Қатысушы:Ерден Карсыбеков

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Википедия:Вавилон
kk Қазақ тілі бұл қолданушының ана тілі болып саналады
ru-5 Этот участник профессионально владеет русским языком
en-3 This user is able to contribute with an advanced level of English
de-1 Dieser Benutzer hat grundlegende Deutschkenntnisse
Emblem of Kazakhstan.svg
Бұл қатысушы
«Қазақстан»
жобасының мүшесі.

www.3-til.kz атты сайттың авторымын

Жаңа беттер[өңдеу]

Адамдар: Адам құқықтарыРабиндранат ТагорАнджело Бадаламенти

Тарих: Республикалық маңызы бар ескерткіштер: Үлгі:ШҚОҮлгі:БҚОҮлгі:Қарағанды облысыҮлгі:Қызылорда облысыҮлгі:СҚОҮлгі:Ақмола облысыҮлгі:Ақтөбе облысыҮлгі:Алматы облысыҮлгі:Атырау облысыҮлгі:Маңғыстау облысы

Қазақ әдебиеті: Үлгі:Мұхтар Әуезов шығармаларыӘдебиет тарихыБүркіт аңшылығының суреттеріҚыр суреттеріҚыр әңгімелеріҮлгі:Ғабиден Мұстафин шығармаларыҮлгі:Ғабит Мүсірепов шығармаларыАйгүл қойшының бір күніҮлгі:Сұлтанмахмұт Торайғыров шығармалары Қамар сұлуҮлгі:Тахауи Ахтанов шығармаларыҮлгі:Жүсіпбек Аймауытов шығармаларыЖүсіпбек Аймауытовтың аудармаларыҮлгі:Сәбит Мұқанов шығармаларыҮлгі:Жұбан Молдағалиев шығармаларыБайқоңыр баспалдақтарыЖеңіс жырларыҮлгі:Қасым Аманжолов шығармаларыҚасым Аманжоловтың аудармаларыАқын өлімі туралы аңызҮлгі:Әбдіжәміл Нұрпейісов шығармаларыҮлгі:Әбіш Кекілбайұлы шығармаларыҮлгі:Қадыр Мырза Әлінің шығармаларыИірім (Қадыр Мырза Әлі)Жазмыш (Қадыр Мырза Әлі)Үлгі:Мұқағали Мақатаев шығармаларыҮлгі:Хамит Ерғалиев шығармаларыХамит Ерғалиевтің аудармаларыКүй — дастан

Әлем әдебиеті: Үлгі:Уильям ШекспирҚателіктер комедиясыЖай нәрседен көп айқайШекспир сонеттеріҮлгі:Чарльз Диккенс

Музыка: Үлгі:Құрманғазы күйлеріҮлгі:Тәттімбеттің күйлеріСылқылдақҮлгі:Ықыластың күйлеріҮлгі:Дәулеткерейдің күйлеріҮлгі:Динаның күйлеріҮлгі:Сүгірдің күйлеріАққу (Сүгірдің күйі)Үлгі:Төлеген Момбековтың күйлеріҮлгі:Мағауия Хамзиннің күйлеріБалқаш толқыныҮлгі:Қорқыт күйлеріҮлгі:Қазақтың саз аспаптарыНью-эйджJunior Eurovision ән байқауындағы Қазақстан

Ғарыш: Жылжымайтын жұлдыздар кітабыМарс бетіндегі ғарыш аппараттары тізіміPerseveranceҮлгі:Айға ұшқан ғарыш кемелерLunar Precursor Robotic ProgramЛуна-1Луна-2Луна-3Луна-4Луна-5Луна-6Луна-7Луна-8Луна-9Луна-10Аполлон 10Ай бетіндегі ғарыш аппараттары тізіміЛунар орбитерАполлон 11Чанъэ-5

