық (алғашында “статистикалық”) және физикалық географияларға жіктелді. Географияның зерттеу объектілері мен тәсілдері күрделене түсіп, 20 ғасырдың басында География ғылымдарының жүйесін қалыптастырды.

Бөлімдері[өңдеу]

Географиялық ғылымдар негізінен 2 топқа бөлінеді. Физикалық география:

Физикалық карта

физикалық география (өз кезегінде жертану, ландшафттану, палеогеография, елтану, т.б. салаларынан тұрады), геоморфология, климатология, құрлық гидрологиясы, мұхиттар гидрологиясы, гляциология, геокриология, топырақ географиясы, биогеография; қоғамдық географиялық ғылымдарға:

Экономикалық және әлеуметтік география: әлеуметтік география, өнеркәсіп географиясы, ауыл шаруашылық географиясы, транспорт географиясы, халықтар географиясы, мәдениет географиясы, саяси география, т.б. кіреді.

Бүкіл География ғылымдары картографиямен тығыз байланысты. География табиғатты зерттеуде физика, химия, геология және биология, т.б. ғылымдармен ұласып отырады. Қоғамдық-аймақтық зерттеулерде экономикаға, социологияға, демографияға арқа сүйейді. Олармен түйіскен бағыттарда жаңа ғылыми салалар — аймақтық экономика, геодемография, т.б. бөлінеді. Қазақстан аумағында табиғатты құраушы объектілер 20 ғасырдың басына дейін жеке-жеке зерттеліп келді. Тек 1920 жылдардан бастап Қазақстанда физикалық география бойынша деректер жүйелі түрде жинала бастады. Осы жылдары (1930) табиғи құбылыстар мен процестерді зерттеу бойынша жеке салалар (климатология, гидрология, гляциология, геоморфология, топырақ географиясы, биогеография, т.б.) қалыптаса бастады. Кейіннен оларға ландшафттану, топонимика қосылды. Қазіргі кездегі География зерттеудің ғарыштық әдістерін пайдаланбайынша дами алмайды. Географияның ерекше функциясына өзіміздің планета мен оның табиғи-тарихи дамуы; туралы, елдер, қалалар, жерлер және оларды мекендейтін халыктар туралы білімді; жинау, қорыту және тарату жатады. География басқа ғылымдармен бірге отаншылдық пен интернационализмнің негізін қалыптастыратын дүниетанымдық және гуманитарлық ғылым болып табылады. .[1] [2]

Жер қабықтары (қабаттары)[өңдеу]

Жер құрылысы

Жердің бірнеше сыртқы қабықтары (сфералары) болады. Ең алдымен географиялық қабықтар: литосфера, гидросфера, биосфера және атмосфера. Олар бір мезгілде қалыптасқан және әрқашан өзара тығыз байланыста болатын қабықтар. Географиялық қабық - бұл литосфераның үстіңгі бөлігі, атмосфераның төменгі бөлігі, гидросфера мен биосфера өзара жанасып, біріне-бірі еніп жататын әрі өзара әрекеттесетін қабық.

Литосфера[өңдеу]

  • Литосфера - мантияның жоғарғы қабаты мен жер қыртысынан тұрады. Жер қыртысының қалыңдығы мұхиттардын астында 5-10 км-ге, жазықтардың астында 35- 45 км-ге, тау сілемдерінің астында 70 км дейін тереңдікке кетеді.
  • Жер қыртысынан тереңге қарай 3000 км дерлік мантия жайласқан. Мантия жер қыртысы мен ядроның ортасында жатыр. Мантия қалыңдығы 2900 км-ғе жетеді.
  • Планетаның орталығында ядро бар. Оның жоғарғы шекарасы 2900 км тереңдіктен басталады.

Жер қыртысын түзетін тау жыныстары.

A.
Метаморфтық тау жыныстары.
  • Минерал - тау жыныстарын құрайтын заттар. Тау жыныстары: гранит, құм, тұз, көмір, мұнай.
  • Жер бетінде 3000 шамасында түрлі минералдар, 7000 түрлі тау жыныстары бар.
  • Тау жыныстарының тегіне қарай 3 категориясы бар: магмалық, шөгінді және метаморфты тау жыныстары.
  • Метаморфты жыныстар - жоғары температураның және қысымның әсерінен пайда болған жыныстар. Олар магмалық ошақтың жақын орналасуына байланысты қызады немесе жердің ішкі қабығының қозғалысынан қысылуы мүмкін. Бұл жағдайда кейбір жыныстар қатты күйге, кейбірі жұмсақ қабатқа айналады.
  • Магмалық жыныстар жер астындағы магма суып, қатты күйге айналғанда түзіледі. Егер бұл үрдіс жер астында болса, түзілген жыныстар интрузивті магмалық жыныстар аталады. Магма жанартау арқылы жер бетіне шығып қатса, пайда болған жыныстар эффузивті магмалық жыныстар деп аталады.

