Аварлар

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Навигацияға өту Іздеуге өту
Аварлар
Khunz Wolf 3b.svg
Khabib Nurmagomedov 2.pngДжарский аварец.jpg
Alihajji of Inkho.jpgAvarian Daghestan Mussayassul.jpg
Бүкіл халықтың саны

шамамен 1 млн

Ең көп таралған аймақтар
 Ресей

912 090 (2010)

Flag of Dagestan.svg Дағыстан

850 011 (2010)

Flag of Stavropol Krai.svg Ставропол өлкесі

9009 (2010)

Flag of Moscow, Russia.svg Мәскеу

5049 (2010)

Flag of the Chechen Republic.svg Шешенстан

4864 (2010)

Flag of Astrakhan Oblast.svg Астрахан облысы

4719 (2010)

Flag of Rostov Oblast.svg Ростов облысы

4038 (2002)

Flag of Kalmykia.svg Қалмақстан

2396 (2010)

 Әзірбайжан

53 000 (2019)

 Грузия

1996 (2002)

 Түркия

53 000

 Украина

1496 (2001)

 Өзбекстан

1300 (2019)

 Қазақстан

1206 (2009)

Тілдері

авар тілі

Діні

ислам суннит бағыты

Этникалық топтары

андалал, антсухтар, батлухтар, гидатлиндер, карахтар

Аварлар (авар. аварал, магIарулал) — Дағыстан халқы, Кавказдың байырғы халықтарының бірі, тарихи түрде Таулы Дағыстанда өмір сүреді, сонымен қатар Шығыс Грузия[1] мен Солтүстік Әзірбайжанда тұрады, қазіргі Дағыстанның ең көп халқы. Дүние жүзіндегі аварлардың жалпы саны 1 миллионнан сәл асады. Аварлардың басым көпшілігі (жалпы санның 85%) өздерінің тарихи отаны – Дағыстанда тұрады, аварлардың шамамен 6% -ы Ресейдің басқа аймақтарында, ал аварлардың шамамен 9% -ы Ресейден тыс жерде, негізінен Түркия мен Әзірбайжанда тұрады. Дағыстанның 41 ауданының 17-сінде аварлар халықтың сандық көпшілігін құрайды.

Этнонимы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Бұрын, XIX ғасырда Ресейге қосылғанға дейін аварлар өздерін бір халық деп қабылдамаған және жалпы атаулары болмаған[2], ал «аварлар» атауы аварлардың өздеріне мүлдем жат болған[3].

«Авар» этнонимінің шығу тегі толық анық емес. Кейбір ғалымдар, атап айтқанда В.М.Бейлис[4], М.Г.Магомедов[5] және басқалары бұл атауды ежелгі аварлардан алып, соңғылары авар халқының этногенезіне үлкен әсер еткенін алға тартады.

Революцияға дейінгі әдебиетте бұл халық көбінесе «аварлар» деген атпен кездесетін. Шешендер аварлармен көршілес ірі халықтардың бірі ретінде аварларды «Ж1ай» (ф, ай) деп атайды, ал шекарасы Сулақ өзенінің бойымен өтетін, тұрғылықты жерін екіге бөлетін тарихи Дағыстанды мекендеген халықтар шешендер мен дағыстандықтарды «суьлий» (сюлий) деп атады, шамасы, шешен тілінде «сулл» сияқты естілген Сулақ өзенінің атауынан шыққан.

Басқа нұсқа бойынша бұл халықтың атын түркілер қойған, олардан даргиндер, олардан орыстар қабылдаған. Түркі тіліндегі «авар», «аварала» сөздері «жауынгер», «тынымсыз», «қаңғыбас», «тұйық», «үйсіз»[6][7][8][9] дегенді білдіреді. Сондай-ақ аварлар өз атын ортағасырлық Серир мемлекетінің патшасы Авараның есімінен алған деген болжам бар.

Кейбір авторлардың пікірінше, аварлар этнонимі бастапқыда Авар хандығы өмір сүрген Хунзаһ үстіртінің тұрғындарына қатысты болған, яғни бастапқыда тек хунзаһтар «аварлар» деп аталған. Ал қалған этникалық топтар өздерін басқаша атады. Мысалы, салаталар өздерін накбакал, гумбеттер — бакхулау, гигатлиндер — гитатлиу және тағы басқаша атады.

Кавказды аралаған XVIII ғасырдағы атақты неміс табиғат зерттеушісі және саяхатшысы Иоганн Гюлденштедт Авар хандығының тұрғындарынан басқа аварларға тәуелсіз еркін қоғамдардың тұрғындарын, сондай-ақ қазіргі Әзірбайжан аумағында Кавказ жотасының ар жағында орналасқан Жаро-Белоканға қоныс аударған дағыстандықтарды қателесіп[10] жатқызған[11].