Ғылым: Үлгі:Әл-Фараби еңбектері (Ізгі қала тұрғындарының көзқарасы, Мемлекеттік қайраткерлердің нақыл сөздері, Қасиетті Платон мен Аристотель көзқарастарының ортақтығы туралы, Ұлы Зенонның жоғары ғылым бойынша трактаты жайында, Интеллект сөзінің мағынасы жайында, Платон заңдарының мәні) • Шығыс аристотелизміҮлгі:Жеті данаҮлгі:ЛогикаҮлгі:Мемлекет пен құқық теориясыҮлгі:Адам қаңқасыҮлгі:Иммунды жүйеҮлгі:ҚанҮлгі:КөзХориоидеаҮлгі:Жүйке жүйесіҮлгі:ПсихологияҮлгі:Медициналық визуалдауБірфотонды эмиссиялық компьютерлік томографияҮлгі:Орталық жүйке жүйесінің ауруларыҮлгі:Тыныс алу мүшелерінің ауруларыҮлгі:Жүрек-қантамырлар жүйесінің аурулары

Спорт:Үлгі:VІІ қысқы Азия ойындарыМәнерлеп сырғанау VІІ қысқы Азия ойындарындаШайбалы хоккей VІІ қысқы Азия ойындарындаҮлгі:Олимпиада ойындарында Қазақстан туын ұстаушылар

Тамақ: Үлгі:СүтПіскен сүтҮлгі:ШайШай бұтағыШай мұражайларының тізіміҮлгі:ШоколадTheobroma bicolorҮлгі:НанНан өнеркәсібіҮлгі:Балық аулауҚармақжемҮлгі:ДәрумендерҮлгі:КөкөністерҮлгі:Дәнді дақылдар

Басқа: Алматы Менеджмент УниверситетіБалқаштүстіметаллЕң көп сатылған видео ойындар тізіміТетрисТөрт бостандықҮлгі:Шәкен Айманов фильмдері

Порталдар: Портал:ӨнерПортал:Техника

Фотолар[өңдеу]

Эсселер[өңдеу]

Жаугершілік заманның топонимдері

Қазақта «жеріңнің аты — бабаңның хаты» деген сөз бекерден бекер айтылмаған. Жер-су атаулары арқылы халықтың жадында елеулі тарихи оқиғалар сақталып, бүгінгі һәм келешек ұрпақтарға өнегелі бейне қалдырғандай болады. Осындай атаулардың астарына көз салғанда, өткен заманның рухани келбеті де ашылып, айқын көріне бастайды.

Тарихымызда халыққа ауыр салмақпен түскен қиын кезеңдер аз болған жоқ. Оның арасында XVII-XVIII ғасырларда орын алған Жоңғар шапқыншылығына қарсы күресті ерекше атап өткен жөн. Бұл қазақтың көшіп-қонуға жайлы жерлерінен айырылып, ұлт ретінде жоғалу қаупі төнген заман еді. Сондай-ақ, жерімізді ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен қорғаған батырлардың даңқы шыққан заман еді. Сол заманнан сақталып келген әдеби және материалдық мұрадан басқа, тарихи дереккөз ретінде кейбір топонимдерді де қарастыруға болады.

Кең-байтақ қазақ даласының жазирасында белгілі бір батырдың атымен аталған жер қиыры, көлі мен тауы, ауылдары молынан кездеседі. Абылай ханның ту ұстаушы үш батыры – әйгілі Қанжығалы Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай және Шапырашты Наурызбайдан бастайық. Ақмола облысында Бөгенбай мен Қабанбай батыр ауылдары бар болса, Алматы қаласында сегіз ауданның бірі Наурызбай атымен аталған. Абылайдың қасында жүрген Өтеген, Олжабай сияқты батырлардың атымен де аталған ауылдар бар, бірақ бұл елді мекендердің көбісі жаңа аттарын жаңа дәуірде алған.