Литосфералық тақталар

Жер литосферасының тектоникалық тақтасы
  • Литосфераның барлық ой-қырларының жиынтығын жер бедері (рельеф) деп атайды. Ол ішкі және сыртқы құбылыстардың өзара әсерінен қалыптасады.
  • Жер қыртысы бір-біріне тығыз жатқан өте үлкен литосфералық тақталар деп аталатын блоктардан тұрады. Тақталардың өлшемдері әртүрлі болады және олардың шекараларымен сәйкес келмейді. Олар мантия затының беткі қабатымен бірге жылына 2-5 см ығысады.
  • Ең ірі 13 тақта бар. Үнді-Австралиялық, Африка Американдық, Тынық мұхиттық, Атлантикалық мұхит ортасы жоталары - жер қыртысының мұхит астындағы жарық ажыратқан бөліктері.

Жанартаулар:

A.
Жанартау атқылауы.

Сөнген -ешбір мағлұмат қалмаған жанартауды атайды. Мысалы, Кавказдағы Эльбрус, Қазбек шыңы.

Сөнбеген -ұдайы атқылап жататын жанартауды атайды. Мысалы, Камчаткадағы Ключевская Шоқысы.

Жанартаулардың көпшілігі Тынық мұхитының жағалауында орналасқан. Оны Тынық мұхит жанартаулық белдеуі деп атайды.

Water erupting into the air from a pool.
Строккур гейзері, Исландия

Ыстық бұлақтар. Сөнген және сөнбеген жанартаулардың аудандарында ыстық бұлақтар жиі кездеседі. Ыстық су мен буды ауық-ауық атқылап тұратын бұлақтарды гейзерлер деп атайды. Гейзерлер Тынық мұхит отты белдеуінде, яғни Камчаткада, Жапонияда, Жаңа Зеландияда, Солтүстік Америка жағалауында, сонымен бірге Исландия аралында таралған.

Атмосфера[өңдеу]

Жердің ең сыртқы қабығы - атмосфера. Ауа дегеніміз - әр түрлі газдардың қосындысы. Жер қабықтарының біртұтас болып жермен бірге қозғалатын ауа қабығы атмосфера деп аталады. Атмосфераның қалыңдығы шамамен 3000 км. Ол төмендегідей қабаттардан тұрады: 7 - 18 км - тропосфера; 50 км - стратосфера; 85 км - мезосфера; 300 км термосфера; 600 - 1000 км - экзосфера, 50 км биіктікте - озоносфера қабаты.

Атмосфераның жоғарыдан көрінісі

Атмосфералық фронт-тропосферадағы ені бірнеше ондаған километрге жететін әр түрлі физикалық қасиеттері бар ауа массаларының жіңішке өтпелі зоналары. Олар жылы және салқын ауалардың кездесулерінде пайда болады. Осы жағдайда олардың аралығында еңкішті фронтальдық беткей қалыптасады. Егер де жылы ағыс басым болса, атмосфералық фронт жылы, егер де салқын ағыс басым болса, салқын атмосфералық фронт болады. Жылы ауадан атмосфералық фронтта - фронттық циклон, ал салқыннан - антициклондар түзіледі. Циклонның орталығында - ең төмен қысым, антициклонның орталығында - ең жоғары кысым болады.

Құрлықтар мен сулардың біркелкі жылы буларынан жағалауларда бағыттарын өзгертіп отыратын желдер, бриздер пайда болады. Күндіз - теңізден, түнде - құрлықтан соғады.

Жел - жер бетінде ауаның көлбеу бағытта атмосфералық қысымдардың біркелкі таралмауынан пайда болатын ауа массасының қозғалулары. Желдің жылдамдығы м/с Бофорт шкаласымен өлшенеді.

Муссондар - ауа ағындарының маусым бойынша бағыттарын өзгертулері нәтижесінде пайда болатын маусымдық желдер. Жыл бойында ылғалдылық күрт өзгеріп отырады: жаз ылғал және жауын-шашынды, қыс құрғақ болып келеді.

Пассаттар - тропиктік және экваторлық ендіктердегі тұрақты ауа ағыстары. Олар солтүстік жартышарда солтүстік-шығыстан экваторға қарай соғады. Пассаттағы ауалар басым қозғалыста болады. Жер бетіндегі желдер бүкіл жыл бойында жоғары қысым белдеулерінен экваторға қарай соғады.

