Қырғызстан

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
(Қырғыз Республикасы бетінен бағытталған)
Мұнда ауысу: шарлау, іздеу

Координаттар: 41°16′00″ с. е. 74°59′00″ ш. б. / 41.26667° с. е. 74.98333° ш. б. / 41.26667; 74.98333 (G) (O) (Я)

Қырғыз Республикасы
қыр. Кыргыз Республикасы
Flag of Kyrgyzstan.svg National emblem of Kyrgyzstan 2016.svg
Байрақ Елтаңба
Ұран: «Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Гимни»
Әнұран: «Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик Гимни Қырғызстан әнұраны» (тыңдау )
Kyrgyzstan (orthographic projection).svg
Тарихы
Құрылды 840 жыл—Қырғыз қағандығы
Тәуелсіздік күні 31 тамыз 1991 жылы (КСРО-дан)
Мемлекеттік құрылымы
Ресми тілдері қырғызша — мемлекеттік
орысша — ресми түрде
Елорда Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg Бішкек
Ірі қалалары Бішкек, Ош Жалалабат Қарақол
Үкімет түрі Парламенттік республика Парламенттік-президенттік республика
Президенті
[1]
Премьер-министрі
Жоғорқу Кеңеш Спикері
Сауранбай Жиенбеков
Сапар Ысақов
Дастан Жұмабеков
Мемлекеттік діні Зайырлы мемлекет
Географиясы
Жер аумағы
• Барлығы
• % су беті
Әлем бойынша 86-шы-орын
198 500 км²
3,6
Жұрты
• Сарап (1.01.2017 ж)
Тығыздығы

6 000 000 адам (110-шы)
27 адам/км²
Экономикасы
ЖІӨ
  • Қорытынды (2008)
  • Жан басына шаққанда

21,009 млрд.[2] $ (135-ші)
1000[2] $
АДИ (2016) 6.598 (орташа) (109-шы)
Этнохороним қырғыздар қырғыз қырғызстандықтар
Валютасы қырғыз сомы
(KGS, код 417)
Қосымша мәліметтер
Интернет үйшігі .kg
ISO коды KG
ХОК коды KGZ
Телефон коды +996
Уақыт белдеулері UTC+6

Қырғызстан (ресми) Қырғыз Республикасы, қыр. Кыргыз Республикасы, КыргызстанОрта Азияда орналасқан мемлекет. Жер аумағы – 198,5 мың км2. Халқы – 6 миллион адам. Қырғыздар (72,6%), орыстар (6,4%), өзбектер (14,5%), украиндар, татарлар, қазақтар, ұйғырлар, немістер, тәжіктер, дүнгендер, т.б. ұлт өкілдері тұрады. Астанасы – Бішкек қаласы (624 мың адам). Конституциясы бойынша – Президенттік басқару нысанындағы мемлекет. Заң шығарушы органы (Жогорку Кенеш) 2 палатадан тұрады. Ресми тілдері – қырғыз және орыс тілдері. Ұлттық мерекесі – 31 тамыз – Тәуелсіздік күні. Ақша бірлігі – сом. — 6 140 200 адам (2017 жылғы 1 қаңтарға)[3].

Аумақтың аумағы 199 951 км² құрайды. Ол әлем бойынша 85-ші орынға ие, ТМД елдерінің арасында 7-орын, 140-інші орын - ЖІӨ бойынша PPP және 111-ші орында.

Әкімшілік-аумақтық мағынада ол 7 ауданға және республикалық маңызы бар 2 қалаға бөлінген, Бішкек және Ош. Экономикалық-географиялық жағынан, Орталық Қырғызстан, Солтүстік және Оңтүстік өңірлер.

Географиялық орны[өңдеу]

Тағы қара: Қырғызстанның географиясы

Қырғызстан спутниктен.

Қырғызстан — Орта Азияда орналасқан ел, солтүстігінде Қазақстанмен, шығысы мен оңтүстік-шығысында Қытаймен, оңтүстік-батысында Тәжікстанмен, ал батысында Өзбекстанмен шектеседі. Солүстіктен оңтүстікке 454 км, ал батыстан шығысқа қарай 925 км-ге созылып жатыр. Мемлекеттік шекаралары, негізінен, таулар аркылы өтеді. Сол себепті тәуелсіздігін алғаннан кейінгі кезеңде шекараларын айқындау мақсатында көршілес мемлекеттермен келісімдер жүргізілді. Геосаяси жағынан алғанда ел аумағы аса маңызды аймақ болып табылады. Елдің географиялық орнының бұл ерекшеліғін НАТО-ға мүше елдер халықаралық терроризмге қарсы күресте маңызды тірек пункті ретінде пайдалануда.

Тарих[өңдеу]

Қазіргі Қырғызстан жеріндегі алғашқы мемлекеттік құрылымдар б.з.д. II ғасырда пайда болған. Біздің заманымыздың VI—XII ғасырлары аралығында бұл аймаққа Енисей бойынан түркі тайпалары қоныс аударған болатын. Кейіннен олар моңғол-татар шапкыншылықтарына ұшырап қуғындалды.

XIX ғасырда алдымен Қоқан хандығының иелігінде болып, кейіннен Түркістан губерниясы құрамында Ресей империясына өз еркімен қосылды. Қырғызстанның табиғат жағдайы өте қолайлы, таулы жерлеріне Ресейдің ішкі аудандарынан шаруалардың жаппай қоныс аударуы жүрді. Бұл жағдай бұрын тек қана көшпелі мал шаруашылығымен айналысып келген қырғыз жерінде, жаңа шаруашылық түрлерінін; дамуына қозғаушы күш болды.

Қазан революциясынан кейін бұл аймақ Қара Қырғыз автономиялық облысы деп аталды, ал 1926 жылы Қырғыз КСР-і болып қайта құрылды. 1991 жылы Қырғызстан тәуелсіздігін жариялады.

Бүгінде Қырғыз Республикасы әкімшілік жағынан 6 облыстан және Бішкек қалалық кеңесінен тұрады.

Табиғат жағдайы мен ресурстары[өңдеу]

Ақ Барыс (қырғ. ілбірс).

Қырғыз жері, негізінен, таулы болып келеді, мұнда Тянь-Шань тауының ең биік нүктесі — Жеңіс шыңы (7439 м) орналасқан. Бір-бірінен кең тауаралық аңғарлар (Шу, Ыстықкөл, Талас) арқылы бөлініп жатқан тау жоталары басым түрде ендік бағытта орналасады. Олардың геологиялық-тектоникалық құрылысы, ландшафтылық сипаты өте күрделі. Таулы аудандар қуаты 8—10 балдың күшті жерсілкінулер байқалатын сейсмикалық белдеуде орналасқан.

Қырғыз жерінің 95%-дан астам бөлігі теңіз деңгейінен 1000 м биікте орналасқан, ал оның 40%-дан артық бөлігі 3000 м биіктікте жатыр. Биік таулы жер бедері мен соған сәйкес қалыптасатын табиғат жағдайлары елдің экономикасын өркендетуге күшті әсерін тигізеді.

Жер қойнауы пайдалы қазбаларға аса бай. Солтүстігінде түсті металдардың (молибден, мыс, сурьма), Ішкі Тянь-Шань қойнауларында метаморфтық жыныстармен бірге кездесетін молибден, темір және қалайы кен орындары таралған. Оңтүстігінде сынап, сурьма, алтын, сондай-ақ қоры онша мол емес темір, марганец, алюминий, полиметалл кездеседі. Тауалды иіндері мен қазаншұңқырларда қоңыр көмір және таскөмір, мұнай коры барланған. Көптеген кең орындары биік таулы аудандарда орналасқандықтан, оларды игеру мәселесін қиындатады.

