Дүнгендер

Дүнгендер (қытай атауы — лаохуэй, хуэйминь, хуэйцзу — қытай тілінен аударғанда “мұсылмандар” деген ұғымды білдіреді) — негізінен, Қытайдың Нинся — Хуэй автономиялы ауданын қоныстанған халық. Түркі халықтары оларды дүнген, дунған деп атайды. Дүнгендер Қазақстан (36,9 мың адам, 1999) мен Қырғызстанда (Шу өзенінің аңғары), Өзбекстанда (70 мың адам) да тұрады. Қытайдағы саны 8 млн. (1999). Антропология жағынан Дүнгендер моңғол расасының қиыр шығыстық нәсіліне жатады. Мұсылман дінінің сүннит тармағын ұстанады. Қытай тіліне жақын әр алуан диалектіде сөйлейді. Жетісудағы Дүнгендер — Цин өкіметі билігіне қарсы ұлт-азаттық күресте жеңіліске ұшырап (1862 — 77), Шэньси, Ганьсу, Шыңжаң провинцияларынан пана іздеп келгендердің ұрпағы. Жаңа мекенде Дүнгендер бұрынғы жерлестік ретін сақтап, жинақы қоныстанды. Қазақстандағы Қарақоңыз, Шартөбе жерлеріне — шэньсиліктер, Қырғызстанның Ырдық ауылына — ганьсулықтар, Александровка елді мекеніне шыңжаңдықтар орналасты. Қытайдағы Дүнгендер солтүстік, оңтүстік-батыс (юньнань — сычуан) және оңтүстік-шығыс (гуандун) аталатын үш этнограф топқа бөлінеді. Негізгі кәсіптері — суармалы егіншілік. Күріш, арпа, бидай, жүгері, бау-бақша егеді, сиыр, жылқы, құс өсіреді. Кірпіш пен каркастан қалап, сабан қосылған балшықпен сыланған үйлерде тұрады. Бөлмені жылытатын жатаған кең пеш (кан) салады, аласа үстелде тамақтанады. Ерлер мен әйелдердің ұлттық киімдерінің үлгісі ұқсас келеді. Желбегей киетін кеудеше, кең балақ шалбар, матамен қапталған аяқ киім киеді. Әйелдер киімі кестемен әшекейленеді. Ұлттық тағамдары: ет араластырып майға қуырған ұн, көкөністер. Сүйікті тағамдары — дүнген кеспесі мен палау. Алдымен шай ішіп, соңынан сұйық тамақ ішеді. Тағамдарын таяқшамен жейді және бұрыш, сарымсақ, сірке қышқылын көп пайдаланады. Туыстық қатынасқа ерекше көңіл бөледі. Дүнгендер фольклоры өте бай. Қазақстанда дүнген ұлттық мәдениеті орта жұмыс істейді. Ұлттық музыка ансамбльдері, т.б. өнер ұжымдары бар. ^[1]

Пайдаланылған әдебиет

“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том