Чероки

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Чероки
Sequoyah.jpg
Секвойя. Чероки тайпасының көсемі, чероки буындық әліпбиін жасады
Бүкіл халықтың саны
299 862
Ең көп таралған аймақтар
Flag of Oklahoma.svg Оклахома
Flag of North Carolina.svg Солтүстік Каролина
Flag of Arkansas.svg Арканзас
Flag of Alabama.svg Алабама
Flag of Missouri.svg Миссури
Flag of Texas.svg Техас
Тілі

черокише, ағылшынша

Діні

христиандық, анимизм, байырғы американдықтардың шіркеуі

Чероки немесе чироки (чероки ᏣᎳᎩ [dʒalaˈɡî], ағылш. Cherokee) — Солтүстік Америкадағы (АҚШ) үндіс халқы.

Тарихы[өңдеу]

Чероки мөрі

Чероки бір кездері қазіргі Теннеси мен Солтүстік Каролина штаттарының аумағында Аппалач тауларының оңтүстігінің екі баурайында өмір сүрген.

Чероки қоғамы мен мәдениеті туралы XIX ғасырға дейін белгілі болғанның бәрі американдық жазушы Джон Ховард Пэйн жазбаларынан алынған. Оның жазбасында тайпа өкілдерінің қоғамның дәстүрлі құрылымы туралы есебі баяндалған, онда «ақ» топтағы жасы үлкен адамдар жеті кландардың өкілі болды. Пейннің айтуынша, бұл адамдар сауықтыру, тазарту және дұға ету сияқты діни іс-шараларға жауапты болған және осы топтағы орындар мұрагерлікпен беріліп отырған. «Қызыл» деп аталған тағы бір жас топ әскери іс-әрекетке жауапты болды. Әскери әрекет «кір» деп аталды, сондықтан шайқастан кейін оның қатысушылары қалыпты өмірге оралу үшін «ақ» топтың өкілдерінен тазару салт жораларынан етуі керек болды. Бұл иерархия XVIII ғасырға дейін жоғалып кетті. Оның жоғалу себептері талқыланды: қылмыс жасай бастаған Ani-kutani (чероки - ᎠᏂᎫᏔᏂ, Ani- - бір топ адамды білдіретін приставка; -kutani бөлігінің мағынасы белгісіз) деп аталатын черокилердің діни қызметкерлерге қарсы көтерілісінен кейін иерархия жоғалып кетті деп болжалды.

Чероки туы

Ерте чероки мәдениеті туралы білімнің тағы бір маңызды көзі - XIX ғасырда емшілер жазған didanvwisgi деп аталатын материалдар. Материалдар 1820 жылы Секвойяның тілге арналған буындық әліпбиін жасаған соң құрылды. Бастапқыда бұл материалдарды тек didanvwisgi қолданған, өйткені олар (материалдар) ерекше күшке ие деп есептелген. Кейін жазбаларды чероки тайпасының басқа өкілдері кеңінен қолдана бастады.

Черокидің алғаш көрген еуропалықтар - испандықтар болды. Бұл 1540 жылы болды, әйгілі конкистадор Эрнандо де Сото осы испан экспедициясына қатысқан. 1566 жылы испандықтар қайтадан чероки жеріне келді. Бұл жерде 1690 жылға дейін оларда шағын кен орындары мен қорытатын жерлері болған. Чероки жерінде қымбат металдардың жоқтығына көз жеткізген испандықтар оларға деген қызығушылықты жоғалтты. 1629 жылы Чероки және ағылшын көпестері өкілдері арасында бірінші кездесу өтті, олар батысқа Аппалач тауларына қарай жылжи бастады. Британдық елді мекендер пайда болғаннан кейін байланыстар тұрақты бола бастады.

XVIII ғасыр[өңдеу]

XVIII ғасырда чероки көршілес үндіс тайпаларымен және ақ отарлаушылармен қарқынды соғыстар жүргізді. Бастапқыда, француздарға қарсы британдықтармен одақта, содан кейін британдықтардың өздеріне қарсы және ғасырдың соңында американдық колонизаторларға қарсы британдық лоялисттермен одақта. Черокилердің ақтарға қарсы соғыстарда айтарлықтай шығынға ұшырады, бірақ ХІХ ғасырдың басында олар Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-шығысындағы кең құнарлы жерлерді қорғап, өздеріне қалтыра алды.