Гидросфера[өңдеу]

Гидросфера

Гидросфера- жер бетіндегі және жер қыртысының тереңінде сұйық, катты, газ тәрізді жағдайда болатын мұхиттар мен теңіздер (96%), жер асты суы (2% мөлшерде),мұздық тар мен қар сулары (2 % мөлшерде), өзендер, көлдер, батпақтар (0,02%) барлық сулар түрін косатын жер қабығының су қабығы. Дүниежүзілік мұхит құрлықтағы су көлемін қоспағанда жердің 70,8 %-ын алып жатыр.Судың барлық көлемі - 1370 млн км3.

цунами

Мұхит суының қозғалысы

Толқындар Мұхит суы үздіксіз қозғалыста болады. Оны қозғалысқа келтіретін құбылыс - жел. Желдің әсерінен су бетінде толқын пайда болады. Әрбір толқынның жалы және етегі болады. Етегінен жалға дейінгі қашықтық толқын биіктігі деп аталады. Орташа толқынның биіктігі 4 метр, кейде 6-7 м-ге жетеді. Ең күшті дауылды толқын 10- 15 м биіктікке жетеді. Толқынның күші 9 балдық шкаламен анықталады.

Цунами Жер қойнауының ішкі процестер әсерінен (жер сілкіну, жанартау атқылау) туатын толқындарды цунами деп атайды. Ашық мұхиттардағы цунамидің орташа биіктігі 1-2 м-ден аспайды. Ең күшті цунами толқынының биіктігі 20-30 м болады.

Тайфун Сұрапыл дауыл түрінде соғатын жел.

Мұхит ағыстары

  • Мұхиттағы су массаларының тұрақты түрде бір бағытта ауысуын мұхит ағыстары деп атайды.
  • Ағыстарға әсер етуші құбылыс - жел. Олар: Гольфстрим ағысы, Солтүстік атлант ағысы , Лабрадор ағысы.

Мұхит ағысы материк жағалауының климат қалыптасуына әсер етеді. Олар жылы және суық ауа массаларын әкеледі.

Биосфера[өңдеу]

Биосфера - тіршілік қабығы. Биосфера - литосфераның жоғарғы бөлігі, атмосфераның төменгі бөлігінде және бүкіл гидросферадағы алуан түрлі тірі ағзалардың тіршілік ететін ортасы. Жер бетінде тірі ағзалардың географиялық таралу заңдылығын биогеография ғылымы зерттейді.

Материктер мен мұхиттар географиясы[өңдеу]

Материктер[өңдеу]

Continental models.gif
  • Жер шарының ауданы - 510,2 млн. км2.
  • Құрлық ауданы 149,1 млн. км2.
  • Мұхит ауданы 361,1 млн. км2.
  • Айырмашылығы 212 млн км2.

Аралдар[өңдеу]

Аралдар
Тектоникалық Архипелаг Жанартаулық Маржан
Гренландия, Мадагаскар, Британ т.б. Канада арктикалық, Шпицберген, Малай архипелагы Исландия, Гава́й, Азор т.б. Үлкен тосқауыл рифі, Маржан аралы

Мұхиттар[өңдеу]

Жер шарындағы мұхиттар
Мұхиттарға бөлу нұсқалары
мұхит көлемі млн.км2 орташа тереңдігі ең терең бөлігі
Тынық мұхит 710,4 3975 11 022
Атлант мұхиты 329,7 3597 8 742
Үнді мұхиты 282,7 3711 7 209
Солтүстік мұзды мұхит 18,1 1225 5 527
  • Дүниежүзілік мұхиттың жалпы ауданы - 361 млн км2.
  • Мұхит суының басты қасиеті - температурасы мен тұздылығы.
  • Тереңдеген сайын мұхит суының температурасы төмендей түседі: 3000-4000 м аралығында +2°-0°
  • Дүниежүзілік мұхит суының құрамы: суда еритін тұздар, газдар, органикалық және ерімейтін т.б. заттар.
  • 1 литр мұхит суындағы тұздың мөлшері судың тұздылығы деп аталады. Ол промилле (°/00) арқылы өлшенеді.
  • Мұхит суының орташа тұздылығы-35 °/00
  • Дүние жүзілік мұхиттағы ең жоғарғы тұздылық Қызыл теңізде, 41 °/00
  • Мұхит суының беткі температурасы полюстерге қарай төмендей түседі.
  • Дүние жүзілік мұхит мұздықтары бір жылдық, көп жылдық, қалқыма (айсберг) болып бөлінеді.
  • Мұхит пен материк арасындағы өзара байланыс - муссондар болып табылады.

Мұхиттың белгілі бір бөліктерін алып жатқан зор көлемді суды - су массалары деп атайды. Су массалары: экваторлық, тропиктік, қоңыржай, полярлық болып бөлінеді. Мұхит пен материк арасындағы жылу мен ылғал айналасында беткі ағыстар пайда болады. Мұхиттық ағыстар: Солтүстік пассат ағысы, Гольфстрим, Солтүстік Атлант ағысы, Канар суық ағысы, Бразилия ағысы, Батыс желдер ағысы, Бенгал ағысы.