Ал сол қалмақ-жоңғарлармен майдандасқан қиян-кескі шақтан бері өзінің батырлық атауымен белгілі болған топоним мысалдарын да келтіруге болады. Қаракесек Жалаңтөс батырдың екінші аты Соқыр батыр еді, олай аталуына келесі оқиға себеп болған. Қарағанды маңындағы үлкен шайқастардың бірінде Жалаңтөстің көзіне қалмақ атқан жебе қадалады. Оны суырып алуға жанындағы серіктердің бірде-біреуінің батылы бармайды, сонда Жалаңтөс өз атының қанжығасын пайдаланып, жебені көзбен бірге жұлып алады. Өз көзін шайқас болған жердегі өзенге лақтырып жібереді. Содан былай ол өзеннің атауы Соқыр өзен болып кетеді.

Ұзындығы 100 шақырымға жуықтаған бұл өзен Шерубайнұраға құяды. Ал Шерубайнұраның өзі 17 жасынан батыр атанған Шерубай Биболдыұлының есімімен аталады. Бұланты, Аңырақай сияқты үлкен шайқастарда бір топ сарбаз бастаған Шерубай батыр кейіннен ата қонысы Қарағанды аймағына келіп мекен тебеді, ғұмыры ғасырдан асып, қайтқанда сол өзен бойындағы биіктеу төбе басына жерленеді.

Келесі топоним адам есімімен аталмаса да, шығу тарихы нақты бір батырға байланысты болып отыр. Ол жер — Ойрантөбе; Алматы — Нарынқол тас жолының бойындағы Көкпекті ауылының қарсы бетінде тау етегіндегі жазық жер. Мұнда Албанның Райымбек батыры бастаған қол жоңғарларға қарсы соғысып, үлкен жеңіске жеткен деседі. Сол маңайда Райымбек бұлағы атты су бастауы да бар. Көпшіліктің пікірінше, Ойрантөбе атауы «жауды қирата, ойран сап жеңген төбе» мағынасында қойылған.

Ірі шайқастардың енді біреуі қазіргі Қарағанды облысындағы Шажағай өзенінің бойында орналасқан жартастардың маңайында болған. Қалмақтар шабуылды Қарқаралы жақтан өткізіп, қазақ ауылдарына күшпен ене бастағанда, 85-ке келген Тарақты Байғозы батыр қол бастап, жауға қарсы аттанады. Және жиені Жарылғапқа жаушы жіберіп, жәрдем сұрайды. Хабарды естісімен Керней Жарылғап батыр өз сарбаздарымен шайқасқа екінші жақтан қосылады. Сөйтіп қалмақтар қырғын тауып, жеңіліске ұшырайды. Денелері көмілмей қалған соң, алаңқай маңы сасып кетеді. Сол себептен шайқас болған жер Сасық жартас деп аталып кеткен.

Қазақ қолының қатты соққысына ұшырап, жау жасақтары күйрей жеңілген тағы бір жер Қалмаққырылған екені атының өзінен бірден байқалады. Шын мәнінде, Қазақстанның ауқымды территориясында ондай жер-су атауы бір емес, бірнешеу. Кейде қысқа нұсқамен Қалмаққырған деп те айтылады.

Қарағанды облысы Ұлытау ауданындағы Қалмаққырған өзені Қарамола тауынан басталып, Шұбартеңіз қонысына жетпей тартылып қалады, жалпы ұзындығы 325 шақырым. Энциклопедия дерегінше, 1723 жылы осы өзеннің бойында қазақ сарбаздары қалмақтарды ойсырата жеңгеннен кейін бұрынғы Белеуітті өзен сол жеңістің құрметіне Қалмаққырылған болып аталған.

Павлодар облысы Май ауданындағы Қалмаққырылған тауы Ақ­шиман ауылының оңтүстік жа­ғына қарай орналасқан. «Егемен Қазақстанның» былтыр бұған арнап жазған мақаласында таудың ені 10 шақырым, ұзындығы 17 шақырым деп көсетілген. XVIII ғасырдың ортасында жоңғарлар Баянауыл жерін Ертіс өзені жағынан басып алмақ болады, оларға қарсы Абылай ханның сенімді әрі мықты батыры Олжабай Толыбайұлы тойтарыс ұйымдастырады. 1756 жылы осы аласа тау сілемдерінде шешуші шайқас орын алады. Қалмақтар қазақтың тегеурініне шыдас бермей, шегіне бастағанда, дөңгелене орналасқан құз-жартастартың ортасында қалып қояды. Олжабай батырдың жасағы жауды қоршауға алып, түгелдей жер жастандырған деседі. Қырғын болған таушықтың атауы да осыдан. Дәл осы облыста Шідерті өзенінің жоғарғы ағысына жақын орналасқан Шүршітқырған жерінің тарихы да осыған ұқсас.