XX ғасырдың басына дейін аварлар таулылар және лезгиндер деген атаумен де белгілі болды. Василий Потто авар тайпасы туралы былай жазады,

өздерін жалпы атаумен маарулал деп атады, бірақ көршілеріне өзіне жат атаулармен белгілі, кейде таулылар, кейде оңтүстікте; таулардың арғы жағында, Грузияда — лезгин[12].


«Лезгиндер» этнонимі аварлардан басқа Дағыстанның бүкіл таулы халқын жаңылысып атаған. Бұл қате атаудың себебі ежелгі Парсыда болды, оның әскерлері Дағыстанға енген кезде әрқашан ең алдымен лезгиндерге тап болатын[13].

Даргиндер аварларды кIарахъанти (кIарахъан жек.түр.) деп атайды. Лактар — яруса. Құмықтар — таулу (таулы).

Тілі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Толық мақаласы: Авар тілі

Кавказ тілдерінің дағыстан тобына, Еуропа нәсілінің балқан-кавказ тармағына жатады. Оңтүстік және солтүстік екі говорды құрайтын ацухс, карак, гид, андаль, закаталь, хузах, салатав, т.б.диалектілері бар. Әдеби тілі солтүстік говор негізінде қалыптасқан. Араб жазуына алғашқы талпыныс 15-ғасырдан басталса, оны кеңірек қолдану 19-ғасырдың екінші жартысы мен 20-ғасырдың басында болды. 1927 жылы араб әліпбиінен латынға, 1938 жылы орыс графикасына негізіндегі жазуға көшті.

Діні[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Сенетін аварлардың басым көпшілігі Шафии ағымындағы сунниттік мұсылмандар. Нақшбандия, Шәзилия, Қадирияның сопылық бауырластықтары кең тараған[14]. Дегенмен, көптеген деректерден белгілі болғандай, авар мемлекеті Сарир (VI-XIII ғасырлар) негізінен христиан (православие) болды. Қызықты жері - 10 ғасырда салынған Датунг ауылындағы (Шәміл ауданы) Датун мешіті.

Тарихы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Туы бар қасқыр — Кавказ мифологиясы туралы кітаптың мұқабасындағы авар хандарының символы[15].
Аварияның/Лекетины елтаңбасы[16].

12-ғасырдың соңында Авар хандығы (астанасы Хунзах) пайда болды. Онымен бір мезгілде «еркін» деп аталатын, бірақ ханға бағынышты, тауда жеке-жеке шатқалды иеленген, этникалық жақындыққа негізделген авар қауымдары өмір сүрді. 13-ғасырдың 20-жылдары Авар хандығын моңғолдар басып алды. 14-17 ғасырларда хандықта мемлекеттік қарым-қатынас дамып, билік жүйесі күшейді, заңдар қабылданды. 16 ғасырда Кавказ үшін күрескен парсылар мен түріктердің соғысы Авар хандығын да шарпыды. Хандық 17-18 ғасырларда күшейіп, Дағыстанның көптеген көршілес халықтарын алым-салық төлеуге мәжбүр етті. Алайда 16 ғасырдан бастап бірнеше рет Ресейдің қол астына өтіп, 1803 ж. оның құрамына күшпен ендірілді. 19 ғасырдың 20-50-жылдары Авар хандығын имамат биледі. 1864 ж. Ресей үкіметі Авар хандығын жойып, оны Авар округіне айналдырды.[17]

Кавказ соғысы және имам Шамиль[өңдеу | қайнарын өңдеу]

1803 жылы Авар хандығының бір бөлігі Ресей империясының құрамына енді. Алайда, алғашқы кезде патша әкімшілігі бірқатар өрескел қателіктер мен қателіктерге жол берді. Ауыр бопсалаулар мен салықтар, жерді тартып алу, ормандарды кесу, бекіністер салу, жаппай езгі халық арасында наразылық тудырды, әсіресе оның ең азаттық сүйгіш және күрескер бөлігі – «узденлер» (яғни, «еркін қауым мүшелері»), бұрын-соңды бұлай өмір сүрмегендер. Ресейді қолдаушылардың барлығын олар «құдайсыз» және «сатқындар» деп жариялады, ал патша әкімшілігі «шынайы мұсылмандарды қорлайтын, қорлайтын құлдық жүйенің басшылары» болды. Бұл әлеуметтік-діни негізде ХІХ ғасырдың 20-жылдарының басында шариғат және муридизм ұрандарымен таулылардың патшалыққа қарсы қозғалысы басталды.