Платформалар[өңдеу]

Платформалар

  1. Ежелгі -Шығыс Еуропа, Сібір, Арабия, Солтүстік Америка, Аустралия.
  2. Жас -Батыс Еуропа, Батыс Сібір, Тұран

Жер шарындағы климаттық белдеулер[өңдеу]

Климаттық белдеулер Ерекшеліктері
Негізгі Экваторлық белдеу Төменгі қысым, экваторлық ауа массалары, жыл бойы ауа температурасы жоғары болады, жауын-шашынның мол түсуі, ауа-райы ыстық, құрғақ.
Негізгі Тропиктік

белдеу

Тропиктік ауа массаларының ықпалы, жоғары қысым, ауа массалары өте құрғақ, жауын-шашын аз түседі.
Негізгі Қоңыржай белдеу Қоңыржай ауа массалары мен батыс желдері басым, температура салқын, жауын-шашын біршама мол, бірақ белдеу ішінде әркелкі таралады.
Негізгі Арктикалық

белдеу

Жыл бойы суық, құрғақ, тұрақты солтүстік-шығыс желдер әсерінде болады. Мардымсыз жауын- шашын қар күйінде түседі.
Өтпелі Субэкваторлык Жазы экваторлық белдеуге, қысы тропиктік белдеуге ұқсас
Өтпелі Субтропиктік Жазы тропиктік белдеуге, қысы қоңыржай белдеуге ұқсас.
Өтпелі Субарктикалық белдеу Қыста арктикалық, жазда қоңыржай белдеуге ұқсас

Географиялық белдеулер мен зоналар[өңдеу]

Географиялық белдеулер 4 негізгі белдеуге бөлінеді. Олар:

  • экваторлық
  • тропиктік
  • қоңыржай
  • полярлық

Белгілі климат зерттеуші ғалым Б.П.Алисов Жер шарында бір-бірінен температуралық жағдайлары және ауа массаларының қасиеттері мен әсер ету аймақтары арқылы айырмашылық жасайтын 13 климаттық белдеуді ажыратқан. Негізгі географиялық белдеулердің аралықтарын өтпелі белдеулер бөліп жатады. Өтпелі белдеулерге суб (латынша - «кіші, таяу») деген сөз қосылып айтылады. Олар: субэкваторлық экваторлық және тропиктік белдеулердің, субтропиктік тропиктік жэне қоңыржай белдеулердің, субполярлық (субарктикалық, субантарктикалық) қоңыржай және полярлық белдеулердің аралығын бөледі.

Экваторлық белдеу

Экватордың екі жағын бойлап, созылып жатады. Белдеудің климат жағдайлары жыл маусымдарына бөлінбей, температура бүкіл жыл бойы біркелкі таралуымен ерекшеленеді. Мұнда жыл бойы ыстык және ылғалды. Қаңтар айының орташа температурасы +24°С, жылдық жауын-шашын 2000-3000 мм. Жылу мен ылғалдың молдығы өсімдіктердің қаулап өсуіне, сан алуан жануарлардың мекендеуіне қолайлы.

A.
Экваторлық белдеу.

Экваторлық орманда ең биік ағаштар 50-60 м-ге дейін барады. Ағаш діңінің аралықтарында аз ғана саңылауда шырмалып, өрмелеп лианалар өседі, кейбір лианалардың ұзындығы 300 м-ге дейін барады. Өсімдіктер сияқты жануарлары да биіктік қабаттарға бөлініп таралған. Ағаштарда көптеген бунақ денелілер, ағаш бақалары, жыландар, құстар молынан кездеседі.

Тропиктік белдеу' Солтүстік және оңтүстік жарты шарлардың 20-30° ендіктер аралығын тропиктік белдеу алып жатыр. Материктердің ішкі және батыс бөліктерінде бұл белдеудің шегінде тропиктік шөл зонасы қалыптасқан. Африкадагы Сахара шөлі осы зонаға кіреді.

Қоңыржай белдеу Қоңыржай белдеу шөл, орманды дала және дала зоналарынан тұрады. Олардың аралықтарын шөлейт пен орманды дала өтпелі зоналары бөледі. Шөл [[]]Азияда, Солтүстік және [[]]Оңтүстік Америкада таралған. Әсіресе Азияның орталық бөлігінде көп жерді қамтиды. Шөлдің табиғат жағдайлары барынша қатал. Жазғы ыстық кейде +50°С-қа дейін, шөлдің беті +80°С-қа дейін қызады. Шөлдің тіршілікке ең қолайсыз жағы - ылғалының тапшылығы. Жылдық жауын-шашын 200 мм-ден кем, ал кей жерлерде 100 мм-ге жетпейді.