Бұған қоса Ақтөбе облысының Темір ауданында Қалмаққырған елді мекені бар. Профессор Зәкіратдин Байдосовтың айтуынша, бұл аумақ ХХ ғасырдың 30-жылдарында Қандыағаш — Гурьев теміржол торабы салынғанда, осылай аталатын жерге байланысты Қалмаққырған бекеті пайда болды, қазір 50-60 үйлік дербес ауылға айналған. Бірақ бұрын Темір, Ойыл өзендерінің басындағы жерлерді, Шилі, Кенжалы өзендерінің алқабын алып жатқан кең аңғарлы аймақтың атауы еді. Мұнда Кіші жүздің Әбілқайыр ханы мен қалмақтардың Аюке ханы бастаған әскерлердің сұрапыл соғысы өткен деп айтылады. Кейбір тарихшылардың пайымдауынша, Қандыағаш топонимі де жоңғар шапқыншылығы кезеңінде пайда болды.

Тарихтан жақсы білетініміз, қазақ халқының Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрестегі ең ірі жеңісі — Аңырақай шайқасы.

«Ақтабан шұ­бы­рынды, Алқа­көл сұлама» қасіретті оқиғасынан кейін мыңдаған жауынгерінен, құнарлы жерлерінен айырылған қазақтың басы қосылып, үш жүзі бірігіп, бетбұрыс шабуылға даярлана бастайды. Шешуші шайқас Балқаш көлі, Отар даласы, Шу өзені аралығындағы адырлы алқапта 1729, кейде 1730 жылы өтті деп көрсетіледі. Екі тараптан 70 мыңға жуық жауынгер қатысқан делінеді. Үш жүз жасақтарының қимылын үйлестіру міндетін Әбілқайыр хан жүзеге асырды. Бір жарым айға созылған ұрыстың нәтижесінде жоңғарлар үлкен шығындарға ұшырап, жеңіліп, майдан алаңынан жөңкіле қашқан.

«Бұл жолы бір сұрапыл шайқас болды. Ойраттардың аңыраған дауысын күллі қазақ түгел естіген шығар. Енді мына жазық Аңырақай атанады ғой», деп Әбіш Кекілбаевтың «Үркер» романында жазылған. Яғни Аңырақай даласының атауы да соғыс тарихымен тікелей байланыста болып тұр деген пікір қалған.

Аңырақайдан кейін ойрат-қалмақтардың қазақ жерлерін жаулау жоспары бұзылып, мемлекеті құлдырап, ұлты да көп ұзамай құрып кетеді.

Міне, кей топонимдердің тереңіне бойлағанда, тарихымыздың осындай беттері ашылады. 555 жыл бұрын байрағын көтерген Қазақ хандығы батыр бабаларымыздың арқасында жерін, ділін қалай сақтап қалғанын жер-су атауларынан да біліп отырамыз.


Сарқылмас байлық тіліміз

Бәрі біле бермейтін жәйт болар, дүниедегі ең бай тілдердің бірі — біздің қазақ тілі. Оның бір айқын мысалы: ағылшынның ұлы ақыны мен драматургі Шекспир өзінің барлық шығармаларында 15 мыңға жуық сөз қолданған екен, ал Әуезовтың жалғыз ғана «Абай жолы» эпопеясының сөздік қоры 17 мыңға дейін жетеді.