1829 жылдың аяғында Кавказдың жалпы мойындаған рухани көсемі Магомед Ярагскийдің (Мұхаммед әл Яраги) қолдауымен Дағыстанның бірінші имамы, авар, Гимры ауылынан молла Гази-Мұхаммед сайланды. Гази-Мұхаммед өзінің жақтастарының шағын отрядымен авар ауылдарына көбіне қарудың күшімен шариғатты енгізді. 1831 жылдың басында бекінген Чумгесген лагерін ұйымдастырған Ғази-Мұхаммед орыстарға қарсы бірқатар жорықтар жасады. Бірақ көп ұзамай туған ауылындағы шайқаста Ғази-Мұхаммед қайтыс болды.

Ғази-Мұхаммед қайтыс болғаннан кейін муридтер қозғалысы таулы Дағыстан қоғамдарында локализацияланды және ең жақсы уақыттан алыс болды. Шейх Магомед Ярагскийдің (Мұхаммед әл Яраги) бастамасымен «ғалымдар жоғарғы кеңесі» – ғұламалар шақырылып, Гази-Мұхаммедтің жұмысын жалғастырған екінші имам болып Гоцатль ауылынан Гамзат-бек сайланды. Оның басшылығымен «Ғазават» («қасиетті соғыс») жалғасты.

Саны және қоныстануы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Аварлардың Әзірбайжан, Шешенстан және Дағыстан аумағында қоныстануы, 2010 жылғы Ресей және 2009 жылғы Әзірбайжан халық санағы бойынша %-бен
Аварлардың ОФӨ және СКФӨ қалалық және ауылдық елді мекендер бойынша қоныс аударуы, 2010 жылғы санақ %-бен

Дүние жүзіндегі аварлар саны: небәрі 1 миллион: 850 мың, Әзірбайжанда – 50 мың, Түркияда – 50 мың[18].

2010 жылғы халық санағына сәйкес аудандар бойынша аварлардың үлесі:

Аудан атауы Аймақ атауы Аварлар %
Ахвах ауданы Дағыстан 99,4 %
Тсунта ауданы Дағыстан 99,4 %
Гергебил ауданы Дағыстан 99,3 %
Цумада ауданы Дағыстан 98,9 %
Шәміл ауданы Дағыстан 98,7 %
Гумбет ауданы Дағыстан 98,6 %
Тіләрата ауданы Дағыстан 98,4 %
Ботлих ауданы Дағыстан 97,5 %
Унсокол ауданы Дағыстан 97,5 %
Хунзаһ ауданы Дағыстан 97,5 %
Шарода ауданы Дағыстан 97,3 %
Гуниб ауданы Дағыстан 96,3 %
Қазыбек ауданы Дағыстан 85,9 %
Қызылжұрт ауданы Дағыстан 83,4 %
Қызылжұрт қаласы Дағыстан 72,1 %
Шарой ауданы Шешенстан 54,4 %
Қызлар ауданы Дағыстан 46,6 %
Оңтүстік Сухокумск қаласы Дағыстан 46,1 %
Бұйнақ қаласы Дағыстан 45,79 %
Тарамух ауданы Дағыстан 35,8 %
Хасажұрт ауданы Дағыстан 31,4 %
Хасажұрт қаласы Дағыстан 30,6 %
Махачқала қаласы Дағыстан 26,7 %
Бұйнақ ауданы Дағыстан 23,5 %
Левашы ауданы Дағыстан 22,4 %
Новолак ауданы Дағыстан 21,9 %
Бабажұрт ауданы Дағыстан 20,3 %
Қызлар қаласы Дағыстан 20,1 %
Құмторқала ауданы Дағыстан 18,4 %
Каспийск қаласы Дағыстан 14,7 %
Черноземелск ауданы Қалмақстан 7,2 %

Олар Дағыстанның таулы аумағының көп бөлігін, ішінара жазықтарды (Бұйнақ, Хасажұрт, Қызылжұрт, Қызлар, Тарамух аудандары және т.б.) мекендейді. Дағыстаннан басқа Шешенстанда, Қалмақстанда және Ресей Федерациясының басқа да құрамдас бөліктерінде тұрады (барлығы – 912 090 адам). Аварлардың Дағыстандағы негізгі қоныстанған аймағы Аварқойсу (Авар-ор), Андиқойсу (Анди-ор) және Қарақойсу (Чеэр-ор) өзендерінің су алабы болып табылады. Аварлардың 28%-ы қалаларда тұрады (2002).

Аварлар Әзірбайжанда да тұрады (негізінен Белокан, Закатала, Ках облыстарында және Бакуде), онда 1999 жылғы санақ бойынша олардың жалпы саны 49,8 мың болған[19]. Аварлардың шағын топтары Грузияда Кварели муниципалитетінде, сонымен қатар Логодехи муниципалитетінде және Тбилисиде, Түркияда, Қазақстанда және басқа елдерде жинақы түрде тұрады.