Полярлық белдеу Солтүстік полюс төңірегі арктикалық, оңтүстік полюс төңірегі антарктикалык (грекше анти «қарсы») белдеу деп аталады. Екеуін де жаппай мұз басып жатыр. Климат жағдайлары өте қатаң. Арктикалық белдеудің 2-3 аптаға ғана созылатын жаз маусымы кезінде ауаның температурасы 0°С-тан сәл ғана асады, қыста ол 30-40°С-тан түспей, қақаған аяз болып түрады. Антарктиданың климаты одан да қатаң. Онда жер шарындағы ең төмен температура (-88,3°С) байқалған. Арктикалық жэне антарктикалық белдеулер мұзды шөл зонасына жатады. Жануарлардың тіршілігі тек теңізбен байланысқан. Солтүстік Мұзды мұхитта морж бен ақ аю жүреді. Антарктикалық белдеуде пингвиннің тіршілігі материк жағалауындағы сулармен байланысты.

Дүние жүзінің саяси картасы[өңдеу]

Дүние жүзінің саяси картасының XX ғасырдағы қалыптасуы:

  • 1918 жылға дейін негізгі еуропалық, америкалық, азиялық мемлекеттер түсірілді.
  • 1918-1945 жылдары Аустралия мен Венгрия, Ресей мен Осман империясының ыдырауынан жаңа мемлекеттердің пайда болуы.
  • 1945-1985 жылдары Колониялық жүйенің жойылуы.
  • 1985 жылы СССР-дің, Югославияның, Чехословакияның ыдырауынан жаңа мемлекеттердің құрылуы.

Қазір дүние жүзінде 230-ға жуық мемлекет пен 30-ға жуық тәуелді ел бар.

Әлемнің саяси картасы[өңдеу]

Саяси карта

Әлемнің барлық елдері төмендегі белгілері бойынша ажыратылады:

  • географиялық орны;
  • аумақтық көлемі;
  • халық саны;
  • ұлттық құрамы;
  • басқару түрі;
  • мемлекеттік құрлысы;
  • әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі;
Түрі Мемлекеттер
Бір ұлтты: Норвегия, Швеция, Жапония және т.б.
Көп ұлтты: Үндістан, Ресей, Швейцария, Қазақстан және т.б.


формасы Мемлекеттер
Социалистік мемлекеттер: Куба
Экономикасы дамыған елдер: АҚШ, Канада, Батыс Еуропа, Жапония, ОАР т.б.
Дамушы мемлекеттер : Азия, Африка, Латын Америкасы, Мұхитты аралдары бар елдер.
Жаңа индустриалды мемлекеттер: Сингапур, Корея Республикасы, Тайвань, Гонконг.

Мемлекеттердің географиялық орны[өңдеу]

Жапония аралдық мемлекет

Мемлекеттер географиялық орнының ерекшеліктеріне қарай төмендегіше бөлінеді:

  1. Теңіз жағалауындағы (негізгі елдер тобы)
  2. Аралдық: Индонезия, Куба, Жапония
  3. Материктік: Австралия
  4. Түбектердегі: Испания
  5. Теңізге шыға алатын: Норвегия, Венесуэла және т.б.
  6. Теңізге шыға алмайтын: Қазақстан, Моңғолия, Чад. (шамамен 40-қа таяу)
  7. Архипелагтағы: Индонезия
Люксембург микромемлекеттер қатарына жатады

Аумақтық көлемі бойынша:

Халық саны мен ұлттық құрамы бойынша:

  1. Ең ірі мемлекеттер (100 млн адамнан астам)
  2. Ірі мемлекеттер (50-100 млн адам)
  3. Орта мемлекеттер (1-50 млн адам)
  4. Кіші мемлекеттер (1 млн-ға дейін )

Басқару түрі бойынша

1.Монархиялы

Бразилия мемлекеттік құрылысы бойынша Федерациялық мемлекет

2. Республикалық

Мемлекеттік құрылысы бойынша:

Дүние жүзінің саяси қалыптасу кезеңдері[өңдеу]

1.Ежелгі кезең (V ғ. дейін). Алғашкы мемлекеттер Ежелгі Египет, Карфагеннің, Грекия, Ежелгі Римнің дамуы мен күйреуі.

2.Орта ғасырлык кезең (V -ХV ғ.) Ұлан ғайыр құрлық жерлерді әр түрлі мемлекеттер өзара бөліседі: Киев Русі, Византия, Мәскеу (Орыс), мемлекеті, “Қасиетті Рим империясы”, Португалия, Англия, Германия.

3.Ұлы географиялық ашылулар кезеңі Америка, Африка, Үндістан, Оңтүстік Шығыс Азия, Австралияның зерттелуі.