Ұлттың мәдениетімен біте қайнасып жатқан және сол ұлттың мінезін ашып көрсететін ана тіліміз, шынымен де, қазақ жазирасындай кең деп айта аламыз. Шығыс пен батыстың әсерінен молая түскен, бірақ өзінің байырғы тамырларынан айырылмаған қазақ тілі өзінің қойнауында ұлан-ғайыр көп сөзді сақтап отыр. Кейбір дереккөздерде тіліміздің сөздік қоры 2,5 миллионға дейін барады деп көрсетілген. Осындай бай қордың пайда болуына әртүрлі себептер әкелген.

Оның бір себебі — тілімізде дыбысталуы өзгешеленетін, бiрақ мағыналық дербестiгi жоқ сөздер молынан кездеседі. Лингвистикада бұны жарыспалылық, немесе варианттылық деп атайды. Мысалдары: уағда-уәде, ғаріп-кәрiп, палуан-балуан, бiрдеме-бiрдеңе, шүбәлану-шүбалану, мүлде-мүлдем, қапыда-қапияда, айқай-айғай, әзер-азар, түгендеу-түгелдеу, риза-разы-ырза.

Жарыспалылықты келесі факторлар тудырады: кірме сөздердің ауызекi тiлде түрлiше айтылып қалыптасуы, мысалы араб-парсы сөздері (әл-хал, есеп-қисап, қаржы-қаражат, ғылым-iлiм, ғазиз-әзiз), немесе орыс тілінен енген сөздер (сумка-сөмке, майка-мәйкі, ноль-нөл), кейбір сөздердiң ауызекi сөйлеу барысында дыбыс өзгерiстерiне ұшырауы (жай-жәй, зәбiр-жәбiр, жалпақ-жайпақ, іңген-інген), бір түбірге ұқсас жүрнақтардың қосылуы (пiшiн-пiшiм, шаруақор-шаруашыл-шаруагер, келешек-кележақ), кейбір сөздердің ескі мен жаңа нұсқаларының қатарынан қолданылуы (суар-суғар, өмiр-ғұмыр, мән-мағына), түрлiше жазылуынан да орфографиялық вариант сөздер түзiледi (рахмет-рақмет, тор көз-торкөз-торгөз, сахна-сахына, емеурін-емеуірін).

Бұдан бөлек қазақ тілінде қоссөздер жиі-жиі қолданылады. Басқа тілдерде онша көп кездесе бермейтін бұл сөз құрастыру түрі нәтижесінде, екі сөздің қайталануы немесе қосарлануы арқылы жаңа бір ұғым жасалады.

Мысалы: Жаманның көңілін ауласаң да, дауын даулама. Бұл мақалдағы «дау» сөзін алсақ, оған қосарлана келген дау-дамай, дау-шар, дау-даңғаза, дау-дамау, дау-жанжал, дау-таластың әрқайсысы өз алдына бөлек сөз болып есептеледі.

Және қоссөздер арасында да жарыспалылық тағы кездеседі. Мысалы, жанталасқан, асығыс-үсігіс қимылдарды кейде апалаң-топалаң, кейде опалаң-топалаң, кейде апыр-топыр, опыр-топыр, немесе қым-қуыт, қым-ғуыт деп кетеді.

Қазақ тілі байлығының енді бір аса құнарлы қайнар көзі — синонимдер, яғни мағынасы бір-біріне жуық сөздер. Синонимдер тілдің асыл қазынасы болып қана қоймай, халықтың ұлттық таным-түсінігін, болмысын да танытады.

«Абайлау» сөзін алайық. Ол бір-біріне жақын мынадай үш мағынада қолданылады: 1) абай болу, сақ болу, 2) байқағыш болу, әр нәрсенің мән-жайын ажырата білу, 3) көңіл аудару, ден қою. Бұған қарап, сөздің келесі синонимдерін тізіп шығуға болады: байқау, сақтану, сақсыну, қауіптену, аңдау, аңғару, байқастау, аңыстау, бағдарлау. Кейде осы тізімге абайлағыштыққа негізделген сезу, бағамдау деген түйсік әрекеттерін де қосады.