«Бүгінгі күні Ресейден тыс авар диаспорасының саны туралы өте күрделі және қайшылықты мәселе. Бұл, ең алдымен, олардың тұратын елдерінде саяси және басқа да себептермен ұлты көрсетілген халық санағы жүргізілмейтіндігімен түсіндіріледі. Сондықтан авар ұрпақтарының саны туралы әртүрлі деректерде, атап айтқанда, Түркия Республикасында келтірілген деректер тым шамалап берілген. Бірақ егер дағыстандық шығыстанушы А.М.Магомеддадаевтың тұжырымдарын ескерсек, «қазіргі Түркия аумағында 1920 ж. 30-дан астам Дағыстан ауылдары болды, олардың 2/3-і аварлардан тұрды «және» бұл елде тұратын байырғы-дағыстандықтардың айтуынша, қазіргі уақытта мұнда дағыстандықтар 80 мыңнан аспайды, тиісінше қарапайым есептеулермен қазіргі уақытта Түркия Республикасында тұратын аварлардың ұрпақтарының санын анықтауға болады — 53 мыңнан астам адам», — дегенді 2005 жылы дағыстандық ғалым Б.М.Атаевқа ызамен мойындауға тура келді.

Осылайша, бұрынғы КСРО шекарасынан тыс және, мүмкін, жалпы Ресейден тыс жерде ең үлкен авар диаспорасы Түркияда ұсынылған. Сонымен бірге, бұрынғы Осман империясының авар мұхажірлері ұрпақтарының шағын аралдары Сирия мен Иорданияда да тіркелгенін атап өткен жөн, олардың саны аз болғандықтан, жергілікті араб халқы және басқа солтүстік кавказдықтар, негізінен адығтар мен шешендердің мәдени және тілдік ықпалы оларға қатты әсер болды. «Дагестандықтардың Осман империясына қоныс аударуы» атты екі томдық монографияның авторы Әмірхан Магомеддадаев куәландырғандай: «Солтүстік Кавказдың, атап айтқанда Дағыстан диаспорасының өкілдері Түркияның, Иорданияның және Сирияның әлеуметтік-экономикалық, қоғамдық-саяси, рухани-этникалық дамуында маңызды рөл атқарды және атқаруда... Қазіргі Түркия туралы айтатын болсақ, біздіңше, Тансу Чиллер үкіметінде Түркия Республикасының Мемлекеттік қауіпсіздік министрі болып Кулецма ауылынан шыққан мұхажірлердің ұрпағы Мехмет Гөлхан немесе 1960 жылы Түркиядағы төңкеріс әрекетін басқан авиаполктің командирі Әбд әл-Хәлім Ментеш болғанын айтсақ та жеткілікті»[20].

Дағыстандағы аварлардың тарихи тұрғылықты жерлері[21]

бірен-саран:

Аварлардың құрамына енген анди-тсез халықтары мен аршиндер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

ХХ ғасыр 30-жылдардың аяғынан бастап аварлар құрамына анди-тсез халықтары мен аршиндер кірді[22][23][24].

  • Андилер (авар. ГӀандисел/ГӀандал) — Ботлих ауданында Кванхидатли, Анди, Риквани, Зило, Ашали, Чанко, Муни, Гагатли, Гунха ауылдарында тұрады..
  • Аршиндер (авар. Рочисел) — Шарода ауданының (авар. ЧӀарада) Арчиб (авар. Рочиб), Альчинуб, Кубатл, Кесериб, Калиб, Хитаб және Хилих ауылдарында тұрады.
  • Ахвахтар (авар. ГӀахьвалал) — Ахвах ауданында (авар. ГӀахьвахъ) Изано, Тад-Магитль, Цвакилколо, Кванкеро, Кудиябросо, Лологонитль ауылдарында тұрады. Сондай-ақ ахвахтар Әзірбайжанда Закатала ауданының Ахвах-Дере ауылында тұрады.
  • Қараталар (авар. КӀкӀаралал) — Ахвах ауданының Карата, Анчих, Цумали, Арчо, Жоғарғы Инхело, Маштада, Рацитль, Рачабулда және Тукита ауылдарында тұрады. Ботлих ауданында олар Төменгі Инхело ауылында тұрады..
  • Тиндилер (авар. ТӀиндал) — Цумада ауданының (авар. ЦӀумада) Тинди, Акнада, Ангида, Тисси, Тисси-Ахитли ауылдарында тұрады.
  • Багулаллар (авар. Багулал) — Цумада ауданының (авар. ЦӀумада) Хуштада, Чало, Талител, Тленхори, Тлондода, Кванада, Гимерсо ауылдарында тұрады.
  • Чамалалылар (авар. ЧӀамалал) — Цумада ауданы (авар. ЦӀумада): Цумада, Жоғарғы және Төменгі Гавкари, Гигатли, Гадири ауылдарында тұрады. Сондай-ақ Шешенстан Республикасы Шарой ауданының Кенхи (авар. Кванхи) ауылында тұрады.
  • Годобериндер (авар. Гъодоберисел) — Ботлих ауданының Жоғарғы және Төменгі Годобери ауылдарында тұрады..
  • Ботлихтер (авар. Балъхъал) — Ботлих ауданының Ботлих (авар. Болъихъ) ауылында тұрады.
  • Дидоилар (авар. ЦIунтIал) — Тсунта ауданында, сондай-ақ Цумада ауданының — Хушет, Хваршини, Цихалы ауылдарында және Қызлар ауданындағы Выше-Таловка ауылында тұрады..
  • Хваршындар (авар. Хъваршисел) — Цумада ауданының (авар. ЦӀумада) Хварши ауылында тұрады.
  • Бежталилер (авар. БежтӀал) — Бежта аумағының: Бежта (авар. БежтӀа), Хашархота, Тлядал (авар. Кьадал) ауылдарында, сондай-ақ Әзірбайжанда Кабакчолы ауылында (Балакен ауданы) және Грузияда Чантлискуре ауылында (Кварел ауданы) тұрады.
  • Гунзибтер (авар. Гьунзисел) — Бежта аумағының: Гунзиб (авар. Гьунзиб), Нахада, Гарбутль ауылдарында тұрады. Гунзибтер Грузияда Кварели муниципалитетінің Сарусо ауылында да тұрады.
  • Гинухтар (авар. Гьинухъесел) — Тсунта ауданының Генух ауылында тұрады.