4.Жаңа кезең (ХV - ХVІ ғ) Англия мен Францияның көтерілуі, отаршылдықты жүргізе бастауы. Дүние жүзі державаларының бөліске салынуы, [[Африка жерлерін отарлау.

5.Әлемнің I және II дүние жүзілік соғыстан кейінгі өзгерісі. Ірі Осман империясының әлсіреуі, Босния мен Герцоговина, Австрия, Венгрия қосылды. Чехословакия мен Польша пайда болды. Батыс Украина, Батыс Белоруссия, Балтық жағалауы, Оңүстік Сахалин ҚСРО-ға қосылды.

6.Дүниежүзілік социалистік жүйенің кұрылуы мен күйреуі. Колониализмнің ыдырауы.

Әлемнің табиғат ресурстары[өңдеу]

Табиғи ресурстар - бұл табиғи заттар немесе адам мен қоғамның өмір сүруі мен дамуы үшін шаруашылықта қолданылатын энергия көздерінің түрлері.

Табиғи ресурстардың жіктелуі:

  1. Түрлі геосфераларда кездесуіне байланысты: литосфера, гидросфера, биосфера, климат ресурстар.
  2. Түрлі шаруашылық салаларында қолданылуына байланысты: энергетикалық, металлургиялық, химиялық.
  3. Қолдану мүмкіндігінің ұзақтығы мен қарқынына байланысты:сарқылатын, сарқылмайтын

Минералдық ресурстар[өңдеу]

Минералдық ресурстар - жер қойнауынан алынған пайдалы қазбалар. Пайдалы қазбалар - халық шаруашылығында өңделген және табиғи күйде қолданылатын табиғи минералдық заттар. Минералдық ресурстардың қолданылу ауқымы үнемі артып келеді. Мысалы: 1950 жылмен салыстырғанда пайдалы қазбаларды өндіру үш есеге артқан. Жыл сайын жер қойнауынан 100 млрд. тоннадан астам түрлі минералды шикізат пен отын өндіріледі.

Cuprite.jpg

Минералдық ресурстар

  • отын-энергетикалық
  • кен қорлары
  • кен химия
  • табиғи құрылыс
  • асыл тастар

Жер ресурстары[өңдеу]

Жер ресурстары - адамның өмір сүруі үшін, құрылыс және т.б. шаруашылық әрекеті үшін қажетті жерлер. Жер ресурстары туралы жалпы түсініктер, жер қоры ұғымы туралы түсінік береді. Жер қоры - шаруашылықтың түрлі салаларында қолданылатын барлық жерлер. Жер шарының жалпы жер қоры 1,5 млрд. га, оның ішінде ауыл шаруашылық жерлері - 37 %, егістіктер - 11%. Жайылымдықтар үлесі Оңтүстік Америкаға, аз өнімді сапасыз жерлер Азияға тиесілі. Өңделетін жерлердің үлесі жоғары елдер: АҚШ, Үндістан, Ресей, Қытай, Аустралия, Канаданың, жыртылған жерлер үлесінің 56-57%-ы Украина, Үндістан, Данияның үлесіне тиеді. Жер қорларымен қамтамасыз етілу жер шарының әр тұрғынына 2,1 га-дан келеді. Жер қорының құрылымы сұранысқа байланысты, жерлердің тозуына, сапасының төмендеуіне байланысты үнемі өзгеріп отырады.

Су ресурстары[өңдеу]

Су ресурстары - халық шаруашылығында қолданылатын өзен, көл, су қоймалары, мұздықтар және жер асты сулары, тұщы су - барлық су ресурстарының жалпы қоры - 2,5%. Негізгі көздері: өзен сулары, мұздықтар, жер асты сулары. Жердегі судың басым бөлігі дүние жүзілік мұхиттарда.

Мұздықтар су ресурстарының бір көзі болып табылады.

Тұщы судың жалпы көлемі гидросфераның 3%-ін алады. Жер бетінде тұщы су қорлары әркелкі таралған. Мысалы: Африкада халықтың шамамен 10%-ы, Еуропада 95%-ы тұщы сумен қамтамасыз етіледі. Тұщы судың негізгі көздері болып табылатын өзен ағыстарының дүние жүзілік көлемі жылына 47 мың км3, бірақ қолданылу мүмкіндігі тек 50%. Тұщы судың тапшылығын жеңу жолдары: тұщы су көздерінің ластануының өсуіне жол бермеу. Тұрмыстық мақсатта жұмсалуын үнемдеу жэне теңіз суын тұщыландыру, жаңбыр суы мен қар суын жер асты қоймаларына жинау. Өзен сулары энергия көздері ретінде қолданылады. Жалпы дүние жүзілік гидроэнергиялық потенциал 10 трлн. кВт/сағ деп бағаланады. Гидроэнергетикалық потенциалы жоғары елдер Қытай, Ресей, Заир, Канада және Бразилия.[3]

Орман ресурстары[өңдеу]

орманды пайдалану

Орман ресурстары - қалпына келетін ресурстарға жататын биосфераның негізгі ресурстарының бірі. Орман ресурстарының судың ластануына жол бермеуде, климатты қалыптастыруда, эрозияға қарсы және адамдар денсаулығына әсер етуде маңызы зор. Ормандар құрлықтың 30%-на жуығын алып жатыр. Негізгі орман алқаптары Азияда, Аустралияда, Оңтүстік Америкада орналасқан.