Қырғыз жері таулы болғандықтан, су ресурсымен жеткілікті дәрежеде қамтамасыз етілген. Ең ірі өзені — Нарын, сондай-ақ Шу, Шатқал, Ақсай өзендері бар. Өзен сулары суландыру мақсатында көбірек пайдаланылады. Ондағы беткі ағынның 20%-ға жуығы жер суаруға жұмсалады.

Климаты шұғыл континентті сипатта, жаз ыстық, қыс суық болып келеді. Таулы жер бедері ауа температурасы мен ылғалдын таралуына өте күшті ықпал етеді. Ауаның орташа температурасы жазық жерлерде қыста -4°С, жазда +25°, +27°С-қа дейін көтеріледі. Мұндай жағдай топырақ-өсімдік жамылғысының ете күрделі құрылымын қалыптастырады. Әсіресе бұл жағдай биік тауларда өте айқын байқалады. Сондықтан елдің табиғат жағдайы ауыл шаруашылығының көптеген салаларын өркендетуге мүмкіндік береді.

Тянь-Шань таулары аралығында орналасқан Ыстықкөл елдің ең басты рекреациялық байлығы болып есептеледі, оны "Тянь-Шаньның інжу-маржаны" деп атайды.

Шатқал жотасының оңтүстік беткейінде орналасқан Сарышелек көлі және оның айналасындағы жеміс ағаштары мен сирек кездесетін жаңғақты ормандар алқабы Сарышелек қорығының құрамына енеді. Мұнда Қырғызстанның көрікті демалыс-сауықтыру орындары орналасқан.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар[өңдеу]

Қырғызстанда әртүрлі мәртебелерден тұратын 88 ерекше қорғалатын (ООПТ) табиғи аумақ бар: табиғат қорлары, қорлар, табиғи парктер, ғибадатханалар, биосфералық аумақтар. 00ПТ барлығы 1 476 121,6 гектар, немесе 14 761,21 км ² (республика аумағының 7,38%). Мысалы, Бүгінгі таңда:

  • 10 табиғат қорлары (509 952,7 га);
  • 13 табиғи парктер (724 670,2 га);
  • 64 резерві (оның ішінде 8 орман, 23 ботаникалық, 2 кешенді және 12 аң аулау (зоологиялық), 19 геологиялық (жалпы ауданы 241 498,7 га));
  • 1 биосфералық аумақ (4 314,4 мың гектар).
ҚР мемлекеттік табиғи паркі
Атауы Құрылған жылы Ауданы, га
1 Ыстықкөл 1948 18 999
2 Сары-Челек (биосферный) 1959 23 868
3 Беш-Араль 1979 112 463,3
4 Нарындық 1983 36 969
5 Қаратал-Жапырық 1994 36 392,6
6 Сарычат-Эрташ 1995 149 117,9
7 Падыш-Атин 2003 30 556,4
8 Кулун-Атин 2004 27 434
9 Сурма-Таш 2009 66 194,4
10 Дашман 2012 7958,1
Бітіуі: 509 952,7
ҚР мемлекеттік табиғи паркі
Атауы Құрылған жылы Ауданы, га
1 Ала-Арча 1972 16 484,5
2 Қырғыз-Ата 1992 11 172
3 Кара-Шоро 1996 14 440,2
4 Беш-Таш 1996 13 731,5
5 Чоң-Кеминский 1997 123 654
6 Қаракөл 1997 38 095,3
7 Салкын-Төр 2001 10 419
8 Саймалуу-Таш 2001 32 007,2
9 Саркент 2009 39 999,4
10 Кара-Буура 2013 61 543,9
11 Кан-Ачуу 2015 30 496,5
12 Алатай 2016 56 826,4
13 Хан-Тәнірі 2016 275 800,3
Бітіуі: 724 670,2

1998 жылы «Ыссық-Құл» биосфералық аумағы 4 314,4 мың га (әкімшілік аумақ) Ыстықкөл), қолданыстағы заңнамаға сәйкес ерекше қорғалатын табиғи режиммен ұлттық деңгейде қорғалатын табиғи аумақтар мәртебесіне теңестіріледі. 2001 жылдан бастап ЮНЕСКО шешімімен биосфералық аумақ «Ыссык-Кол» биосфералық қорлардың әлемдік желісіне енгізілді.

Республиканың сақталған аумақтарына, халықаралық маңызы бар: 1976 жылдан бері Ыстықкөл көлімен бірге, сулы-батпақты алқаптардың халықаралық тізіміне Рамсар конвенциясы енгізілген) суару және су құстарын ұшу және қыстайтын жерлерде демалыс орны. Бұл тізім сондай-ақ Хартиясы-Құл (2005) көлдер кіреді және Сонкёль-өл (2011) Қаратал-Жапырық қорығы, бұл Халықаралық Қызыл кітабына енгізілген тау қазына түрлеріне арналған ұя, және мұнда тұратын екі құс, лебедь-кликун және журавль красавка, Қырғызстанның Қызыл кітабына енгізілген.

Сары-Челек 1979 жылы мемлекеттік табиғи биосфералық қорығы бағдарламасының шешімімен ЮНЕСКО «Адам және биосфера» биосфералық резерваты халықаралық желісіне енгізілді. Мұнда бүкіл табиғи кешен мен кешен бақыланады. Қорық аумағында ауа райы бақылау-өткізу пункті жабдықталған және жұмыс істейді[4].

Пайдалы қазбалар[өңдеу]

«Кумтор» алтын кен орны (қырғ. Кум-Төр).

асыл депозиттері бойынша ел шот минералдық-шикізат базасын, түсті және сирек металдар, металл емес шикізат, отын-энергетикалық ресурстар. Қырғызстан табиғи минералды шикізаттың көптеген түрлеріне айтарлықтай әлеуетке ие. Өз аумағында руда мен металл емес минералдардың бірнеше мыңға жуық кен орны мен руда пайда болуы анықталды. Пайдалы қазбалардың негізгі түрлері: алтын, сынап, сурьма, сирек жер, қалайы, вольфрам, көмір, металл емес шикізат[5].

Алтын[өңдеу]

Қазіргі уақытта республика территориясында 2500 жуық байырғы көрініс табылды [Алтын|Алтындар]]. Олардың басым көпшілігі өте аз, өнеркәсiптiк мүдделердi көрсетпейдi. Республикадағы алтынның жалпы баланстық қоры 500 тоннадан асады.

1992 жылы «ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ-дағы ең ірі алтын кен орны табылды (қырғ. Кум-Төр; Алтын қорлары бойынша әлемде 7-орын[6]), даму 1996 жылы басталды. «Кумтөр» кен орны Жеті-Өгүз ауданында орналасқан, Ыстықкөл облысы.

Қазіргі уақытта «Макмал», «Кумтор», «Салтон-Сары», «Терек», «Тереккан», «Жамгыр», «Иштамберды»[7].

Сүрме[өңдеу]

Республиканың сурьма әлеуеті 7 кен орнында (264 мың тонна) шоғырланған[8].