Антропологиясы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Күнгей Кавказ тұрпатын кейбір ғалымдар биік таулы оқшаулау жағдайында Каспий тұрпатының өзгеруінің соңғы нәтижесі деп есептейді. Олардың пікірінше, Дағыстанда Күнгей Кавказ тұрпатының қалыптасуы б.з.б. XIV ғасырына келеді. Күнгей Кавказ тұрпатының шығу тегі мәселесін қарастыра отырып, академик В.П.Алексеев былай деп атап көрсетті: «Бұл тұрпаттың шығу тегі мәселесі төңірегіндегі теориялық талас-тартыс қола дәуірінен кешіктірмей, немесе мүмкін және ертерек орталық Кавказ жотасы етегіндегі жергілікті тұрғындардың құрамындағы мәселені азды-көпті біржақты шешуге әкелді». Алайда, тағы бір, анағұрлым орынды және кең таралған көзқарас бар, оған сәйкес Каспий антропологиялық тұрпаты Күнгей Кавказбен тікелей байланысты емес, үнді-памир нәсілінің бір тармағы болып табылатын Күнгей Кавказдықтармен араласу нәтижесінде біршама түссізденген. Бұл топ өкілдерінің Каспий жағалауынан Дағыстанның жазық және тау етегіндегі аймақтары және Самуршай мен Шырақшай аңғарлары бойымен ғана биік тауларға енгенін атап өткен жөн.

Г.Ф.Дебетс Күнгей Кавказ антропологиялық тұрпатының Шығыс Еуропа жазығындағы және одан әрі Скандинавияға дейінгі ежелгі халқымен ұқсастығын дәлелдей отырып, Күнгей Кавказ тұрпаты ата-бабаларының олардың солтүстіктен қазіргі заманғы аймағына енуі идеясын растады.

Өзінің барлық өзіндік ерекшелігіне қарамастан, Кавказдан тыс жерде, ең алдымен хорваттар мен черногориялықтарға тән балқан-кавказ нәсілінің динарлық антропологиялық тұрпаты Күнгей Кавказдықтарға ең жақын болып келеді.