Дүниежүзілік орман ресурстарының басты көрсеткіштері:

A
Орман көрінісі
  1. Орман аудандарының көлемі бойынша (4,1 млрд. га немесе құрлық аудандарының 27%-ы).
  2. Ағашының (сүрегінің) қорымен (350 млрд. м ) бұл көрсеткіш шаруашылықта қолданудың өсуінің нәтижесінде жыл сайын 5,5 млрд м3-қа өсіп отыр. Ағаш сүрегін өндіруде Азия, Оңтүстік және Солтүстік Америка бірінші дәрежелі маңызға ие. Ал, орман ресурстарына тапшы елдер қатарына Бахрейн, Катар, Ливия т.б. жатады.
  3. Ормандардың біршама үлкен қоры Еуразияда сақталған. Бұл шамамен дүниежүзілік орман қорының 40%-ын, жалпы ағаш сүрегінің 42%-ын, соның ішінде бағалы ағаш түрлерінің 2/3 бөлігін құрайды.

Дүниежүзілік орман ресурстарын шаруашылықта қолданудың артуына байланысты жыл сайын оған қауіп көбейіп барады. 200 жылда орман алқабы кем дегенде 2 есеге азаяды, жыл сайын 125 мың км2 алқапты орман құртылады. Орман ресурстарының сарқылуына әсер ететін негізгі факторлар: адамның шаруашылық әрекеті, табиғи және антропогендік апаттар.

Әлем халқы[өңдеу]

Халықтар географиясы[өңдеу]

Адамзат тарихының басым бөлігінде әлем халқы баяу өсті, әлем халқы алғашқы миллиардқа тек 1800-1804 ж. жеткен. Ал XX ғасырдың аяғына қарай 6 млрд-тан асты. Жер бетіндегі халық саны үнемі артып отырды. 1900 жылы 1,5 млрд, 1960 жылы 3 млрд, 2000 жылы 6 млрд-қа жетті. Демографиялық күрт өрлеу

Әлем бойынша халықтар орналасуы картасы

процесінің ең жоғары қарқыны (20% жуық) 60-жылдары болды. Ал 80-ші жылдары бұл көрсеткіш 17% төмендеді. Бұл демографиялық өтпелі кезең деп аталады. Елдердің әлеуметтік-экономикалық жағдайына байланысты табиғи өсімнің өзгерістері:

  1. туудың көптігі, өлімнің көптігі (Африка елдері);
  2. туудың көптігі, өлімнің азаюы (Азия мен Латын Америкасы );
  3. туудың аздығы, өлімнің аздығы (Жапония , Шығыс Еуропа, Ресей, ҚХР).

Демографиялық саясат дегеніміз - әр мемлекеттің халқының табиғи өсімін және халық санына байланысты мәселелерді шешу үшін жүргізілетін шаралар. Әр мемлекетте демографиялық саясат бағыты әр түрлі жүргізіледі, мысалы ҚХР-да халықтың өсімін күрт төмендету саясаты, ал Франция, Германия, Дания, Бельгия, Венгрия сияқты елдерде халық санын көбейту саясаты жүргізіледі.

Халықтардың нәсілдік және этностық құрылымы[өңдеу]

Нәсілдік құрам - жер бетінде негізгі үш нәсіл бар:

  • Еуропоидтік
  • Моңғолоидтік
  • Негроидтік және Австралоидтік.

Сонымен қатар аралық және аралас нәсілдік топтар (эфиоптар, малагасийліктер, полинезиялық, меланезиялықтар және т.б.) бар.

Этностық құрам.

Масай тайпасының өкілі

Жер шарында түрлі тайпалар, рулас тайпалар, ұлыстар, ұлттар бар. Этностық қауымдардың негізгі белгілеріне тіл, аумақ, мәдениет жатады. Жер бетін 4 мыңдай түрлі халықтар мекендейді. Бірақ мемлекеттік және этностық шекаралар өзара сәйкестендіріле орналаспаған. Жер бетіндегі мемлекеттердің жартысына жуығы бір ұлтты (Дания, Швеция, Жапония) болып келеді және көп ұлтты (Ресей мен АҚШ) мемлекеттер бар.