Кадамжай сүрме зауыты елдегі ең ірі, 1936 жылы пайдалануға берілді. Тарихи жолмен, КСРО металл комбинаты өндірісіндегі ең ірі зауыт болды және әлемдегі ең ірі зауыттардың бірі болып саналды: 1991 жылға дейін өндіріс жылына 17 мың тоннаға жетті (Әлемдік өндірістің 10% -ы). Өндірістік кешеннің өндірісі металдың сурьманын және оның қосылыстарының 14 түрін ұсынды. Кадамжай сүрмлер комбинатының ашылуымен КСРО суретті импорттаудан бас тартып, толығымен ауысты. Осы зауытта шығарылған сурьма ұзақ уақыт бойы бұл металдың әлемдік стандарты болды[9].

Сынап[өңдеу]

Қырғызстан маңызды сынап қорлары бар елдердің бірі болып табылады, сондай-ақ, әлемде әлемдегі ең ірі сынап өндіруші екінші болып табылады, Қытайдан кейін. Республикада екі сынапты кен орны бар: Хайдаркан және Жаңа[10].

Соғыс жылдарында Ұлы Отан соғысыда, Никитов сынап комбинаты Донбасста аумағында неміс әскерлері болған кезде, елге металл сынаппен Хайдаркан және Чауваның шахталарына толығымен берілді. Хайдаркан және Новое кен орнының сурьмы-сынапты кен орнының негізінде 70 жылдан астам уақыт бойы Хайдарканың Меркурий комбинаты[11].

Мұздықтар[өңдеу]

Қырғызстан мұздықтары республиканың тұщы су қорын құрайды, сонымен бірге Орталық Азия аймағы және өзендер үшін азық-түліктің негізгі көздері болып табылады. Республикада 8000-ға жуық мұздақ бар, Қырғызстан аумағының 4% (шамамен 8000 км2). бірақ мәңгі қармен бірге, олар елдің аумағының 40,5% -ын (шамамен 81 000 км2) алады. Бұл Кавказ және Альпі мұздықтарының ауданынан әлдеқайда көп, бірге жиналды. Мұздақтарда шамамен 650 км 3 мұз сақталады3 льда[12][13].

Өзен[өңдеу]

Нарын өзені — республиканың ең үлкен өзені.

Қырғызстанда шамамен 30 мың өзен бар. жалпы ұзындығы шамамен 150 000 км, және басқа деректер бойынша 35 000 км. Республиканың барлық ірі өзендерінде тауларда, олар көбінесе мұздықтар мен қардың еріген суларына тамақтанады. Республиканың түрлі рельефтеріне байланысты, өзен мен жазық таулы бөлігін ажырату. Арал бассейніне өзен жүйелерінің басым бөлігі жатады, Орта Азияның негізгі өзендерінің - Сырдария мен Амударияның жүйелеріне. Арал теңізінің бассейніне жатса да, Шу және Талас өзендерінің бассейндері, алайда олардың суы негізгі су жолдарына және Ыстықкөл (Қырғыз-Ыстық көл) су айдыны гидрографиялық жүйесімен бірге жетпейді. Республиканың аумағының оңтүстік-шығыс бөлігі - бұл Батыс Қытайдың су артериясы - Тарим өзені ағынын қалыптастыру, ал Карқыра өзенінің бассейнінің шағын ауданы Балқаш көлінің бассейніне жатады.

Республиканың ең үлкен өзені - Нарын. Ол Сырдария өзенінің негізгі компоненті болып табылады, Арал теңізі бассейніне жатады. Республика бойынша ұзындығы 535 км, бассейндік алаңы 53,7 мың км2, Үлкен және Кіші Нарындың бірігуінен қалыптасады.

Қырғызстанда екі гидрологиялық аймақ бар: Ағынның қалыптасу аймағы және ағынның таралу аймағы. Ағынның қалыптасуы республика аумағының 87% -ын құрайды, ағынның дисперстік аймағы 13% құрайды. Үлкен өзендердің ағынының таралу аумағы Қырғызстан аумағынан тыс жерлерде. Ағынның дисперсиясы, Облыстық Ағын ағынын бөлу, атмосфералық жауын-шашынның шамалы жауын-шашынымен сипатталады, тау бөктерінде және қарқынды буланғаннан гөрі. Осылайша, бетінің ағынын қалыптастыру шектелген, кейде жоқ. Сонымен қатар, тауларда дренаж жасаған, осы аумақтар арқылы өтіп кету, тау бөктеріндегі шөгінділер мен жазықшалардың шөгінділеріне, сондай-ақ суаруға арналған. Тау үстіндегі жазық жерлерде жер асты суларының беткейлері қалыптасады, онда көптеген өзендерге қосымша азық-түліктер беріледі. Жер асты суларының ағымы, айтарлықтай мөлшерде орын, өзендерді қалыптастырады, ағымдар, олардағы судың мөлдірлігі үшін «кара-су» деп аталады.

Ағын режиміне сәйкес, Қырғызстан өзендері Тянь-Шань мен Алтай түрлеріне жатады. Бірінші типтегі өзендер, ең алдымен, жоғары таулар мен мұздақтардың балқытылған суларында. Олардағы су тұтыну жазда жылдам еру кезеңінде артады, шілденің ең жоғарғы шегі, Тамызда. Алтай түрінің өзендері негізінен орташа деңгейдегі маусымдық қардың еріген суларына арналған. Олардағы судың ағымы көктемде өседі, әртүрлі биіктіктегі қар әр түрлі уақытта ериді, жоғары су созылған. Жазда бұл қатыгез және бұл өзендер төмендейді[14][15][16][17].

Ыстықкөл[өңдеу]

Ыстықкөл — Орта Азияның ең ірі көлі, ол теңіз деңгейінен 1608 м биіктікте орналасқан. Жалпы ауданы 6280 км2, ұзындығы 182 км-ге созылып жатыр. Пайда болу тарихы жағынан тектоникалық көл болып саналатын Ыстықкөлдің тереңдігі 702 метрге жетеді. Су көлемі көп болғандықтан, Ыстықкөл қыста қатпайды, көл атауы да сонымен байланысты. Көл айналасымен қоса, айрықша қорғауға алынған Ыстықкөл қорығының аумағына енеді. Ыстықкөл жағалауында жалпы саны 100-ден асатын демалыс орындары, емдеу-сауықтыру мекемелері орналасқан. Емдеу-сауықтыру мақсатында көлдің шипалы тұзды суы ғана емес, жағалаудағы емдік балшықтар да пайдаланылады. Ыстықкөл қазаншұңқырында минералды бұлақтар да өте көп. Шолпан-Ата, Ыстық-Ата, Жетіөгіз, Алтын-Арашан шипалы су көздері көпшілікке танымал.

Өнеркәсіп[өңдеу]

Кеңес Одағы ыдыраған соң, бұрынғы дәстүрлі байланыстар үзіліп, ел экономикасына едәуір нұқсан келді. Бүгінгі таңда Қырғызстан нарықтық экономика жүйесіне көшуге талпыныстар мен әрекеттер жасауда. Елдегі жиынтық жалпы өнім мөлшері 2008 жылғы мәлімет бойынша 12 миллиард АҚШ долларын құрайды. Оның 47%-ы ауыл шаруашылығы өнімдерінің, 12%-ы өнеркәсіп, ал 41%-ы өндіруші емес саланың үлесіне тиесілі.