«Классикалық» кроманьонға жақын антропологиялық тұрпат әдетте шнурлы күйіктас мәдениетінің таралуымен байланысты. Соңғысы көбінесе үндіеуропалықтардың бастапқысы ретінде қарастырылады. Кейінгі неолит пен қола дәуірінде шнурлы күйіктас мәдениеті Еуропа жағалауының солтүстік-батысында және Балтық жағалауында, Надпорожье мен Азов теңізінде, сондай-ақ Орталық Еуропаның кейбір аудандарында кең таралған, онда ол сымды таспалы күйіктас мәдениетімен байланыста болды. Б.з.б. II мыңжылдықта бұл мәдениеттің бір тармағы Жоғарғы Еділде (Фатияново мәдениеті) тарайды. Осыған орай А.Г.Кузьмин былай деп жазады: «Кавказ (Күнгей Кавказ популяция тобы) бен Балқан түбегінен (Албания мен Черногория аймағындағы динар тұрпаты) бері оның таралу географиясының өте кеңдігі антропологтарды таң қалдырған бұл шнурлы күйіктас мәдениеттермен байланысты халықтың негізгі антропологиялық түрі болды. Әдебиетте көрсетілген ұқсастық үшін әртүрлі түсіндірмелер бар. Неміс ұлтшыл археологиясының тіректерінің бірі Г.Коссинна солтүстіктен Кавказға дейінгі «германдық» экспансия туралы жазған. Бұл көзқарасты неміс археологтарынан басқа швед ғалымы Н.Оберг пен фин А.М. Талгрен қолдады. Ресей әдебиеті Косина концепциясының ғылыми емес негізін дұрыс деп көрсетті. Бірақ мәселенің өзі бар және салыстырмалы түрде жақында бұл мәселе қайтадан көтеріліп, халықтың Еуропаның солтүстік-батысынан Кавказға қоныс аударуы туралы пікірді кейбір ресейлік ғалымдар да қолдады. Кавказға қатысты бұл пікірге В.П.Алексеев қарсы болды. «Күнгей Кавказ тұрпатының Шығыс Еуропа мен Скандинавия тұрғындарының антропологиялық тұрпатымен ұқсастығы... сөзсіз» екенін мойындай отырып, оны сол палеолиттік ата-бабаның біркелкі эволюциясымен түсіндірді, яғни ортақ дереккөзді тереңірек қозғады. Сонымен бірге ол Күнгей Кавказ және динар тұрпаттары арасындағы тікелей қатынасты мойындайды».

Генетикасы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Б.ғ.к. Б.Юнусбаевқа сәйкес 42 адамды зерттеу нәтижесінде (2006 жылы жарияланған), аварлар келесі гаплотоптардың тасымалдаушылары болып табылады[25]:

  • J1 — 67 %
  • L — 10 %
  • E1b1b — 7 %
  • J2 — 5 %
  • K2 — 5 %
  • R1a — 2 %
  • R1b — 2 %
  • R2 — 2 %

Б.ғ.д. О.Балановскийге сәйкес 115 адамды зерттеу нәтижесінде (2011 жылы жарияланған), аварлар келесі гаплотоптардың тасымалдаушылары болып табылады[26]:

Тілі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Авар тілі Солтүстік Кавказ отбасының Нах-Дагестан тобына жатады, солтүстік және оңтүстік топтарға (диалектілерге) бөлінген диалектілері бар, бұл ішінара Аварияның Хунзаһ хандығына және «Еркін қоғамдарға» бұрынғы бөлінуін көрсетеді. Біріншісіне салатау, хунзаһ және шығыс, екіншісіне - гидатли, Ансух, закатал, карах, андалал, кахиб және кусур; аралық орынды батлух диалектісі алады. Жеке диалектілер мен жалпы диалект топтары арасында фонетикалық, морфологиялық және лексикалық айырмашылықтар бар. Андо-тсез тілдері авар тілімен туыстас. И.М.Дьяконовтың пікірінше, авар тілі (Нах-Дагестан тобындағы басқа тілдермен бірге) кавказ-албан, хурри, урарту, гут сияқты қазіргі өлі тілдерді қамтитын ежелгі алародия тіл әлемінің тірі жалғасы болып табылады. С.А.Старостин де лак тілі қазіргі авар-андо-тсез тілдерімен алыс туыстас деп есептеді.

Кәсібі[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Аварлардың дәстүрлі кәсібі - тоқымашылық, киіз басу, кілем тоқу, ағаш ыдыстар жасау, зергерлік пен ұсталық.
Баспаналарының басым бөлігі тау етегінде бір-біріне иық тірестіре салынған қамал-үйлерден тұрады. 1-қабаты шаруашылыққа арналған, 2-қабатында ұйықтайтын белмелері орналасқан. Үйдің негізгі бағанасы ою-өрнекті болып келген.

Мәдениеті[өңдеу | қайнарын өңдеу]

«Джахан» авар фольклорлық ансамблі Хара Булбулда (фестиваль) барабанда «Дун гури ё» әнін орындайды.

Ерлердің дәстүрлі киімі - шалбар, көйлек, бешпент, черкеска, қой терісінен тігілген тон, папаха, киіз және былғары етік. Әйелдер алуан пішімді бас киім (чухта), зерлі костюмдер киеді.
Ұлттық тағамдары жуа (чеснок), сүт қосылған етті, ұнды тағамдардан тұрады.