ХІХ ғасыр[өңдеу]

ХІХ ғасырдың басында черокидің негізгі діні христиан діні болды. XVIII ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басында чероки елеулі мәдени жетістіктерге қол жеткізді, көшпелі өмір салтын тұрақты өмір салтына ауыстырды, өз заманының заманауи үйлерінде тұра бастады, егіншілікпен, мал өсірумен және қолөнермен айналысты. Олар бес өркениетті тайпаның құрамына кірді. 1825-1826 жылдары чероки тайпасының көсемі Секвойя тайпалық кеңесте 1821 жылы өзі жасаған чероки тілінде жазуда әлі қолданылып келе жатқан, 85 таңбадан тұратын чероки буындық әліпбиін бекітті. 1828 жылы ол чероки тілінде «Чероки Феникс» газетін шығара бастады. Бай үндістерде плантациялары және жүздеген қара құлдары болды; ақсүйектік өмір салтын жүргізді.

XIX ғасырдың 30-шы жылдарының басында, оңтүстік-шығыс штаттар билігінің қысымымен АҚШ федералды үкіметі үнді анклавтарын жою, ал үндістердің өздерін Миссисипи өзенінің батысындағы бос жерлерге көшіру туралы шешім қабылдады. «Көз жасы жолы» деп аталатын 1838-1839 жылдары мәжбүрлеп жер аудару кезінде 4 мыңға жуық үндістер қайтыс болды.

Депортациядан кейін чероки және басқа өркениетті тайпалар АҚШ-тағы алғашқы тегін мектептер желісін құрды. Чероки аймағында, XIX ғасырдың ортасында 30-ға жуық тегін мектептер болды, мұғалімдердің барлығы дерлік чероки болды. Бүлайша айтқанда, «Чероки аумағы» Солтүстік Америка территориялары арасында білім берудің ең жоғары деңгейлерінің бірімен сипатталды.

Депортациядан бұрын чероки Америка Құрама Штаттарының мысалына қарай өзінің дәстүрлі «жоғарғы көшбасшысы» деп аталатын президенттін, үкімет, өздерінің конституциясын, заң кодекстерін құрды. 1850 жылға қарай «Чероки аймағында» 22 мыңға жуық адам өмір сүрді, олардың ішінде 4 мың азамат (чероки ерлері) дауыс беру құқығына ие болды. Әйелдер мен балалар, еуропалықтар (шамамен 1 мың адам) және қара құлдар (шамамен 4 мың адам) дауыс беруге құқылы болмады.

1889 жылы аудандарының бір бөлігінне көшуге рұқсат етілді (Оклахома аумағы); 1891 жылы иммиграция үшін тағы бір бөлігі ашылды.

Шығу тегі[өңдеу]

Чероки тараған аймақ

1880 жылдары Гораций Гэл черокидің ирокездермен туыстық байланысты екенін алға тартты. Кейіннен бұл болжам толық расталды; жалпы қабылданған жіктеуге сәйкес, чероки тілі жеке оңтүстік тармақтың өкілі ретінде ирокез тілдер отбасының бөлігі болып табылады.

Чероки өздерін тсалаги (ᏣᎳᎩ, “нағыз адамдар”) деп атайды, дегенмен бұл сөз олардың тілінде этимологияланбаған. Өзін-өзі атау еуропалықтар келгенге дейін олармен көршілес болған маскоги тілдер тобының тілінде сөйлейтін, чокта халқы қолданған Cha'la'kee («тауларда тұрады») деген атпен сәйкес келеді.

Мүмкін чероки шыныменде әлдебір аллигевтер немесе таллигувалардың ұрпақтары болуы мүмкін, олар туралы мәлімет ирокездер және алгонкиндер аңыздарында ежелгі уақытта оңтүстікке көшкен халық ретінде сақталған. Алайда, отаршылдық дәуірде ирокездер черокиді Oyata’ge’ronon («үңгірлерде өмір сүретін») деп атаған.

Мүмкін, чалаки экзонимі біртіндеп чероки тілінде тамыр жайып, өзін-өзі атау мәртебесін алды, ал ирокездер біраз уақыттан бері кетіп қалған адамдармен туыстығын еске алып, оларды әртүрлі тайпалар арасындағы мәдени байланыстар арқылы белгілі болған жаңа атпен аңыздарда атап кеткен.