Өнеркәсіптің негізгі маманданған салалары электр энергетикасы, тамақ өнеркәсібі және жеңіл өнеркәсіп, тірсті металлургия болып табылады. Электр энергиясын өндіру оңтүстіктегі Нарын өзені мен оның салаларында орналасқан СЭС тізбегіне негізделеді. Олардың ең ірісі—Тоқтағұл СЭС-і, жылына 4 миллиард кВт/сағ электр энергиясын өндіреді. Бұл салаға қазіргі кезде өте көп шетел және Ресей қаржысы жұмсалуда. Отын өнеркәсібі Ош және Жалалабад облыстарындағы қоңыр көмір мен Ыстықкөл қазаншұңқырынан өндірілетін таскөмір негізінде өркендеуде.

Жеңіл өнеркәсіп өнімдері көлемі күннен-күнге артуда, жүн түту, кігіз басу, кілем тоқу, тері-былғары илеу сияқты салалары өркендеуде. Елдің оңтүстігінде мақта өңдеу мен жібек шаруашылығы дамыған. Тамақ өнеркәсібі жергілікті шикізатты өндеуге бағытталған.

Түсті металлургия, негізінен, сыртқа өнім шығаруға маманданған. Ош облысындағы Қадамжай комбинаты өндіретін сурьма халықаралық нарықта эталон ретінде бағаланады. Осы облыстағы Хайдарқан елді мекені жанындағы сынап кенінің маңызы аса зор. Мұнда қосымша қорғасын-мырыш концентраты алынып, одан әрі өңдеуге Қазақстанға жіберіледі. Жаңа іске қосылған алтын (Жалалабат облысындағы "Макмалалтын"), сондай-ақ қалайы (Ыстыккөл облысының оңтүстік-шығысы) комбинаттары шетелдік қаржы көмегімен ғана жұмыс істеуде.

Ауыл шаруашылығы[өңдеу]

Қырғызстан — Орта Азиядағы бірден-бір мал шаруашылығы басым ел. Ол Қырғызстан жерінің басым бөлігінің таулы болуымен, өнделетін жер үлесі көрсеткітттінің төмендігімен түсіндіріледі. Өнделетін жерлердің басым көпшілігі Шу облысында шоғырланған, оның 25%-ы шабындықтардың үлесіне тиеді. Шу аңғарын бойлай 200 км-ге созылған Үлкен Шу каналы өтеді, одан егістіктер мен бау-бақшаларға су жеткізетін көптеген тармақтар бөлінеді. Нарын облысында жайылымдардың, әсіресе қысқы жайылымдардың үлесі басым. Елдің оңтүстігіндегі Ферғана жотасының беткейлерінде пішен дайындалады.

Қырғызстан қой малының саны мен жүн өндіруден ТМД елдері арасында Ресей мен Қазақстаннан кейін 3-орын алады. Соңғы жылдары қой саны 4,5 млн басқа дейін қысқарды. Негізінен, биязы жүнді, жартылай биязы жүнді қойлар бағылады. Тауалды белдеуі мен орта таулы аудандарда етті-сүтті бағыттағы ірі қара мал, биік тауларда қодас өсіріледі. Жылқы малының саны салыстырмалы түрде кеп (300 мың бас), Қазакстанда бұл көрсеткіш 985 мың басқа жеткен. Таулы аудандардағы шаруашылықтарда қырғыз халқының сүйікті сусынықымыз дайындалады. Ыстықкөл жағалауында асыл тұқымды жылқылар есіретін шаруашылықтар бар.

Егіншілік құрылымында 50%-ын дәнді дақылдар, 41%-ын малазықтық шөптер құрайды, қалғаны техникалық және көкөніс-бақша дақылдарының үлесіне тиеді. Ферғана аңғарында мақта және темекі өсіріледі, Шу облысында қант қызылшасының егістіктері қалпына келтірілуде. Елдің солтүстігі мен оңтүстігінде жүзімдіктер мен жеміс бақтары едәуір алқаптарды қамтиды. Жалалабад облысында табиғаттың қайталанбас ескерткіші болып саналатын грек жаңғағының реликтілік ормандары өседі.[18]

Көлік және сыртқы экономикалық байланыстар[өңдеу]

Қырғыстан аумағы арқылы елді көршілес мемлекеттермен байланыстыратын маңызды теміржолдар және тасжолдар жүйесі өтіп жатыр. Қырғыз жері арқылы Памирдің ішкі аудандарымен жыл бойы байланыстыратын Памир тас жолы (Ош-Мургаб-Хорог) өтеді. Республиканың таулы аудандарында Қытаймен байланыстыратын бірнеше шекаралық өткелдер бар.

Негізгі көлік түрі-автокөлік, тасжолдардың жалпы ұзындығы 40 мың км-ге жетеді. Автокөлік үлесіне жүк айналымының 90%-ы тиесілі. Теміржолдар өте қысқа. Республиканың оңтүстік бөлігі арқылы Өзбекстанның көмір өндіруші аудандары мен облыс орталықтарына бағытталған бірнеше теміржол тармақтары тартылған. Ел астанасын Ыстықкөлмен жалғастыратын тұйық теміржол тармағы бар. Қазіргі кезде Алматы қаласын Ыстықкөл жағалауымен байланыстыратын теміржол тармағын салу туралы халықаралық жобалар жасалуда. Бұл жоба екі ел арасындағы байланыстарды дамытумен қатар, туризм саласын өркендетуге мүмкіндік береді.

Қырғызстан ТМД елдерімен соның ішінде Ресей Федерациясымен, Қазақстанмен тығыз қарым-қатынас орнатқан. Ресей- ел экономикасына күрделі қаржы әкеліп отырған бірден-бір ірі ел. Қырғызстан мен Қазақстанның қатынастарының дамуына 1993 жылы 8 щілдеде қол қойылған келісімшарт негіз болуда. 2008 жылы екі ел арасындағы сыртқы сауда айналымы 310 млн АҚШ долларын құрады. біздің елімізде Қырғызстанме бірлескен 70-тен астам кәсәпорын жұмыс істейді. Қазақстан жыл сайын бұл елден келетін мыңдаған адамдарды жұмыспен қамтамасыз етеді. Қырғызстанда бірнеше қазақстандық банктердің бөлімшелері жұмыс істейді.

Үкімет құрылымы[өңдеу]

Тағы қара: Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі

Әкімшілік құрылғы[өңдеу]

Қырғызстан құрамына 7 аймақ кіреді, 31 қала (жалпы республикалық маңызы бар 2 қала (Бішкек, Ош), 12 облыстық маңызы бар қалалық және 17 облыстық маңызы бар қалалар), 44 аудан (соның ішінде Бішкектегі 4 аудан), 12 посёлков и 453 айылных аймака[19]. Тоқмақ қаласының әкімшілік орталығы болып табылады.

Бішкек[өңдеу]

Бішкек, Қырғыз Республикасы, саяси, экономикалық ғылыми, өндірістік және мәдени орталығы және елдің ең ірі қаласы. Арнайы әкімшілік бірлік. 1878 жылмен жылы құрылған. 12,7 га ауданы. Халықтың саны - 874,4 мың (2012).

Бішкек - саяси, экономикалық ғылыми, әкімшілік және мәдени орталығы, Республикасы Үкіметінің жоғары органдарының, шетелдік елшіліктер мен өкілдіктердің орналасқан жері.

Шу облысы[өңдеу]

Қырғызстанның картасы
Хан-Тәңірі
Алатау
Кідірістен кейін көлінің жанында

Тоқмақ қаласының әкімшілік орталығы болып табылады.

Ыстықкөл облысы[өңдеу]

Қарақол қаласының әкімшілік орталығы болып табылады.