Қазақстандағы аварлар[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Аварлардың Қазақстанда пайда болуы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Аварлардың Қазақстанға келуі 1877 жылғы көтеріліспен және Сібірге жер аударылған дағыстандықтардың бірінші тобымен байланысты. Осы топтың каторгаға жіберілгендері Қазақстанның солтүстік өңіріндегі сол кездегі Петропавл, Қостанай және Көкшетау облыстарына қоныстанған. Дағыстандықтардың екінші тобы елімізге кәсіппен айналысу үшін келген. Күзде өз еліндегі егінді жинап болған соң, «таулы елдің» адамдары отбасыларын асырау үшін жұмыс іздеп мемлекеттің шеткері аймақтарына кететін болған.

Алматыда 1933 жылы алғашқы кәсіпкер пайда болады. Ол Чародин ауданы Дусрах ауылының тумасы – аварлық Тагир Агаев. Оның артынан ағасы, содан кейін туыстары, достары келеді. Осылайша Қазақстанда дағыстандықтардың үлкен тобы қоныстана бастайды. Келесі қомақты топтың Қазақстанға келуі кулактар мен байларды тәркілеу кезеңімен байланысты. Облыстық партия комитеті бюросының 1935 жыл 20 ақпандағы шешіміне сәйкес, 400 бай қожалығы, 1500-ден астам тау халықтары Қазақстан мен Қырғызстанға жер аударылады. Дағыстанның таулы аймақтарынан 1936 жылы Орта Азия мен Қазақстанға 1127 шаруа қожалығы көшірілді. Қызылорда облысына жіберілген «кулактар» көпшілігі Арал теңізінің аралдарына орналастырылды. Онда олар тұз өндіруде, балық аулау кооперативтерінде және балық зауытында адам төзгісіз жағдайда жұмыс істеді. Дағыстанның астанасы 1942 жылы тамызда майдан шебіндегі аймақта қалды. Және Мемлекеттік қорғаныс комитеті 1942 жылғы 20 тамызда шығарған қаулысымен бұрынғы Двигательстрой ауылындағы (қазіргі Каспийск) Киров атындағы зауытты соғыс майданынан алыс Қазақстанға эвакуациялау туралы шешім қабылдайды. Алматыға әскери-теңіз қаруы – өздігінен жүретін миналарды шығаратын зауыт жабдықтарының негізгі бөлігі мен зауыт өнімдерін шығарумен айналысатын адамдар көшіріледі. Зауыттың аз бөлігі ҚазКСР-нің Петропавл қаласына эвакуацияланды. Отбасыларымен қоса есептегенде шамамен 12 мың зауыт жұмысшылары және барлығы 11,0 мың тоннадан астам станоктар, көлік құралдары және әртүрлі материалдар көптеген жабдықтар көшіріледі. Алматы тұрғындары мен дағыстандықтар ерен еңбектері арқасында 1943 жылдың ІІІ тоқсанында зауыт өз өнімін шығара бастайды.

Аварлардың бір бөлігі Кеңес үкіметінің күштеп қоныстандыру саясатының нәтижесінде қазақ жеріне қоныстандырылады. Айта кетерлік жағдай, аварлар ресми түрде күштеп қоныстандырылуға жатпаған. Бірақ, жер аударылғандардың арасында «қате жер аударылғандар» категориясы болды. Тау халықтарын солардың қатарына жатқызуға болады. Себебі басқа «сенімсіз халықтарды» белгілі бір елді мекеннен, туған жерінен жер аударған кезде, сол жерде тұратын дағыстандықтар да бірге күштеп жер аударылды. Осылайша, соғыс алдындағы және соғыс жылдарында жүрген халықтарды күштеп қоныс аударуы аварларға да, басқа дағыстандықтарға да әсер етті.

Қазақстанда аварлардың пайда болуына қатысты келесі тарихи оқиға – тың және тыңайған жерлерді игерумен байланысты. Комсомолдық жолдамамен тың игеруші-дағыстандықтар келді. Кейіннен Ақтоғай-Дружба жолын төсеген комсомол құрылысының белсенділері болды. Жекелеген азаматтар жоғарғы оқу орындарының жолдамасымен келді.

Саны мен қоныстануы[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Қазақстанда 1939 жылы тіркелген 473 авардың 369-ы (78%) ерлер болды. Авар тілін 469 адам өзінің ана тілі деп санады. Бұл бүкіл этникалық топтың 99,1% құрайды. Халық санағының 1959 жылғы мәліметі бойынша, Алматы облысында тіркелген 119 авардың 70-і (58,8%) өз ұлтының тілін ана тілі деп санаса, 19 адамы – орыс тілін, 33 адам басқа тілді есептеген.

