Карельдер

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Jump to navigation Jump to search
Карельдер[1](өздік атауы – карьяла) – халық.
  • Ресей Федерациясы құрамына кіретін Карель Республикасында (79 мың), ішінара Калинин, Тверь облыстарында (23,2) тұрады. Карельдердің қазіргі жалпы саны 131 мың адам (1992).
  • Карель тілі мен мәдениеті жағынан финн халқына жақын. Антропология жағынан карельдер еуропа нәсілдің скандинавиялық тобына жатады. *Христиан дінінің православие тармағын ұстанады.
  • Балтық-финн тілдері тобының карель тілінде сөйлейді. Карель тілінің жазу-сызуы жоқ. Әдеби тілі финн тілінде қалыптасқан.
  • Карель халқының ұйысуы 12 – 15 ғасырларда Ресей империясының аумағында жүрді.
  • Ерте заманнан егін шарушылығымен айналысты. Қосалқы кәсібі мал шарушалаға, орман шарушылығы, балық аулау, аңшылық. Темір ұсталығы ерекше дамыған. Мал шарушылығымен, терісі бағалы аң өсірумен де айналысады.
  • Ұлттық әдебиеті мен өнері, ғылымы дамыған. Тұрғын үйлері, қора-қопсысы биік іргетасқа ағаштан қаланып тұрғызылады. Үйлері, көбінесе, екі қабатты, есік-терезесі ою-өрнекпен безендіріледі.
  • Ұлттық киімі финн, славян халықтары киім үлгісіне ұқсас. Бай ауыз әдебиеті сақталған. Карельдердің “Калевала” эпосы, басқа да тарихи жырлары елін қорғаған батырларына арналған.

Карель тілі[өңдеу]

Финн-угор тілдері шоғырының финн тобына жатады. Карель тілі Ресейдің Карелия Республикасы мен Тверь, Ленинград, Мурманск облысытарына тараған. Ол Финляндияда да қолданылады. ТМД-да Карель тілінде 92 мың,Финляндияда 40 мыңға жуық адам сөйлейді. Ауыз әдебиетінің мұралары Карель тілінде мол сақталған. Көне жазба ескерткіштерінен 13 ғасырға тән қысқа әдеби үзінділер мен 16 – 17 ғасырларда жазылған аздаған аударма мәтіндер сақталған. Әдеби ескерткіштерінің елеулілері 19 ғасырда жазылған. Карель тіліндегі әдебиетке дүние жүзіне әйгілі “Калевала” эпосы жатады. Карель тілі үш диалектіге (карель, ливвик немесе олонец, людик) бөлінеді. Морфологиялық құрылымы жағынан, негізінен, жалғамалы тіл, сонымен қатар онда флексия тәсілі де бар. Фонетикасына үндестік заңы тән. Карель тілінің грамматикасы құрылысы мен лексикасы финн тіліне өте жақын.

Дереккөздер:[өңдеу]

  1. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том