Талас облысы[өңдеу]

Нарын облысы[өңдеу]

Нарын қаласының әкімшілік орталығы болып табылады

Жалалабат облысы[өңдеу]

Жалалабат қаласының әкімшілік орталығы болып табылады

Шу облысы[өңдеу]

Ош қаласының әкімшілік орталығы болып табылады

Баткен облысы[өңдеу]

Баткен қаласының әкімшілік орталығы болып табылады

Байрақ Облыс/Қала Әкімшілік орталығы Ауданы, км² Халық, адамдар
қол жетімді (1.01.2017)[20]
Тығыздығы,
адам./км²
Flag of Bishkek.png Бішкек — астанасы, республикалық маңызы бар қала &&&&&&&&&&&&0160.&&&&&0160 &&&&&&&&01010200.&&&&&01 010 200 6 313,75
Flag of Osh.svg Ош — республикалық маңызы бар қала &&&&&&&&&&&&0182.&&&&&0182 &&&&&&&&&0267000.&&&&&0267 000 1 467,03
Batken obl flag.svg Баткен облысы Баткен &&&&&&&&&&017000.&&&&&017 000 &&&&&&&&&0455100.&&&&&0455 100 26,77
Жалалабат облысы Жалалабат &&&&&&&&&&033700.&&&&&033 700 &&&&&&&&01097400.&&&&&01 097 400 32,56
Issyk kul obl flag.svg Ыстықкөл облысы Қаракөл &&&&&&&&&&043100.&&&&&043 100 &&&&&&&&&0463500.&&&&&0463 500 10,75
Naryn obl flag.svg Нарын облысы Нарын &&&&&&&&&&045200.&&&&&045 200 &&&&&&&&&0268600.&&&&&0268 600 5,94
Ош облысы Ош &&&&&&&&&&029200.&&&&&029 200 &&&&&&&&01182800.&&&&&01 182 800 40,51
Flag of Talas Province Kyrgyzstan.svg Талас облысы Талас &&&&&&&&&&011400.&&&&&011 400 &&&&&&&&&0248000.&&&&&0248 000 21,75
Flag of Chuy Province.svg Шу облысы Бішкек &&&&&&&&&&020200.&&&&&020 200 &&&&&&&&&0892400.&&&&&0892 400 44,18
Барлығы &&&&&&&&&0199951.&&&&&0199 951 &&&&&&&&05885000.&&&&&05 885 000 29,43

Қырғызстан және халықаралық индекстер[өңдеу]

рейтинг орын/барлық ел индикаторлардың динамикасы* жыл ұйым зерттеу жүргізеді
Corruption Perceptions Index (Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексі) 135/176[21] 29 2017 Transparency International
ICT Development Index (Ақпараттық және коммуникациялық технологияларды дамыту индексі) 109/176[22] 4,37 2017 International Telecommunication Union
Doing Bisiness (Бизнесті жүргізу) 77/190[23] 65,7 2018 The World Bank
Worldwide Press Freedom Index (Дүниежүзілік баспасөз бостандығы индексі) 89/180[24] 30,92 2017 Reporters Without Borders
Military Strength Ranking (Әскери қуат рейтингі) 108/133[25] 2,2661 2017 Global Firepower
Freedom on the Net (Интернеттің бостандығы әлемде) ішінара еркін/65[26] 37 2016 Freedom House
The Global Enabling Trade Index (Халықаралық саудадағы елдерді тарту индексі) 113/136[27]
Қырғызстан
3,76
2016 World Economic Forum.
*алдыңғы басылыммен салыстырғанда

Халық[өңдеу]

Тағы қара: Қырғызстан халқы

Қырғызстанның демографиялық қисығы

Қырғызстанның тұрақты тұрғындары - 6 140 200 адам, ақшалай халық - 5 885 000 адам (2017 жылғы 1 қаңтарға)[28]. Бұл әлдеқайда көп, 1959 жылы елде өмір сүрген (2 065 000), 1970 (2,935,000), 1979 (3,523,000), 1989 (4,258,000), 1999 (4 823 000) жылдары. 1960 жылдарға дейін республика тұрғындары көші-қон мен табиғи өсімнің арқасында тез өсті, соңғы ауылдық қырғыз әсіресе маңызды болды, Өзбектер және басқа да Орталық Азия халықтарымен. 2015 жылдың 26 қарашасында Қырғызстан халқының саны 6 миллионға жетті[29].

Халықтың басым бөлігі республиканың оңтүстік аймақтарында - Ош, Жалал-Абад, Баткен (3 241 600 немесе республиканың тұрақты тұрғындарының 52,8%), Халықы негізінен Ферғана алқабында тұрады. Сондай-ақ, халықтың басым бөлігі Шу аңғарында шоғырланған (1 885 600 тұрғын немесе республикадағы тұрақты халықтың 30,7% -ы) және Талас алқабы (255 200 тұрғын немесе республиканың тұрақты тұрғындарының 4,2%). Ыстықкөл және Нарын облыстарында 757,800 немесе республикадағы тұрақты халықтың 12,3% -ы тұрады[28]. Ең тығыз елді мекендер - Ош және Шу[30].

Этнодемография[өңдеу]

Негізгі халқы - 4.393.057 адам, немесе 73,2% - Қырғыз саны. Қырғыздар бүкіл ел бойынша өмір сүріп жатыр және көптеген ауылдық жерлерде басым. Өзбектер екінші ең көп саны бар - 898 363 адам, бұл халықтың 14,6% құрайды, Өзбекстанның шекаралас өңірлерінде елдің оңтүстік-батысында шоғырланған. Орыстар - 356 637 адам, 5,8%. негізінен республиканың солтүстігіндегі қалалар мен ауылдарда шоғырланған. Басқа ұлт өкілдері: дүнгендер 69 093, ұйғырлар 56 015, тәжіктер 53,848, түріктер 42,829, қазақтар 35,087, татарлар 27,341, азербайджандар 20,010, корейлер 17,015, украиндер 11 915, немістер - 8340[31].

Ұлттық құрамы[32]
қырғыздар
  
73.2%
өзбектер
  
14.6%
орыстар
  
5.8%
дүңгендер
  
1.1%
ұйғырлар
  
0.9%
тәжіктер
  
0.9%
басқалар
  
3.5%
Қазақтар

Шу облысының 13,000 қазақ тұрады. Ыстықкөлде - 7000, Бішкекте - 10 000; елдің кез келген басқа аймақта қазақтардың саны 700 (2016) артық емес. 1926 жылы Қырғызстандағы қазақтардың саны 1,7 мыңға жетті. Қырғыз халқының саны 661 000 адаммен салыстырғанда[33]. 1932-1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық кезеңінде мәжбүрлеп ұжымдастыру кезінде, қазіргі заманғы Қазақстан аумағында қатал болды, көптеген қазақстандықтар Қырғызстан аумағына көшіп, Осыған байланысты, 1939 жылғы санақ деректеріне сәйкес, қазақтардың саны 24 мың адамға дейін өсті. Тіпті 2007 жылы, Осы қазақтардың кейбірі әлі де Бішкекте тұрады[34][35]. 1989 жылғы санақпен 37 000 адам қарағанда қазақтардың санын сәйкес. Осы кезеңде, тәуелсіз Қырғызстан қалыптастыру кейін келді, Қазақстан қауымдастығының Қазақстанға қайта оралуы болды (жалпы алғанда 12 мыңнан астам халықтың теріс қалдықтары), ол 34 615 адам деңгейіне Қырғызстандағы қазақтардың санының қысқаруына әкелді. (2016 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша).