Қазақстандағы 2009 жылы жүргізілген халық санағында 12 мыңға жуық дағыстандықтар тіркелген еді, оның 1202-сі аварлар болды. Қазақстанда аварлар барлық облыстарда кездеседі. Негізгі бөлігі Алматы қаласында, Алматы, Атырау, Батыс Қазақстан және Қарағанды облыстарында тұрады.[27]

2013 жылғы санақ мәліметі бойынша Қазақстанда 1 200 авар тұрады.[17]

Медиа файлдар[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Дереккөздер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

  1. Ю. А. Жданов. Оңтүстік Ресей халықтарының мәдениеттерінің энциклопедиясы: Ресейдің оңтүстігіндегі халықтар. Ростов-на-Дону: Северо-Кавказский научный центр высшей школы, 2005. — 244 б.
  2. Н.Н.Миклухо-Маклай ат. этнография институтының еңбектері: Новая серия, Том 99. Издательство Академия наук СССР. 1972 год. — С. 127
  3. Аварлар
  4. В. М. Бейлис. Из истории Дагестана VI—XI вв. (Сарир) // Исторические записки. — 1963. — Т. 73, стр. 144.
  5. М. Г. Магомедов. Аварлар тарихы. Махачқала: ДГУ, 2005.
  6. Ю. А. Евстигнеев. Ресей Федерациясы. Халықтар және олардың бөлімшелері: қысқаша этнологиялық анықтамалық. СПб.: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2003. — 221 с.
  7. Өзгермелі әлемдегі Кавказ халықтарының дәстүрлері: әлеуметтік-мәдени тәжірибелердегі үздіксіздік пен үзілістер. СПб.: Петербургское востоковедение, 2010—493 с. ISBN 978-5-85803-416-2.
  8. А. А. Магометов. П. К. Услар, Дағыстан тілдерін зерттеуші. Мх.: Дагучпедгиз, 1979 — 99 с.
  9. «Кавказдық таулықтар» жинағы. Тифлис, 1869 год.
  10. А. Ельков. Көп кітаптар: Иоганн Антон Гилденштедт. Кавказ арқылы саяхаттау
  11. Иоганн Антон Гилденштедт. 1770—1773 жж. Кавказ арқылы саяхаттау. СПб.
  12. В. А. Потто. Бөлек очерктердегі, эпизодтардағы, аңыздардағы және өмірбаяндардағы Кавказ соғысы: в 5 т. — СПб.: Тип. Е. Евдокимова, 1887—1889.
  13. М. Г. Гаджимурадова/Лезгиндердің өткенін этнографиялық зерттеу Мұрағатталған 2 шілденің 2021 жылы.
  14. Ярлыкапов А. А. Аварцы // Новая российская энциклопедия / В. И. Данилов-Данильян — Энциклопедия. — М, 2005. — Б. 959. — ISBN 5-948-020-010.
  15. Исалабдуллаев М. А. Мифология народов Кавказа. — Махачкала: КСИ, 2006
  16. Вахушти Багратиони. Атлас Грузии (XVIII век). — Үлгі:Тб., 1997.
  17. a b Қазақстан халқы. Энциклопедия. /Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева. /Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева.- Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2016. 78-бет ISBN 978-601-7472-88-7
  18. Аварлар - өткені және қазіргі уақыты.
  19. The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. Population by ethnic groups. Мұрағатталған 20 желтоқсанның 2007 жылы.
  20. А. М. Магомеддадаев. Дағыстандықтардың Осман империясына қоныс аударуы. Тарих және қазіргі заман. Кн. II. — Махачқала: ДНЦ РАН, 2001. — Б. 151—152. — ISBN 5-297-00949-9
  21. Феноменон оф натионал бундарий. С. В. Голунов, 2005 — Б. 106.
  22. М. Р. Ибрагимов. Дағыстанның этникалық демографиясы: ХІХ ғасырдың екінші жартысы – ХХ ғасырдың басындағы аварлар мен анди-тсез халықтары
  23. Расы и народы Том 22. Институт этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. 1993. — Б. 50
  24. И. М. Вакула. Солтүстік Кавказ республикаларының этноконфессиялық конфигурациясы: монография. 2007. — С. 45
  25. ЮНУСБАЕВ БАЯЗИТ БУЛАТОВИЧ Y-ХРОМОСОМА ЖӘНЕ ALU-ИНСЕРЦИЯЛЫҚ ПОЛИМОРФИЗМ БОЙЫНША ДАҒЫСТАН ХАЛЫҚТАРЫНЫҢ ПОПУЛЯЦИЯЛЫҚ-ГЕНЕТИКАЛЫҚ ЗЕРТТЕУІ. — 2006.
  26. Oleg Balanovsky, Khadizhat Dibirova, Anna Dybo, Oleg Mudrak, Svetlana Frolova Parallel Evolution of Genes and Languages in the Caucasus Region // Molecular Biology and Evolution. — Oxford University Press, 2011-05-13. — Т. 28. — б. 2905—2920. — ISSN 1537-1719.
  27. Акжан Ибрагимова Қазақстандағы авар халқы https://el.kz/news/razvlecheniya/