«Қазақ тілінің синонимдер сөздігін» ашып қарасақ, онда ондаған сөзден тұратын, ұзын синонимдік қатарлар жиі-жиі кездеседі. Мысалы, «ерке» сөзінің 12 синонимі берілген: ерке, еркетай, тотай, шолжаң, әздек, шолжақ, шалжақ, шолжың, тәлпіш, бұлаң, бұла, көлең.

«Сұлу» сөзінің 21 синонимі бар: сұлу, әдемі, әсем, көркем, ару, әрлі, бәденді, ажарлы, шырайлы, келбетті, кескінді, көрікті, сиықты, келімді, зипа, айдай, реңді, өңді, қияпатты, әйбат, райлы. (Бұған әйбәт, сымбатты, сүйкімді, дидарлы сөздерін де қосуға болады.)

«Күшті» сөзінің 25 синонимі бар: күшті, әлуетті, әндемді, қайратты, қажырлы, қарулы, жігерлі, қуатты, құдіретті, белді, мықты, қабырғалы, қарымды, атпал, дүмді, білекті, әпжемді, бұғаналы, егеудей, жолан, мығым, қауқарлы, абадан, мелжемді, әлменді.

Әр синоним өзінің мағыналық, стилистикалық реңкімен ерекшеленеді. Мысалы, «реті» сөзінің синонимдері: жөні, ыңғайы, орайы, оңтайы, қисыны, қапысы, ебі, қыбы, иіні, қолайы, қиғы, қидыны, қисынқасы. Мұндағы соңғы екі сөз қарапайым ауызекі тілде қолданылса, қиғы деген нұсқасы диалектизм болып табылады. Қыбы деген кітаби лексикаға жақын болса, орайы бейтарап болып келеді.

Қазақ тіліне ғана тән, өзге тілдерде баламасы кездеспейтін сөздер де қорымызда көпшілік.

Қансонарда бүркітші шығады аңға,
Тастан түлкі табылар аңдығанға,
Жақсы ат пен тату жолдас — бір ғанибет
Ыңғайлы ықшам киім аңшы адамға.

Абай өлеңінен таныс болып келген «қансонар» сөзі басқа ешбір тілде кездейспейтін ұғымды білдіреді. Оның мағынасы: жаңа жауған көбік, соны қардан соң із жақсы көрінетін кез.

Ат үстінде күнін кешкен, атты қазынадай тұтқан қазақта бұл киелі жануарға байланысты сан түрлі атаулар қалыптасқан. Мысалы, жылқы төлін құлын, жабағы (алты айдан асқан құлын), тай (жылқының бір жастағысы), құнан (екі жастағысы), дөнен (үш жастағысы), сәурік (үйірге салынбаған үш-төрт жастағы жылқы), бесті (бес жастағысы) деп жасына қарай атау да ешкімде кездеспейді.

Сол сияқты, жеті атасын жете білген қазақта ұрпақтың жеті буынының әрқайсысына жеке атау бар: бала, немере, шөбере, шөпшек, немене, жүрежат, туажат. Немеренің баласы шөберені басқа елдер қоссөз немесе күрделі сөз арқылы береді, бірен-саран тілде ғана бұған жеке сөз бөлініп жүр. Ал шөпшек және одан әрі атаулар өзге тілдің ешқайсында жоқ.

Іңгә деген сөз басқа тілдерде «сәбидің жылауы» деп екі не одан да көп сөзбен беріледі. Асар сөзін алсақ, салттың мәнін түсінуге оңай болғанымен, басқа тілдерге тек сөз тіркесімен аударылып жүреді. Және бір қызық мысал — шүйіркелесу сөзі. Орыс тіліне «разговаривать по душам» деп үш сөзбен, ағылшыншаға «talking heart to heart» деп төрт сөзбен аударылады екен. Міне, осындай күрделі ұғымдарды, құбылыстарды, эмоцияларды ұтықты сөзбен жеткізе алуымыз да қазақ тілінің байлығынан болып отыр.