Ыстықкөл облысында үй қазақтардың бірқатар, сондай-ақ бар. Қара-Суу қаласында өмір сүріп қазақтардың аз мөлшерде Ош облысы, («Казак-махалля»).

Украинндар

Қырғызстан аумағында украиндар орыстармен бірге - бірінші кезекте Украинаның Полтава аймағынан және Ресейден көшіп келген.

Немістер

Немістердің бір бөлігі ХІХ ғасырда аймақта өмір сүрді, Бұл аймақта алғашқы неміс маннондары қона бастаған кезде, діни қудалау салдарынан үйлерін тастап кеткен. Ол бірнеше мың ғана адам болды, солтүстікте тұратын, Талас ауданында, олар Николайполдың қоныс аударатын ауылдарын құрды, Владимир, Андреевка, Романовка кейінірек Николайополямен байланысты.

1944 жылы Қырғызстан КСР-да 4 мыңға жуық немістер тұрды. 1941-1945 жж. Орталық Азия республикаларында шамамен 500 мың неміс қоныс аударылды. 1989 жылы Қырғыз ССР-да тұратын 101 мың неміс, бұл республика халқының жалпы санының 2,4% -ын құрады.

Дағыстандықтар

Дағыстандықтар, Кавказдағы көптеген басқа халықтар сияқты, әртүрлі төлемдер бойынша депортациялау процесінде, депортациялауға және қуғынға ұшырады, діни және діни қызмет үшін. 1936 жылы КСРО халық комиссарлары Кеңесі қаулы қабылдады (21 мамыр, № 911-150 cc) «Дагестан мен Шешен-Ингуш аймағынан 1000 құлақ шаруашылығын көшіру туралы, оның негізінде бірнеше мың адам қырғыз ССР-ге көшірілген.

Татарлар

Татарлар 27 341 адам көлемінде Қырғызстанда өмір сүреді. «Татарлар» термині Волга аймағының көптеген түпнұсқалық топтарын білдіреді, оңтүстік Орал, Сібірде, сондай-ақ Орталық Азиядан келген мигранттар. Олардың ортақ ерекшелігі түркі тілдерінің Қыпшақ кіші топтағы татар тілінің түрлі диалектілерін қолдану болып табылады. Волга татарлары Мишар тобын да қамтиды (можари, мечера), Симбирск пен «Қазақ» губерниясында түркітілдес тұрғындар, Төменгі Волгада және Оңтүстік Оралда тұратын.

Дүңгендер

XIX ғасырдың соңында, Қытайдың солтүстік-батысындағы Қытайдың орталық үкіметінің Дүнган көтерілісін басып озғаннан кейін, мыңдаған дүнгендер (мұсылман қытайлар). Дәстүрлі түрде дүнгендер жақсы фермерлер мен бағбандар, олардың суармалы бақтары көршілерге үлгі болды. («Дүнгендер» этнонимі негізінен Ресей мен ТМД-ның басқа елдерінде қолданылады: Қытайда өзіндік аты орыс тілінде (эуфония мақсатында) ретінде «Хуэй». Ауыл шаруашылығы, көгалдандыру және көгалдандырудан басқа, Орталық Азиядағы дәстүрлі Дунган кәсіптері - сауда және шағын бизнес (мысалы, мейрамхана). Бұл азшылықты жеңілдікті көшіру облысы - бұл Шу алқабы (Токмок, Александровка ауылы, Милянфан, Кен-Булун) Ташыров ауылы (Қара-Су ауданы Ош облысы) және Ыстықкөл көлінің ауданы (Каракол, Ирдық ауылы). Бүгінгі Киевтің Бішкектегі Дунганская көшесі деп аталатын көше. Қырғыз Дунганның бір бөлігі 2000-шы жылдары Ресейге көшіп, негізінен Саратов облысының Ривне ауданында, онда дунгандар тығыз қоныстанған, бірінші кезекте Привольное, Скатьковка, Кочетное ауылында.

Ұйғырлар

Ұйғырлардың бір бөлігі 1820 жылдары Қытайға Шыңжаң провинциясынан Қырғызстанға келді, Эмигранттардың екінші толқыны 1950 жылдан бері жалғасып келеді, бірнеше мың адамның ішінде (әсіресе қытай «мәдени революция» кезінде).

Дүңганнан айырмашылығы, ұйғыр этносы түркі тілдесіне жатады, Осылайша, Қытайдағы адамдардың басым бөлігінен ғана емес, дінмен ғана емес, сонымен бірге мәдени және лингвистикалық дәстүрлер (ұйғыр тілі Алтай тілінің отбасының түрік бөлімшесінің шығыс тобына жатады). Дегенмен, ТМД аумағында, Дүңгандар ретінде, ұйғырлар кейбір мәдени ұқсастықтармен сипатталады. Бүгінгі таңда Қырғызстанда 54810 ұйғыр тұрады, негізінен Бішкекте, және оның айналасы, сондай-ақ Ош және Жалал-Абад қалаларында. Бішкекте ұйғырлар Токолдош елді мекендерінде тығыз тұрады, Лебединовка, Новопокровка, Қырғызстанның оңтүстігінде Қашқар-Кыштак үлкен ұйғырлы ауылы орналасқан. Елдің оңтүстігінде ұйғырлар (сондай-ақ дүнгендер мен қазақтар) көбінесе өзбектермен ассимиляцияланды.

қаласында ұйғыр қауымдастықтар, негізінен шағын және орта бизнесте жұмыс істейтін, қоғамдық тамақтандыру және сауда саласында, соның ішінде Қытаймен ірі көтерме сату, Қашқар-Кыштақ ауылында, негізінен ауыл шаруашылығында.

Түріктер

Түріктер ең маңызды ұлттық азшылықтардың бірін құрайды.

Сондай-ақ, Қырғызстан аумағында 1943 жылғы депортациядан кейін осында болатын Қарашай мен малқардардың саны аз.

Пікір бар, формалды негіздер бойынша жарияланған ресми деректер бойынша халық, өйткені ресми дереккөздердегі деректерді растау мүмкін емес. Қырғызстан халқының соңғы санағы (2009) осы сипаттағы бұзушылықтардан өтті, олар объективті ақпарат ретінде қарастырыла алмайды.

Қырғызстан тілдері[өңдеу]

Қырғызстан мен Қазақстан Орталық Азиядағы бұрынғы КСРО-ның жалғыз республикалары болып табылады, орыс тілін мемлекеттік тіл ретінде қалыптастырған. 1989 жылдың қыркүйегінде Қырғыз тілі мемлекеттік тілге айналды.

Оңтүстік Алтайға Қырғыз тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына Қырғыз-қыпшақ iшкi топтың жатады. бірге Оңтүстік Алтай жатады тілі, Қырғыз-қыпшақ топ қыпшақ тобы түркі тілдері. Басқа қыпшақ тілдерінде Ноғай тілдері кіші топтары ( Ноғай Ноғай қырғыз тіліне ең жақын деп саналуы мүмкін, Қарақалпақ және т.б.). [1920 жылдарға дейін араб әліпбиі қолданылды. 1920 жылдары араб әліпбиі қолданылды. 1928 жылы латын әліпбиі енгізілді және бейімделді, ол 1941 жылы ауыстырылды [кириллица|кириллица]. оңтүстік Альтаичпен қатар, қыпшақ түркі тілдерінің топтарының Қырғыз-Қыпшақ кіші тобына жатады. бірге Оңтүстік Алтай жатады тілі, Қырғыз-қыпшақ топ қыпшақ тобы түркі тілдері. тілдерді топ (Ноғай, қазақ, Қарақалпақ, т.б. басқа қыпшақ тілінде арасында қырғыз жақын, сондай-ақ Ноғай тілдері деп санауға болады .). қазақша, Қарақалпақ және т.б.). 1920 жылдарға дейін араб әліпбиі қолданылды. 1928 жылы латын әліпбиі енгізілді және бейімделді, ол 1941 жылы ауыстырылды кириллица.