Тілдер топтары: 1.Үнді-еуропалық:

  • Роман тобы (француздар, итальяндар, испандар, Латын Америкасы тұрғындары);
  • Славян тобы (орыстар, украиндар, беларустар, поляктар, чехтар, словактар, болгарлар, сербтер, хорваттар);

Қытай-тибет тобы: қытай тобы. Дүние жүзінде көп таралған тілдер: қытай тілі (1 млрд-тан астам адам), ағылшын тілі (400 млн), хинди (300 млн), испан (280 млн), араб (230 млн), орыс (220 млн).

Діни құрам

Мұсылмандардың әлемде таралуы
Христиандардың әлемде таралуы

Дүние жүзінде негізгі үш дін бар:

Сонымен қатар индуизм, конфуциишілдік, ситоизм, иудаизм ұлттық діндері бар.

Халықтың орналасу географиясы[өңдеу]

Жер бетінде халық әр түрлі таралған Шығыс Жарты шарда Батыс Жартышарға қарағанда халық көбірек шоғырланған, солтүстік Жартышарда оңтүстік Жартышардан тығыз шоғырланған. Жердегі халықтың орташа тығыздығы бір шаршы шақырымға 30 адамнан артығырақ келеді. Еуропа мен Азияда бір шаршы шақырымға 100 адамнан, ал Солтүстік және Оңтүстік Америкада бұдан екі есе, Австралия мен мұхиттық аралдарда 10 есе аз. Халықтың ең көп шоғырланған аумақтары:

Қалалар және урбандалу[өңдеу]

Дамыған елдерде қалатұрғындары 75-80%, ал дамушы елдерде 40-50%. Қазір жер шарының жартысынан көбінде қала халқы тұрады. Урбандалу дегеніміз - қалалар мен қала халқының көбеюі, қалалардың ролінің артуы. Бір-біріне жақын орналасқан ірі қалалардың қосылуын агломерация лар деп атайды. Мысалы, Мәскеуагломерациясында 12 млн адам тұрады. Урбанизацияның ең жоғарғы буыны мегаполюстер агломерациялардың қосылуы. Мысалы, Бостон-Вашингтон (40 млн-ға жуық адам), Нью-Йорк, Филадельфия және т.б. Қалалардағы адамдардың қала маңына шоғырлануы субурбанизация деп аталады. Қала халқының үлес салмағы индустрияландырудың көрсеткіші. Дамушы елдерде урбанизация деңгейі төмен, қала халқының үлесі 30-41%. Мысалы, Латын Америкасы, Азия елдері. Ауыл-село халқы жер бетінде шамамен 18-20 млн.

Халықтың көші-қоңы[өңдеу]

Халқының саны басқа елден көшіп келушілердің есебінен өзгеруін - механикалық қозғалыс деп атайды. Адамдардың бір елден басқа елге қоныс аударуы - миграция деп аталады. Адамдардың өзге елдерге тұрақты тұруға кетуі - эмиграция, ал басқа елден келіп тұрақтануын иммиграция деп атайды.

Алғашқы көші-қон қарқыны Еуропа елдерінен Солтүстік Америкаға, Оңтүстік Америкаға, Африкаға, Аустралия мен Жаңа Зеландияға және т.б. жерлерге тарады. Мысалы, АҚШ халқының көп ұлтты болуы миграцияға байланысты. Қазіргі негізгі сыртқы көші-қоң бағыттарының жоғары аймақтары: Солтүстік Америкадан (Куба, Мексикадан Еуропаға, Оңтүстік Америкадан Солтүстік Америкаға, Оңтүстік Шығыс Азиядан Парсы шығанағы елдеріне дейін). Ішкі миграцияның негізгі бағыттары Шығыс Еуропадан Ресейге, Азиядан Еуропаға, Солтүстік Африкадан Еуропаға, Үндістаннан Еуропаға, [[Бразилия, Парагвайдан Аргентинаға дейінгі аймақтар.

Әлем шаруашылығы[өңдеу]

Халықаралық еңбек бөлінісі[өңдеу]

Өндіргіш күштердің орналасуы[өңдеу]

Электр энергетикасы[өңдеу]

Металлургия[өңдеу]

Машина жасау[өңдеу]

Химия өнеркәсібі[өңдеу]

Өсімдік шаруашылығы[өңдеу]

Мал шаруашылығы[өңдеу]

Көлік географиясы[өңдеу]

Құрлық көлігі[өңдеу]

Су көлігі[өңдеу]

Әуе көлігі[өңдеу]

Халықаралық экономикалық қатынастар[өңдеу]

Халықаралық сауда[өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6
  2. Қазақ энциклопедиясы
  3. География. Жоғары оқу орындарына түсушілерге арналған оқулық-тест. ШЫҢ Алматы 2007 ISBN 9965-9783-7-9

Тағы қараңыз[өңдеу]