Саны[өңдеу]

1674 жылы Черокидің саны шамамен 50 мың адамды құрады. Шешек эпидемиясы черокилерді екі есе азайтты, ал XIX ғасырдың басында санақ бойынша чероки саны 16 мың адамнан аспады. Одан кейін Оклахома штатындағы үнді территориясына тайпаның мәжбүрлеп жер аударылуы адамдардың санын төрттен бір бөлігіне азайтты. Чероки тайпасы соғысушы топтарға бөлінген АҚШ-тың Азаматтық соғысы тағы да адамдардың санын азайтты.

1990 жылғы халық санағы бойынша 308 132 чероки анықталды, олардың 15 мың адамы таза қанды чероки. Олардың 95 435 Оклахома штатының шығысында, 10 114 шығыс чероки Солтүстік Каролинада өмір сүрді. 2000 жылғы халық санағы бойынша, черокидің саны 281 099 болды, тағы 18 793 басқа үнді тайпасына тиесілі болса, чероки тайпасына жататындығын атап айтты. Чероки ұрпақтарының саны, соның ішінде метис пен самболарды қосқанда, 729 533 адамды құрады.

Тіркелген чероки тайпасының мүшелері шамамен 250 000 құрайды, және бұл Америка Құрама Штаттарындағы ең үлкен жергілікті американдық топтардың бірі.

Тіл[өңдеу]

Толық мақаласы: Чероки (тіл)

Чероки тілі - чероки үнділері сөйлейтін ирокез тілдерінің бірі. Секвойя ойлап тапқан чероки қайталанбас буындық әліпбиін қолданатын, әлі күнге дейін пайдаланылатын жалғыз оңтүстік ирокез тілі. Уикипедияда чероки тіліндегі бөлім бар.

Атақты өкілдері[өңдеу]

Тағы қараңыз[өңдеу]

Әдебиет[өңдеу]

  • Evans, E. Raymond. «Notable Persons in Cherokee History: Dragging Canoe». Journal of Cherokee Studies, Vol. 2, No. 2, pp. 176–189. (Cherokee: Museum of the Cherokee Indian, 1977).
  • Finger, John R. Cherokee Americans: The Eastern Band of Cherokees in the 20th Century. Knoxville: University of Tennessee Press, 1991. ISBN 0-8032-6879-3.
  • Glenn, Eddie. «A league of nations?» Tahlequah Daily Press. January 6, 2006 (Accessed May 24, 2007)
  • Halliburton, R., jr.: Red over Black — Black Slavery among the Cherokee Indians, Greenwood Press, Westport, Connecticut 1977 ISBN 0-8371-9034-7
  • Irwin, L, «Cherokee Healing: Myth, Dreams, and Medicine.» American Indian Quarterly. Vol. 16, 2, 1992, p. 237.
  • Perdue, Theda. «Clan and Court: Another Look at the Early Cherokee Republic.» American Indian Quarterly. Vol. 24, 4, 2000, p. 562.
  • Perdue, Theda. Cherokee women: gender and culture change, 1700—1835. Lincoln: University of Nebraska Press, 1999. ISBN 978-0-8032-8760-0.
  • Pierpoint, Mary. «Unrecognized Cherokee claims cause problems for nation.» Indian Country Today. August 16, 2000 (Accessed May 16, 2007).
  • Sturtevant, William C., general editor and Raymond D. Fogelson, volume editor. Handbook of North American Indians: Southeast. Volume 14. Washington DC: Smithsonian Institution, 2004. ISBN 0-16-072300-0.
  • Wishart, David M. «Evidence of Surplus Production in the Cherokee Nation Prior to Removal.» Journal of Economic History. Vol. 55, 1, 1995, p. 120.
  • Youngblood, Wayne L. Cherokee: People of the Written Word. Edison, NJ: Chartwell Books, 2008. ISBN 978-0-7858-2398-8.
  • Doublass, Robert Sydney. «History of Southeast Missouri», 1992, pp. 32–45
  • Rollings, Willard H. «The Osage: An Ethnohistorical Study of Hegemony on the Prairie-Plains.» (University of Missouri Press, 1992)

Сілтеме[өңдеу]