2009 жылғы санақ бойынша,[36] 4,1 млн. адамға, қырғыз тілі - екінші немесе екінші тіл, 2,5 млн. адамға орыс немесе орыс тілі жатады. Өзбек тілі ана тілі болып табылады, содан кейін орыс. Орыс тілі ең кең таралған екінші тіл болып табылады, Өзбек және ағылшын тілдерінде.

Тіл атауы Ана тілі Екінші тіл Тасымалдаушылардың жалпы саны
Қырғыз тілі 3 830 556 271 187 4 121 743
Орыс тілі 482 243 2 109 393 2 591 636
Өзбек тілі 772 561 97 753 870 314
Ағылшын тілі 28 416 28 416
Француз тілі 641 641
Неміс тілі 50 10 60
Басқалар 277 433 31 411

Мерекелер[өңдеу]

Ақпарат көзі[37]:

Күндері Атауы
желтоқсан айы нын 13 күні Мұхаммед пайғамбардын(САВ) туғандар айы күні
Айдың өту бар Ораза айт
Ораза айттан 70 күннен кейін Құрбан айт
бұғы айынын 1и 1-май Эмгекчилердин күнү
бұғы айынын 5и Конституция күні
бұғы айынын 9у Жеңіс күні
Тамыз айына 31 күн ҚР егемендттік күндеі

Қырғызстандағы дін[өңдеу]

Тағы қара: Қырғызстандағы дін Қырғызстандағы Ислам Қырғызстандағы христиан Қырғызстандағы сенушілердің басым көпшілігі - суннит мұсылмандары. Христиандар бар: православиелік, Католиктер және түрлі протестанттық ағымдар. Сонымен бірге Қырғызстан - зайырлы мемлекет. Ел билігі діни қызметкерлердің діни рәсімдерді орындау үшін, республиканың заңнамасына қайшы келеді. Мысалы, 2016 жылы заң қабылданды, діни қызметкерлер өкілдерінің қылмыстық іс жүргізуде (3 жылдан 6 жылға дейін бас бостандығынан айыру) адаммен некеге тұруға қатысатын, кәбенеттік жасқа үйленген емес[38].

Қылмыс[өңдеу]

2011 жылы елде 9199 адам сотталды, оның ішінде белгілі бір мамандықтары жоқ еңбекке қабілетті адамдар 79,1%[39]. 2011 жылы ұрлық (1,713 адам) үшін басым көпшілігі сотталды, есірткінің заңсыз айналымы (1,248 адам) және бұзақылық (766 адам)[39]. Тұтастай алғанда ТМД, сотталғандардың басым көпшілігі ерлер (2011 жылы 89,5%)[39].

Білім[өңдеу]

Қырғызстандағы қазіргі заманғы білім беру үшін негіз кеңестік жүйе болып табылады. Тәуелсіздік алғаннан кейін білім беру саласында реформалар жүргізілді. Мектептегі білім 11 жылға есептелген, Олардың 9-ы міндетті. Бастауыш мектеп - 1-ден 4 сыныпқа дейін, 6-7 жастан 11 жасқа дейінгі балалар білім алады. Бастауыш мектепте балаларға базалық білім беріледі, Мұндай жазбаша ретінде, оқу, оқу тілдері, арифметика, Отан сабақтары, жұмыс, этика және дене тәрбиесі. Орта сыныптар 5-ден 9-шы сыныптарға дейін, 12 жастан 16 жасқа дейінгі балалар. Орта класстарда ғылыми тақырыптарды зерттей бастайды, математика, ақпараттық технологиялар, шет тілдерін тереңдетіп оқыту және т.б. Жоғары сыныптар 10-11 сыныпты құрайды. Қарамастан, 10-11 сыныпты таңдау міндетті емес, Мектеп оқушыларының 80% -ы орта мектепте оқиды. Мұнда студенттер сол тақырыпты оқып жатыр, орта сыныптағыдай, әскери істерді бастайды, сондай-ақ университетке түсуге дайындық. 11-сыныптың соңында, мектеп оқушылары қорытынды емтихандар мен Бүкіл республикалық тестілеуді (ОРТ) алады, оның қорытындысы бойынша университеттерге жұмысқа қабылдау жүргізілуде.

90-жылдардың басында мектептер жеке пәндер мен мамандықтарды жоғары деңгейде оқып-үйренді. 2000 жылы, орта қоғамдық мектептер саны болды - 1975 мектеп. Қазір олардың 2000-нан астамы бар. Үлкен қалаларда жекеменшік элиталық мектептер ашылды. Сонымен қатар, 7-17 жас аралығындағы балалар саны көп емес - 2013 жылы республикада 2901 адам болды, оның ішінде 1021 адам жұмыс істеді[40].

ЖОО[өңдеу]

1990 жылы республикада тек 9 ЖОО болды, онда 58,8 мың оқушы оқиды, Тәуелсіздік жылдарында жоғары оқу орындарының саны айтарлықтай өсті және 2010 жылдың басында 52-ге жетті, оның 36-сы мемлекет[41]. Студенттердің саны да артып, 2010 жылдың басында болды 220 мың.[41]. Республикада халықаралық «бірлескен» университеттер бар: Қырғыз-орыс (славян) университеті, Қырғыз-Түрік университетінің «Манас» және Қырғыз-түрік университетінің «Ала-Тоо», Орталық Азиядағы Америка университеті[41].

  • Қырғыз Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы
  • Шығыс университеті. Махмуд Қашғари-Барсакан
  • Қырғыз Республикасының Сыртқы істер министрлігінің Дипломатиялық академиясы
  • Халықаралық Ататюрк-Алатоо Университеті (MOAA)
  • Үлгі:Аударылмаған 4 (АУЦА)
  • Бішкек қаржы-экономикалық академиясы (БФЭА)
  • Бішкек гуманитарлық университеті (БГУ)
  • Қырғыз экономикалық университеті (КЭУ)
  • Экономика және бизнес университеті (УЭП)
  • Қырғыз Республикасы Үкіметі жанындағы Қырғыз Мемлекеттік Құқық Академиясы (КСКА)
  • Қырғыз мемлекеттік медицина академиясы (ҚММА)
  • Қырғыз мемлекеттік дене тәрбиесі және спорт академиясы (КГАФКИ)
  • Қырғыз ұлттық аграрлық университеті. К.И. Скрябин (КУАУ)
  • Ыстықкөл мемлекеттік университеті. Қасым Тыныстанов (ИГУ)
  • Қырғыз мемлекеттік педагогикалық университеті ат. Арабаева
  • Нарын мемлекеттік университеті. С.Нааматова (НГУ)
  • Ош мемлекеттік университеті (Ош мемлекеттік университеті)
  • Ош технологиялық университеті. Академик М.Адышев (Ошту)
  • Ош гуманитарлық-педагогикалық институты (ОГПИ)
  • Ош мемлекеттік әлеуметтік университеті (ОҚМУ)
  • МС-ның Ош филиалы
  • Орталық Азиядағы Ош университеті
  • Қырғыз мемлекеттік заң академиясы. Әділ Мұрат ұлы
  • Қырғыз мемлекеттік құрылыс, көлік және сәулет университеті (КМКТАУ)
  • Жүсіп Баласағұни атындағы Қырғыз Ұлттық Универсиеті
  • Борис Ельцин атындағы Қырғыз-Ресей Славян Университеті (КРСУ)
  • Қырғыз мемлекеттік техникалық университеті И.Раззакова (ҚарМТУ)
  • Орталық Азиядағы Халықаралық Университет (МУЦА)
  • Қырғызстанның халықаралық университеті (МУК)
  • Қырғыз-түрік университеті «Манас» (КТМУ)
  • Қырғыз Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери институты Кеңес Одағының Батыры генерал-лейтенанты К. Усенбековтың есімі берілген
  • Жалал-Абад мемлекеттік университеті (ДжАГУ)
  • Баткен мемлекеттік университеті (БатГУ)

Дереккөздер[өңдеу]

  1. Lenta.ru: Киргизия: Киргизию официально возглавил Алмаз Атамбаев
  2. a b Халықаралық валюта қоры (Сәуір 2008)
  3. http://www.stat.kg/ru/news/chislennost-naseleniya-kyrgyzskoj-respubliki-na-1-yanvarya-2017-goda/
  4. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар  (ағыл.). www.ecology.gov.kg. Тексерілді, 21 қаңтар 2018.
  5. http://www.mfa.gov.kg/contents/view/id/90. www.mfa.gov.kg. Тексерілді, 7 ақпан 2018.
  6. Қырғызстан табиғатының қазынасы  (орыс.). limon.kg. Тексерілді, 7 ақпан 2018.
  7. http://www.mfa.gov.kg/contents/view/id/90. www.mfa.gov.kg. Тексерілді, 7 ақпан 2018.
  8. http://www.mfa.gov.kg/contents/view/id/90. www.mfa.gov.kg. Тексерілді, 7 ақпан 2018.
  9. «Кадамжай сурьма зауыты» АҚ (kk-KZ), Қырғызстан өнеркәсібі. Тексерілді 7 ақпанның 2018.
  10. Әлемдік тұтыну және сынап шығару өндірісі төмендейді | Merchant Research & Consulting Ltd.. marketpublishers.ru. Тексерілді, 7 ақпан 2018.
  11. Әлем, ашылуларға толы - «Қырғызстан сөзі» (ru-RU). slovo.kg. Тексерілді, 7 ақпан 2018.
  12. Қырғызстан мұздықтары, Қырғызстан туралы ақпараттық портал, Қырғызстанның жаңалықтары және туризм. Тексерілді 5 ақпанның 2018.
  13. Anur Tour Uzbekistan Қырғызстан мұздықтары, Қырғызстанның табиғаты, Қырғызстан туралы қызықты деректер. www.tourstokyrgyzstan.com. Тексерілді, 5 ақпан 2018.
  14. Қырғызстанның өзені, Қырғызстан туралы ақпараттық портал, жаңалықтар Қырғызстан және туризм. Тексерілді 2 ақпанның 2018.
  15. Қырғызстанның өзендері мен көлдері :: Қырғызстандағы ауа-райы. Қырғызстандағы маусымдар  (қаз.). kyrgyzstan.orexca.com. Тексерілді, 2 ақпан 2018.
  16. Қырғызстанның өзені - Kyrgyzstan Review (kz-KZ), Kyrgyzstan Review. Тексерілді 2 ақпанның 2018.
  17. Қырғызстанның өзені  (орыс.). www.advantour.com. Тексерілді, 2 ақпан 2018.
  18. География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9
  19. «Қырғыз Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысы туралы» Қазақстан Республикасының 2008 жылғы 25 сәуірдегі № 65 Заңы. cbd.minjust.gov.kg. Тексерілді, 21 қаңтар 2018.
  20. http://www.stat.kg/ru/news/chislennost-naseleniya-kyrgyzskoj-respubliki-na-1-yanvarya-2017-goda/
  21. e.V., Transparency International. Corruption Perceptions Index 2017, www.transparency.org. Тексерілді 22 ақпанның 2018.
  22. ICT STATISTICS Home Page (en-US). www.itu.int. Тексерілді, 10 ақпан 2018.
  23. Doing Business 2018 - Reforming to Create Jobs - World Bank Group. www.doingbusiness.org. Тексерілді, 10 ақпан 2018.
  24. Classement mondial de la liberté de la presse 2017 | Reporters sans frontières  (фран.), RSF. Тексерілді 10 ақпанның 2018.
  25. 2017 Military Strength Ranking (en-US). Тексерілді 10 ақпанның 2018.
  26. Freedom on the Net 2017: Manipulating Social Media to Undermine Democracy  (ағыл.). freedomhouse.org. Тексерілді, 10 ақпан 2018.
  27. The Global Enabling Trade Report 2016 (en-US), Global Enabling Trade Report 2016. Тексерілді 10 ақпанның 2018.
  28. a b 2017 жылы облыстардың, аудандардың, қалалардың, қалалық типтегі елді мекендердің саны.
  29. 26 қараша, 2015 » Мұрағат »Қырғыз Республикасы Президентінің ресми сайты. www.president.kg. Тексерілді, 13 ақпан 2018.
  30. [http://stat.kg/ru/publications/kratkij-statisticheskij-spravochnik-kyrgyzstan/ Қысқаша статистикалық анықтамалық «Қырғызстан» - Жарияланымдардың мұрағаты - Қырғызстан статистикасы]  (ағыл.). stat.kg. Тексерілді, 13 ақпан 2018.
  31. Қырғыз Республикасының тұрақты халқы 2009-2017 жж. Жеке азаматтардың саны.
  32. http://stat.kg/media/publicationarchive/5b9a991d-7133-4f31-85b5-84ba6c206e3e.pdf
  33. 1926 жылғы Бүкілодақтық халық санағы. РСФСР өңірлері бойынша халықтың ұлттық құрамы. Қырғыз АССР.
  34. Petr KOKAISL, Jan Pargač a kol. Pastevecká společnost v proměnách času: Kyrgyzstán a Kazachstán : Kyrgyzstán: Cesta pastevců od tradice k modernitě. Praha: Univerzita Karlova, 2006. ISBN 80-7308-119-9
  35. Petr KOKAISL et al. Kyrgyzstán a Kyrgyzové. Қырғызстан мен қырғыз. Plzeň: Západočeská univerzita, 2008. ISBN 978-80-7043-772-8
  36. Қырғыз Республикасы халқының санағы және тұрғын үй қоры 2009 ж. Басты дереккөзінен мұрағатталған 21 қаңтар 2013.
  37. Қырғыз Республикасының Еңбек кодексінің 113-бабы
  38. Қырғыз Республикасында кәмелетке толмаған балаларды тартуға тыйым салынады
  39. a b c Турдиев Т.И. Қырғызстанның экономикалық қауіпсіздігі мен орнықты дамуына шұғыл қауіптер туралы // Қырғыз-орыс Славян университетінің хабаршысы. — 2014. — Т. 14. — № 8. — С. 163.
  40. Сорочайкина Е. В. Тұтынушылар қоғамын қалыптастыру жағдайында заманауи жастарды әлеуметтендірудің ерекшеліктері (қырғызстанның мысалында) // Әлеуметтік ғылымдардың өзекті сұрақтары: әлеуметтану, саясаттану, философия, тарих. — 2015. — № 46. — С. 49
  41. a b c Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named autogenerated4